Sizningcha nega u tirik qolishi kerak edi ?

Kitob va filmlar miqiyosida

Zombi apokalipsis tipidagi filmlarni ko’rishni yoqtiraman. Bisotimda o’nlab shu ruhdagi filmlar bor. Lekin qolip bir xilligi doim g’ashimni keltiradi. Bir guruh odamlar qandaydir bunkerga yashirinadi, o‘zaro janjallashadi va oxirida mo‘jiza tufayli omon qoladi. Har safar syujet shu joyga kelib taqaladi: inson omon qolishi shart, chunki u markaz, hatto eng razil qahramon ham oxir-oqibat umid timsoliga aylanadi - bu inson egosini oqlashdan boshqa narsa emas. Holbuki tabiat qonunlari ancha sodda, kuchli va moslashuvchan tur yashab qolishi kerak, doim shunday bo’lgan. Ming yillar davomida insoniyat tabiatni o‘ziga bo‘ysundirdi, resurslarni tugatdi va ekologiyani halokat yoqasiga keltirdi. Zombilar esa nafratni, ijtimoiy tabaqalanishni va ochko‘zlikni bilmaydigan yangi tur. Ularning hayot uchun kurashi shafqatsiz, biroq samimiy. Ular shunchaki yeyishni xohlashadi, biz kabi murakkab rejalarga ega emas. Bu jarayonda insoniyat mag‘lub bo‘lishi tabiatning adolatli hukmi bo’lardi.

Filmlarni tomosha qilayotganimizda zombilarni yirtqich sifatida ko‘ramiz. Lekin ularning ko‘zi bilan ham qarang: yangi dunyoda uyg‘onding-u, atrofingda seni o‘ldirishga urinayotgan, miltiq ko‘targan mavjudotlar paydo bo’ladi, jin ursin. Bunday paytda zombilar uchun inson ularning rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan xira pashshalardek gap. Ular odamlarni parchalash oqrali oziqlanishadi va o‘z hududini tozalashadi xolos. E’tibor bersangiz, zombilar g’alaba qilib, tashlandiq qolgan shaharlar yashillikka burkanadi, tabiat jonlanadi. Kechirasiz-u, bu xaos emas - Yangi Yer. Bunday jamiyatda na pul, na urush, na ekologik muammolar bor.

Bajonidil zombilar g’alaba qilgan, insoniyatda hech qanday umid, hech qanday ohirgi omon qolgan bola, hech qanday yorug’ kelajak va’da qilmaydigan filmni tomosha qilgan bo’lardim. Ha, bu menga haqiqiy intellektual zavq bag‘ishlagan bo’lardi )

Yozib ko’ringlarchi, sizlarda ham o’xsharmikan !

Netfliks shunaqa narsa boshlab qo’yipti )

Braziliyadagi kapalakning qanot qoqishi Texasda tornado keltirib chiqarishi mumkin.

©️Edvard Lorens

Yuqoridagi gap «Kapalak effekti» haqida. Lorens o’tgan asrning oltmishinchi yillarda ob-havoni prognoz qilish bo‘yicha kompyuter modellari ustida ishlayotganida, tasodifan qiziq narsani payqab qoladi. Hisob-kitob ko‘rsatkichlaridan birini juda kichik farq bilan (masalan, 0,506127 o‘rniga 0,506 deb) o‘zgartirganda, yakuniy natija mutlaqo boshqa ob-havo bashoratini beradi. Keyinchalik 1972-yilda o‘zining ilmiy ma’ruzasini "Braziliyada kapalakning qanot qoqishi Texasda tornado keltirib chiqarishi mumkinmi?" deb nomlaydi. Bu yerda gap kapalakning qanoti shamol hosil qilishida emas, balki zanjir reaksiyasi haqida borardi. Ya’ni kapalakning qanot qoqishi havoda juda kichik bosim o'zgarishini hosil qiladi. Bu kichik o'zgarish atmosferadagi boshqa jarayonlarga ta'sir qiladi va vaqt o'tishi bilan bu ta'sirlar kuchayib, minglab kilometr narida ulkan tabiiy hodisaga (masalan to'fonga) aylanadi. Lorens aslida tabiat va hayotimizdagi jarayonlar naqadar xaotik va oldindan aytib bo'lmas ekanligini tushuntirmoqchi bo'lgan.

Gapni juda uzoqdan olib keldim, keling qizlarning ajali Titanikdagi Jekni o’ldirgan Devid Blerga to’xtalsak. 1912-yil. Dunyodagi eng dabdabali va cho‘kmaydigan kema Titanik o‘zining ilk safariga shaylanmoqda. Hamma hayajonda, hashamat va umidlar osmon qadar. Lekin kema bandargohni tark etishidan bir necha soat oldin kutilmagan o'zgarish sodir bo'ladi. Ma’muriyat ikkinchi ofitser Devid Blerni boshqa kemaga o‘tkazadi. Bler shunchalik shoshiladiki, kema kuzatuvchilari uchun mo‘ljallangan binokllar turgan seyfning kalitini cho‘ntagida unutib qoldiradi. Natijada nima bo'ldi ?

Kuzatuvchilar aysbergni ko‘rish uchun faqat o‘z ko‘zlariga tayanishga majbur bo‘lishdi. Agar o‘sha kalit o‘z joyida bo‘lganida, binokl yordamida muz tog‘i bir necha mil oldinroq ko‘rilardi va 1500 dan ortiq inson bugun tarixdagi qurbon emas, balki baxtli xotiralar bilan qaytgan yo‘lovchilar bo'lishardi.

Mana sizga Kapalak effekti

Ota Karlning kanalida uch yildan beri Vesteros haqida o‘qib yurgach, nihoyat serialni ko‘rishga qaror qilding. Azbaroyi qiziqganingdan, tuni bilan Taxtlar o'yinini ko'rib chiqding. Juda charchading, biroq univerga borish kerak. Aksiga olib, kiyimlaring ham dazmol qilinmagan, dars vaqti yaqinlashyapti, shosha pisha dazmollab, chiqib ketding. Darsning ikkinchi parasida o'tiribsan, dadang qo'ng'iroq qilyapti, ko'tarding va uy yonayotganini bilding. Albatta, xorami dazmolni o'chirishni unutgansan. Taksida uyga shoshilyapsan, miyangda bir xayol, yo'q o'tni o'chirish yoki nimalar yongani haqida emas. Yong'inni dazmoldan chiqganligini biror kim bilib qolmasligida.

Kapalak effekti

Gunohkorlar filmi Oskar tarixida 16 ta nominatsiya olgan birinchi film bo’ldi. Rekord. Bu filmning axuitelniy ekanligini emas, 2025 yil kino miqiyosida eng sust yillardan biri bo’lganligini anglatadi.

Film uchun yozgan taqrizcham

Xudoga shukurki, Lyuk Bessonning Drakulasi biror nominatsiyada davogarlik qilmayapti. Shunisiga xursandman.

Titanikdagi monov qo’l Rouzniki emas, rejissyor Jeyms Kemeronniki. Endi shu bilan yashanglar.

Gollivudning bizga qarzdor bo‘lgan filmi bor…

Kino olamida shunday nomlar borki, ularni bir kadrda ko‘rishni millionlab odamlar orzu qiladi. Masalan, Devid Fincher va Leonardo Di Kaprio. Tasavvur qiling: bir tomonda har bir kadrni matematik aniqlikda chizadigan, mukammallikka erishmaguncha bitta sahnani yuz marta qayta oladigan Fincher, ikkinchi tomonda esa har bir roliga borlig‘ini berib, ekranda yashaydigan Di Kaprio. Afsuslar bo’lsinkim, ular shu paytgacha birorta ham to'liq metrajli filmda birga ishlashmagan. Bu zamonaviy kinoning eng katta armonlaridan biri desak mubolag‘a bo‘lmaydi.

Ularning yagona hamkorligi esa mutlaqo tasodifan, bir binoning o‘zida uchrashib qolishganida yuz bergan. 2010-yil. Devid Fincher o‘sha paytda dunyoni larzaga keltirgan The Social Network filmini suratga olayotgan, Leonardo Di Kaprio esa shundoqqina qo‘shni pavilyonda Kristofer Nolan bilan Inception ustida ishlayotgan edi. Ikki daho tanaffus paytida ko‘rishib qolishadi. Fincher o‘sha paytda raqamli kinoning inqilobi hisoblangan yangi RED kameralarini sinab ko‘rayotgan edi. U Leoga shunchaki kamerani test qilib ko‘rishni taklif qiladi. Natijada esa kino tarixidagi eng mashhur kamera-test paydo bo‘ladi: atigi 36 soniyalik kadrda Leo qorong‘ulikda bitta gugurt chaqib, sigara tutatadi. Bor-yo’g’i yarim daqiqalik bu kadrda Fincherning sovuq estetikasi va Leoning betakror xarizmasidan baxramand bo’lish mumkin.

Shanbadagi o’y-xayollarni yig’ishtiring. Pingvin bo’lmang. Hamma ishga va o’qishga - bugun dushanba.

Munajjimlar bashoratiga ko’ra, bugun charxpalak aylangan gardishda qadimgi burjlar silsilasi titrab, falakning yetti qatidan muqaddas Muzalar zamin uzra nuzul eturlar. Ular mening boshim uzra samoviy bir garchak yasab, nurdan to‘qilgan rido kabi giryon aylanisharmish.

Qizu narsa o’qib qoldim

Bilaman, uzoq kutilgan yomg‘irdan keyin havoga taraladigan o‘ziga xos, yoqimli hiddan zavqlangansiz. Bu hidga adabiyot-u, filmlarda ham ko’p murojaat qilishadi. Boy, tuproqni eslatuvchi bu hid petrichor deb atalarkan. Atama 1960-yillarda avstraliyalik mineral kimyogarlar tomonidan yaratilgan bo‘lib, petro – yunoncha tosh va ichor - yunon mifologiyasida xudolarning tomirlarida oqadigan ilohiy, oltinrang suyuqlik so‘zlaridan tuzilgan.

Petrichor uzoq davom etgan qurg‘oqchilik paytida toshlar va tuproqda to‘planib qolgan kimyoviy birikmalarning yomg‘ir ta’sirida atmosferaga chiqishi natijasidir. Bu xushbo‘y aralashma tarkibiga ozon, o‘simlik moylari hamda geosminlar kiradi. Geosminlar esa tuproqda yashovchi bakteriyalar ajratadigan suyuqlik hisoblanadi )

Inson burni geosmin hidiga juda ta’sirchan. Biz tuproqning o‘sha hidini hatto 1 trilliondan bir qism miqdorda bo‘lsa ham seza olamiz. Bu ko‘rsatkich bo‘yicha hatto akulalarning suvda qon hidini sezish qobiliyatidan ham o‘zib ketganmiz.

Shunaqa kartochkalarga nima deysiz ?

Kitob o'qiyotganda musiqa tinglamoqchi bo'lsangiz, Erik Satiening Gnossiennes turkumini tanlang.

Yakunlanganidan so'ng, ketidan Shopenning Nocturne in C Sharp Minorini ulab keting.

Syujet o‘ta sodda. Noziktabiat boyvachchaning suvga tushib ketishi, uni yomon amaki qutqarishi va qahramonning azoblar ichida haqiqiy erkakka aylanishi. Muallif bu yerda yangilik yaratmagan, shunchaki tayyor sxemadan foydalangan.

Asarning eng zaif nuqtasi ayol obrazining paydo bo’lishida, ungacha ikki erkakning jiddiy, shafqatsiz va haqiqiy intellektual to‘qnashuvini kuzatayotgan edim. Ayol kelishi bilan asar mantiqan yakson bo‘ldi. Shafqatsiz dengiz dramasi o’rnini o‘rtamiyona va biroz erish sentimental roman egalladi. London go’yoki bozor talabi uchun asarga romantikani majburan tiqishtirgan, huddi Golivudda keraksiz joyga seks tiqishtirishgani kabi. Bu esa hikoyaning shiddatini o‘ldirdi.

London realizm ustasi hisoblansa-da, asar yakuni mantiqan juda arzon. Butun boshli okeanda adashib yurib, aynan kapitan bilan qayta to’qnash kelish va birdaniga qutqarilish muallifning chorasizligidan boshqa narsa emas. Muallif o‘zi boshlagan falsafiy bahsni qanday yakunlashni bilmagach, mo’jiza orqali nuqta qo‘yishga urungan va shunday ham qilgan. Bu esa asarning falsafiy yukini pasaytirib, uni oddiy sarguzashtli ertak darajasiga tushirib qo’ygan.

Asarning eng katta muammolaridan biri esa unda qon va go’shtdan yaratilgan tirik odamlar yo’qligida. Bu yerda o’quvchiga tuyg’u berish emas, faqat ma’lumot berish ko‘zlangan. Kitobni yopishingiz bilan qahramonlar ismi ham, ularning taqdiri ham esingizdan chiqib ketadi. Chunki hissiyot yo’q joyda xotira ham ildiz otmaydi. London esa faqat quruq mantiqiy konstruksiyalar qurgan. Ular mustahkam ko’ringani bilan, ichi bo’sh. Agar vaqtingiz ko’p bo’lsa, intellektual mashq uchun o’qib qo’ysa bo’ladi.

P.s: ohirgi marta, salkam bir yil oldin shu kitobga taqriz yozgan ekanman. Tinchlik bo'laversin )

@vasilbro

Gabriel Garsia Markes - Ulkan qanotli mo'ysafid. Bugunning 21 daqiqasini mazmunli o'tkazish uchun imkon )

Madina Musayeva o'qidi.