1968-yil. Amerikalik etolog Jon Kelxun tarixidagi eng hayratlanarli va bahsli tajribalardan biriga kirishdi. Uning maqsadi oddiy edi:

Agar tirik mavjudot uchun barcha jismoniy ehtiyojlar cheksiz darajada qondirilsa, bu jamiyat qanday ko‘rinishga keladi ?

Kelxun o‘z tajribasi uchun "Koinot-25" deb nom berilgan, kemiruvchilar uchun mo‘ljallangan sun’iy jannatni yaratdi. Bu tajriba avvalgi 24 ta urinishning eng takomillashtirilgan shakli edi.

Tajriba maydoni 2,5 metrlik ulkan kvadrat konteynerdan iborat bo‘lib, u yerda 256 ta alohida yashash bo‘lmalari o‘rnatilgan edi. Har bir bo‘lma to‘xtovsiz oziq-ovqat va toza suv bilan ta’minlangan. Muhitda hech qanday yirtqichlar yo‘q, kasalliklar tarqalishining oldi olingan, harorat esa doimiy mo‘tadillikda saqlanardi. Kelxun to‘rt juft sog‘lom sichqonni bu ideal dunyoga qo‘yib yubordi. Yagona cheklov makonning o’zi edi, ya’ni sichqonlar kubdan tashqariga chiqolmasdilar.

Dastlabki 104 kun ichida sichqonlar yangi muhitga moslashishdi. Ular o‘z ierarxiyalarini tuzishdi va hududlarni bo‘lib olishdi. Shundan so‘ng, populyatsiya portlashi yuz berdi. Resurslar mo‘l bo‘lgani uchun sichqonlar soni har 55 kunda ikki barobarga osha boshladi. Bu davrda "Koinot-25" aholisi baxtli va sog‘lom ko‘rinardi. Ammo populyatsiya 600 tadan oshganda, tizimda ilk darzlar paydo bo‘ldi.

Zichlik ortishi bilan an’anaviy ijtimoiy rollar o‘z mazmunini yo‘qotdi. Tabiatda erkak sichqonlar hududni himoya qilishi, urg‘ochilar esa nasl parvarishi bilan band bo‘lishi kerak. Ammo bu yerda himoya qiladigan dushman ham, ozuqa topish uchun kurash ham yo‘q edi. Natijada, jamiyatda ortiqcha individlar paydo bo‘ldi. Bu holat jamiyatning bir necha patologik guruhlarga bo‘linishiga olib keldi:

Agressiv dominantlar: Hududiy instinkti buzilgan erkaklar o‘z uychalarini himoya qilish o‘rniga, hech qanday mantiqsiz va tizimsiz ravishda o‘zidan kuchsizlarga hujum qila boshlashdi. Zo‘ravonlik jamiyatning kundalik odatiga aylandi.

Rad etilganlar: Kuchsiz va yosh erkak sichqonlar katakning markaziga haydaldilar. Ular tajovuzkorlik qurboniga aylanishdi, tishlangan va jarohatlangan holda passiv hayot kechira boshladilar.

Onalik instinktining atrofiyasi: Stress va zichlik urg‘ochi sichqonlarning psixologiyasini izdan chiqardi. Ular o‘z bolalarini parvarish qilishni to‘xtatib, ularga nisbatan tajovuzkor bo‘lib qolishdi. Ko‘p hollarda onalar o‘z zurriyodlarini o‘ldira boshladi. Bolalar o‘limi ko‘rsatkichi 96% ga yetdi.

Go‘zallar (The Beautiful Ones): Tajribaning eng mashhur va tushunarsiz qismi. Bir guruh yosh erkak sichqonlar ijtimoiy muloqotdan, urishishdan va ko‘payishdan butunlay voz kechishdi. Ular kun bo‘yi faqat ovqatlanishar, uxlashar va o‘z mo‘ynalarini yaltiratib tozalashardi. Terilarida birorta chandiq yo‘q, jismonan mutlaqo sog‘lom, ammo ijtimoiy jihatdan butunlay o‘lik edilar.

Kelxun bu jarayonni Ruhning o‘limi deb atadi. Uning fikricha, jonzot ikki marta o‘ladi:

Ijtimoiy o‘lim:

Jonzot o‘z turiga xos bo‘lgan murakkab xatti-harakatlarni, rollarni va mas’uliyatni yo‘qotishi.

Jismoniy o‘lim:

Birinchi o‘limdan keyin muqarrar ravishda keladigan biologik yakun.

Populyatsiya 2200 taga yetganda (garchi resurslar 3800 ta sichqonga mo’ljallangan bo’lsada), tug‘ilish to‘xtadi. Koloniyada ijtimoiy ko‘nikmalari butunlay so‘ngan individlar qoldi. Ular bir-biri bilan qanday aloqa qilishni, qanday qilib nasl qoldirishni unutib qo‘yishgandi. Oxir-oqibat, "Koinot-25"da faqat Go'zallar va ijtimoiy jihatdan nogiron kemiruvchilar qoldi. 1780-kunga kelib esa, olamning oxirgi vakili ham vafot etdi. Ideal sharoit va mo‘l-ko‘lchilik jamiyatni saqlab qola olmadi, aksincha, uni ichkaridan yedi.

Insoniyat yaratgan ko‘plab narsalar kiyim-kechakdan tortib, to yeyish-ichish odatlarigacha, ko‘pincha qat’iy mantiq asosida emas, balki kutilmagan tasodiflar natijasida paydo bo‘lgan. Ba’zan eng oliy madaniyat namunasi deb hisoblanadigan narsalarning ildiziga nazar tashlansa, u yerda nafis g‘oya emas, balki oddiy bir xato yoki vaqtida tuzatib bo‘lmagan nuqson yotganiga guvoh bo'lamiz. Ushbu postni qadrligim vinoga bag’ishlayman.

XVII asrda Fransiyaning Shampan provinsiyasidagi vinochilar uchun hayot unchalik ham zavqli emas edi. O‘sha davrning vinochilik standarti tiniq, pufakchalarsiz ichimlik bo‘lgan. Har qanday g‘alati tovush yoki ichimlik ichidagi harakat mahsulotning buzilganidan dalolat bergan. Vino tayyorlash bilan shug‘ullanuvchi monaxlar, jumladan mashhur Per Perinyon ham, bor mahoratini aynan mana shu gazdan qutulishga sarflagan.

Yerto‘lada oylab, yillab mehnat qilinardi, lekin bahor kelib havo isishi bilan shishalar ichida kutilmagan jarayon boshlanardi. Ichimlik qayta bijg‘ib, ichida karbonat angidrid to‘planadi va bosim shunchalik kuchayib ketadiki, shishalar birin-ketin paq-puq etib portlay boshlaydi. O‘sha davrda bu hodisa vinochining mahorati emas, balki eng katta omadsizligi va sharmandagarchiligi deb qabul qilingan. Shishalarning parchalari kutilmaganda otilib, odamlarni jarohatlagani uchun ham bu ichimlikka shayton sharobi deb nom berishgan. Monaxlar yillar davomida bu ofatga qarshi kurashishdi, pufakchalarni texnik xato va gigiyenik kamchilik deb hisoblashdi. Hech kim bu la’nati nuqsonli sharob, kun kelib, dunyodagi eng qimmatli tantanalar ramzi bo‘lishini xayoliga ham keltirmagan. Biroq, ushbu gazli ichimlik qo‘shni Britaniya aristokratlariga yoqib qolishi vaziyatni butunlay o‘zgartirib yubordi. Ular bu portlash va pufakchalarni ichimlikning o‘ziga xos jonliligi deb qabul qilishgach, fransuz vinochilari o‘zlarining eng katta omadsizligini noyob uslub va hashamat sifatida taqdim eta boshladilar. Hamma qochgan, ustalar uyalgan o‘sha gazli vino kutilmaganda dunyoning eng qimmatli ichimligiga aylandi. Shu tariqa men nafratlanuvchi shampan vinosi dunyoga keldi.

Bu voqea insoniyatning qiziq bir xususiyatini ochib beradi: Madaniyat deb ataladigan ko‘plab odatlarimiz aslida mana shunday tasodifiy nuqsonlardan tug‘ilgan bo‘lishi mumkin. Faqat vaqt o‘tishi bilan ularning asl ildizini unutib boramiz.

18+

I’m Black Snape

Maqtanish 5.0

182 mb ketqazishga arzimaydi lekin )

1 aprel munosabati bilan, barcha obunachilarimga bittadan kitob sovg’a qilaman )

Masalanda )

Postga bildirilgan reaksiyalarni kuzatib, bitta narsaga amin bo'ldim: bizda argument va shaxsiyat tushunchalari hali ham bir-biridan ajralmagan. Men ismlar statistikasi va noyoblik haqida gapirsam, ko'pchilik buni e'tiqodga hujum yoki shaxsiy haqorat deb qabul qilibdi.

Shu yeriga Dostoyevskiyning Jinoyat va Jazosida kelgan jumlalar ila javob beraman:

Crevez, chiens, si vous n'ёtes pas contentes

Bir qiziq fakt. Islandiyada ismlar maxsus davlat reyestri tomonidan nazorat qilinadi va milliy tilga mos kelmaydigan yoki o'ta g'alati ismlar taqiqlanadi. Bizda esa vaziyat buning aksi tanlov erkinligi bor, lekin tanlovlar bir xil )

Deriksonning Sinisterini ko’rganman, vaybi didimga o’tirgan film. Kecha rejissyorning so’nggi loyihasi The Gorgeni ko’rdim. Hayratdaman. Ssenaristlar qanchalik rasvo bo’lishi kerakki, tomoshabin filmning rivoji va finali qanday tugashini oldindan bilib turishi kerak ? Bundoq qarasam ijodkor - Zak Din chiqib kelyaptida, notanishroq nom bo’lishi mumkin, lekin Forsaj 10 uchun ssenariy yozgan desam, masala oydinlashadi )

Rejissyorlik ishi eng abgori, film o’zi yaratgan dunyo qonuniyatlarini tushuntirishda oqsaydi. Mantiqiy bo’shliqlar ko’p. Dastlabki yarim soatlik chakki emas, biroq, sir ochila boshlagach, kino o’z jozibasini yo’qotadi. Atmosferani ushlash o’rniga, birdan janrni o’zgartirish g’oyasi umuman o’zini oqlamagan. Karlchasiga aytganda psixologik trillerdan ekshn-fantastikaga o‘tilishi hikoya chizig’ini sindirib, parchalab tashlagan. Mualliflar tomoshabinni qandaydir global sir yoki ilohiy kuch bilan hayratda qoldirmoqchi bo‘lishgan, ammo yakunda oddiy komiks darajasidagi yechimga to‘xtalishgan.

Potensiali bor, ammo ijrosi ohiriga yetmagan loyiha. 4/10.

Matn katta bo’lsa, kam odam o’qiydi deb, umumiy xulosa yozishga o’rganib qolganman. Lekin The Gorgeni mantiqsizligini izohlagim keldi. Spoyler bor. Avval syujet haqida qisqacha:

Film ulkan va sirli jarlikning ikki chetidagi minoralarda qo'riqchilik qilayotgan ikki begona askarning (AQSH va Rossiya vakillari) muloqoti, kutilmagan muhabbati va jarlik tubidagi daxshatli maxluqlarga qarshi birgalikdagi kurashi haqida.

Kino davomida AQSH va Rossiya o‘rtasidagi qutblanishni yaqqol kuzatish mumkin.

Amerika tomonda intellektual, tartibli, kitobga oshno, baquvvat erkak ko’rinishidagi ideal askar obrazini kuzatamiz. Film davomida, askarning qisman bo’lsada ichki kechinmalari, qo‘rquvlari va shaxsiyati ochib berilgan. Ya’ni unga obraz sifatida baho berish mumkin. Aytgancha ismi Levi.

Rossiya tomonda shartaki, dominant, shahvoniy ayol obrazi gavdalanadi. Drasa personaj sifatida bo‘shliq, noma’lum shaxsiyat. Tomoshabin u bilan yaqinlik his qilmaydi, u shunchaki Levini yonida yuruvchi va urushuvchi funksiya, xolos. Uni shunday tasvirlashganki, ko’rgan erkak, birga bo’lishni xohlaydi.

Qutblanish detallarida ham kulgili kontrast bor. Amerika tomonning istehkomida lift bor, Levi muloqot uchun markerli, o’chirsa bo’ladigan doskadan foydalanadi. Drasa esa oddiy katta qog’oz ishlatadi, istehkomida lift ham yo’q. Xullas Amerika har tomonlama ilg’or.

Omon qolish ehtimoli absurd darajaga chiqqan. Film davomida bizga yillar davomida bu jarlikka yuborilgan eng saralangan, tish-tirnog‘igacha qurollangan guruhlarning birontasi tirik qaytmaganini aytiladi. Ammo super juftligimiz jarlikka tushib, hech qanday jiddiy jarohat olmasdan, maxluqlarning yarmini go’yo kompyuter o‘yinidagidek qirib tashlashadi. Qizig'i, Saylint Hillga taqlid qilishgan, jarlikdagi muhit kopy past bo’lgan.

Texnologiya rivojlangan, jarlik mavjudligiga yarim asrdan oshgan bo’lsada, uni yo’q qilishmaydi. Izoh sifatida u yerdagi namunalardan foydalanib super askar yaratmoqchimiz bo’ladi. Okay, qisman mantiqli, lekin super askarga andoza bo’layotganlar anavi ikkisiga to’da-to’da bo’lib qarshi chiqasada bas kelolmaydi. Bir tepki, yoki zarba bilan, u yon-u, bu yonga uchib ketaveradi. Hatya biror joyini tishlab, zararlaganda ham mayli edi.

Final operatsiyasi kulgili darajada mantiqsiz. Qahramonlarimiz jarlikni yo’q qilmoqchi bo’lishadi, cheksiz byudjetga ega tashkilot esa o‘zining eng xavfli sirini va xiyonatkor askarlarini yo‘q qilish uchun bor-yo‘g‘i 2 ta askar va 5 ta dron yuboradi. So’nggi texnologiyadagi dronlar pulemiyotdan manabu rais uchun, bunisi buvim uchun deb o’q uzsada birortasi nishonga tegmaydi. Prikin pulemiyotdan o’q uzulyapti, pistoletdan emas.

Xo’sh, qahramonlarimizning rejasi jarlikni bomba orqali portlatish edi. Portlashning ta’sir masofasi esa 4.2 km tashkil etadi. Orqasidan dron quvlab kelyapti, qo’lida 10 kgli qurol bor, bular 4.2 km masofani 10 daqiqada bosib o‘tib qo’yishadi va jarlikni portlatishadi. Orada dronlarni ham yo'q qilishga ulgurishadi. Yakunda albatta bittasi o’lgandek bo’lib, lekin ohirida qaytib keladi. Bo’salar va sevgilar, film shu taqlid yakun topadi.

Maza qilib kulgan joyim: qahramonlarimizni yo'q qilish uchun kelgan spes guruh, bombaning falokatidan qutilmoqchi bo'lib, vertolyotda tepaga ko'tarilish o'rniga, jarlik bo'ylab uchushadi va albatta portlab ketishadi. Ura, yaxshilik g'alaba qozondi.

Garri Potter serialining kasting direktori man bo’lganimda:

Qo'xmelar, man chernoviksiz yozaman )

#10

Karl qonuni

Haqiqiy Karl, chernoviksiz yozadi.

Murvatli apelsin

Time Magazinening iddao qilishicha, asar, 20 asrning eng ta’sirli antiutopik romanlari qatorida turadi, shuningdek The New York Timesdagilar fikricha zamonaviy jamiyatning axloqni majburlab shakillantirishga bo’lgan intilishiga ayovsiz satira hisoblanadi. Penguin Klassik esa oson javoblar bermaydigan, lekin murakkab savollar qo’yadigan roman deya e’tirof etgan. Xullas, kazo-kazolar iliq fikrlar berishgan. Karl esa o’rtacha va mo’rt kitobcha degan qarorga keldi. Qisqa yozaman.

Hikoya markazidagi Aleks obrazi erkin iroda ramzi bo‘lish uchun juda yengil, chunki uning vahshiyliklari ortida na ijtimoiy qiyinchilik, na chuqur psixologik jarohat bor. U shunchaki yomonlik qilishni xohlagani uchun yomonlik qiladigan, motivatsiyasiz, jonsiz obraz. Hattoki, kitobni antiutopiya deyish ham noto’g’ri, bu ta’rifga mos bo’lish uchun jamiyat va tuzum haqida yetarlicha tasvir berilmagan - umuman yo'q desa ham bo'ladi. Byorjess Aleksni aqlli qilib ko‘rsatish uchun uning nutqiga sun’iy so‘zlar, kitob tilida aytganda nadsat va musiqiy atamalarni tiqishtirgan. Agar bu bezaklarni olib tashlasak, Aleksda hech narsa qolmaydi. Tushunyapsanmi, Karl ? Butun boshli asar qahramoni shu ikki narsa ustiga qurilgan, unda kechinmalar yo’q, xotiralar yo’q, travmalar yo’q. U shunchaki yomon, onasini emsin.

Yakun qismini bu qadar rasvo yozish ham san’at. Barchasiga qo’l siltagan Aleks, ulg’ayganini his qilib, uylanish haqida o’ylay boshlaydi. Xayolidan quyidagi fikrlar o’tadi:

O'g'lim ham shu xunrezliklarni qiladi, uning o’g’li ham, men buni to'xtata olmayman.

Ya’ni o’smirlar shu yo’lni bosib o’tadi, keyin ulg’ayib, aqlini yig’ib oladi degan g'oya. Byorjess hamma narsani ulg‘ayish va vaqt o‘tishi bilan yaxshi bo‘lib qolishi haqidagi puch g’oya bilan yopishga harakat qilgan va shu tariqa kitobning butun boshli fojiaviyligini ham o’ldirgan. Agar hamma narsa yoshlik gormonlariga bog‘liq bo‘lsa, kitob avvalidagi barcha qiynoqlar, falsafiy bahslar va insoniy fojialar zarracha qiymatga ega emas.

Asarni iroda erkinligi haqidagi ikki qator gap uchun shedever hisoblab, sayoz yozilganiga ko’z yumish absurd.

@vasilbro