▪️Myunxauzen oti


Myunxauzen kim o'zi?

Baron Myunxauzen — bu XVIII asrda yashagan haqiqiy nemis zobiti Karl Fridrix Hieronymus fon Myunxauzen hayotidan ilhomlanib yaratilgan obraz. U haqiqiy hayotida ham odamlarni qiziqarli voqealar bilan ko‘ngilxush qilgan, lekin yozuvchilar (ayniqsa, R. E. Raspe) uning hikoyalarini juda bo‘rttirib, afsonaga aylantirib yuborishgan.

Myunxauzenning oti haqida ham bir qancha hikoyalar bor masalan:

1. Otning ikki bo‘lib qolishi

Bir jangda dushman Myunxauzenning otini qilich bilan belidan ikkiga bo‘lib yuboradi. Otning orqa yarmi yiqilib qoladi, lekin oldingi qismi yashashda davom etadi. Hatto suv ichganida, suv og‘zidan kirib, ortdan chiqib ketardi. Baron uni shunday ham boqib yurgani haqida kulgili tarzda gapirib beradi.

2. Cherkov minorasidagi ot

Bir safar qishda Myunxauzen otini bog‘lab qo‘yadi. U otini arqon bilan pastga tushirmoqchi bo‘ladi, lekin qalin qor borligini hisobga olmaydi. Ertalab qor erib ketganda qarasa — ot cherkov minorasining tomida turib qolgan! Baron uni arqon bilan “pastga tushirib oladi”.

3. Muzlab qolgan ot

Qattiq sovuqda ot daryodan suv ichayotganda tumshug‘i muzlab qoladi. Baron uni tortib olganda esa muz bo‘lagi bilan birga ko‘tarib chiqadi. Bu voqea ham uning hikoyalarining kulgili bo‘laklaridan biridir.

4. Otning qorniga somon solish

Bir safar otining qorni ochib ketadi, Baron uni yamash o‘rniga qornini shunchaki somon bilan to‘ldirib qo‘yadi. Shu bilan ot yana yurishda davom etadi.

wikiTarjima - Original tarjimalar

​​▪️Fukidid tuzog‘i

Fukidid (Thucydides) — qadimgi yunon tarixchisi (mil. avv. 460–395 yillar atrofida yashagan) bo‘lib, u mashhur “Peloponnes urushi tarixi” asarida Afina va Sparta o‘rtasidagi urush haqida yozgan. Unga ko‘ra, urushning asosiy sababi shunday edi: Sparta o‘z hukmronligiga xavf tug‘dirgan Afinaning kuchayib borishidan qo‘rqdi va natijada urush muqarrar bo‘ldi.

Shundan kelib chiqib, siyosatshunoslar “Fukidid tuzog‘i” degan atamani yaratganlar. Bu tushuncha bir davlat kuchayib borib, mavjud hukmron davlatning o‘rnini egallamoqchi bo‘lsa, ular o‘rtasida keskin raqobat paydo bo‘ladi va ko‘pincha bu urushga olib keladi degan g‘oyani anglatadi.

Tarixiy misollar:

-Afina va Sparta (mil. avv. 5-asr) → Peloponnes urushi

-Buyuk Britaniya va Germaniya (XX asr boshida) → Birinchi jahon urushi

-AQSh va Yaponiya (XX asr o‘rtalarida) → Tinch okeani urushi

Bugun ko‘plab siyosatshunoslar bu tushunchani AQSh va Xitoy o‘rtasidagi munosabatlarga tatbiq etmoqda. Xitoy tez kuchaymoqda, AQSh esa o‘z ta’sirini saqlab qolishga urinmoqda. Bu esa “Fukidid tuzog‘i”ni eslatadi.

wikiTarjima - Original tarjimalar

​​▪️Doppelgänger

Doppelgänger — bu nemis tilidan kirgan atama bo‘lib, so‘zma-so‘z ma’nosi “ikkiyoqlab yuruvchi” deganidir. U odatda bir odamga juda o‘xshash, lekin hech qanday qarindoshlik aloqasi bo‘lmagan boshqa shaxsni bildiradi.

🔹 Germaniya xalq og‘zaki ijodida doppelgänger ko‘pincha insonning hayotiy nusxasi yoki ruhi sifatida tasvirlangan. Uni ko‘rish yomon alomat deb hisoblangan — ba’zilar buni o‘limning yaqinlashuvi deb talqin qilgan. Shuningdek, ayrim rivoyatlarda doppelgängerning soyasi yoki ko‘zguda aksi bo‘lmaydi, u asl odamni chalg‘itib, hayotini izdan chiqarishi ham mumkin.

🔹 Yozuvchilar doppelgängerdan insonning ikki qirrasini — yorug‘ va qorong‘i tomonini ko‘rsatish uchun foydalanadilar. Masalan:

Edgar Allan Poening “Uilyam Uilson” hikoyasida qahramon o‘zining axloqsiz ishlariga to‘sqinlik qiladigan “egizagi” bilan uchrashadi.

Fyodor Dostoyevskiyning “The double” (Dvoynik) asarida kamtarin xizmatchi o‘zidan ko‘ra jasurroq va kuchliroq bo‘lgan nusxasi bilan to‘qnash keladi.

Robert Lyuis Stivensonning mashhur “Doktor Jekill va janob Xayd” asari ham insonning ichki “egizagi”ni ochib beradi.

🔹Karl Yung ta’limotiga ko‘ra, doppelgänger insonning “soya” qiyofasi, ya’ni yashirin, ko‘pincha qorong‘i tomoni bo‘lishi mumkin. Bu tushda yoki adabiy obrazlarda paydo bo‘lib, odamning o‘z qo‘rquvlari va istaklari bilan yuzma-yuz kelishini ifodalaydi.

🔹Bugun bu so‘z ko‘pincha yengilroq ma’noda ishlatiladi — masalan, kimningdir o‘xshashi yoki mashhur kishining “nusxasi” topilganda. Ijtimoiy tarmoqlarda “o‘xshashlar” trendi keng tarqalgan. Shuningdek, kino va seriallarda ham doppelgänger obrazi ko‘p uchraydi (masalan, Jordan Pilning “Biz” filmi).

wikiTarjima - Original tarjimalar

▪️Quartz krizisi (inqirozi) 1970-yillar va 1980-yillarning boshlarida quartz soatlarining paydo bo‘lishi tufayli, soat ishlab chiqarish sanoatidagi g‘alayon bo‘lib, butun dunyo bo‘ylab mexanik soatlarning o‘rnini quarz soatlar egallashini bildiradi. Bu Shveytsariya soatsozlik sanoatining sezilarli darajada pasayishiga olib keldi. Jahon bozorida an’anaviy mexanik soatlarni ishlab chiqarishga e’tiborini qaratgan Shveytsariya soatsozlik sanoatining o‘rnini asta-sekin Seiko, Citizen va Casio kabi Yaponiya kompaniyalari egallashni boshladi.

1969-yil, Yaponiya Seiko kompaniyasi Astron (Seiko Quartz-Astron 35SQ) nomli ilk quarz soati modelini taqdim etdi. Keyinchalik quarz soatlarining ko‘plab modellari yaratilb, jahon bozorini egallashni boshladi. Ushbu soatlarning mexanik soatlardan asosiy ustunlik tomonlari — vaqtni aniq ko‘rsatishi va mexanik soatlardan ko‘ra arzonroq ekanligida edi.

wikiTarjima - Original tarjimalar

#eskisavol

Lakuna — bu biror tildagi ma'lum tushunchani nomlash uchun so'zning mavjud emasligi. Filolog Shohista Hakimovaning ta'kidlashicha, lingvist Stepanov dastavval "xaritadagi oq dog'lar"dan foydalangan. Nimaning o'rniga?

Javob: Lakuna atamasi

Izoh
shu kabi holatlarni Yuriy Stepanov "bo'shliq", "xaritadagi oq dog'lar" deya ataydi, keyinchalik esa aynan u "lakuna" atamasini fanga kiritadi.

#fact

▪️Lakuna — lotincha lacuna so‘zidan olingan bo‘lib, “bo‘shliq”, “yetishmovchilik” yoki “tanaffus” degan ma’noni anglatadi. Adabiyotda va tarixiy matnlarda u matnning yo‘qolgan yoki tushib qolgan qismini ifodalash uchun ishlatiladi. Masalan, qadimiy qo‘lyozmalarda vaqt o‘tishi bilan ayrim sahifalar yo‘qolib ketgan bo‘lsa, ular lakuna deb ataladi. Biologiyada esa bu atama to‘qimalardagi kichik bo‘shliq yoki hujayra joylashadigan kavak ma’nosida qo‘llanadi. Umumiy ma’noda esa lakuna — bo‘sh joy yoki bilimdagi yetishmovchilikni anglatadi.

wikiTarjima - Original tarjimalar

«Karfagen yo‘q qilinishi kerak» (lot. Carthago delende est). Qadimgi Rim siyosatchisi Katon Tsenzor tomonidan, miloddan avvalgi 150-yil (ba’zida 153–152 yil) Rim va Karfagen o‘rtasidagi Uchinchi Puni urushi oldidan Rim Senatida bo‘lib o‘tgan munozarada aytilgan. Bu bilan u, Karfagennga qarshi bo‘ladigan urushga qattiq da’vat qilgan.

Shuningdek, 1673-yil, Sheftsberi 1-grafi Entoni Eshli Kuper, uchinchi Angliya-Gollandiya urushi oldidan ham shu iborani qo‘llab, inglizlarni Rimga, gollandlarni Karfagennga qiyoslagan.

1890-yil, Londondagi Saturday Review gazetasi, «Germania est delenda» (Germaniya yo‘q qilinishi kerak) sarlavhali maqola chop etadi.

1940–1944 yillarda bosib olingan, nemisparast Parij radiosi, bu iborani biroz o‘zgartirib, «Angliya ham, Karfagen kabi yo‘q qilinadi» shaklida ishlatadi.

Rossiya xavfsizlik Kengashi raisining o‘rinbosari Dmitriy Medvedev, o‘zining Telegram kanalidagi bayonotida, Rimni Rossiya bilan almashtirgan holda ushbu iboradan foydalandi.

wikiTarjima - Original tarjimalar

"Men marmar ichinda malakni ko‘rdim
va unga yetguncha marmarni yo‘ndim."

© Mikelanjelo

Fanda Mikelanjelo effekti deb ataladigan bir qiziq atama bor. Bu atamaning ma'nosi va mohiyati quyidagicha ifoda etiladi.

Bu ijtimoiy psixologiya va munosabatlar nazariyasidagi tushuncha bo‘lib, u insonlarning o‘zaro munosabatlari orqali bir-birining “eng yaxshi versiyasini” shakllantirishiga ishora qiladi. Munosabatdagi 2 inson bir birini minus yani yomon taraflarini yo'qotishga va yaxshi taraflarini kashf etishga yordam berishi Mikelanjelo effektidir.

“Yaqin insonlar bir-birining shaxsiy o‘sishiga, orzularini amalga oshirishiga va o‘zini eng yaxshi ko‘rinishda namoyon etishiga yordam beradi.”

Qarama-qarshi holat:
Agar munosabatda taraflar bir-birini tanqid qilishsa, cheklashsa yoki past baholashsa, bu anti-Mikelanjelo effekti (ba’zan erosion effect) deyiladi — bu holatda odamlar o‘zlarining “eng yaxshi” emas, balki “eng yomon” tomonlarini namoyon etishadi.

wikiTarjima - Original tarjimalar

​​▪️Grifonaj

Grifonaj (fr. griffonage) bu alohida diqqatni qaratmagan holda yoki odamning diqqatini boshqa masalalar band qilgan paytda ongsiz ravishda yaratilgan tezkor improvizatsiya xarakteridagi eskizlardir.

Bunday chizmalar qadimdan ma’lum bo‘lgan. Ingliz tilidagi “Doodle” nomi 17-asrdan beri ma’lum bo‘lib, dastlab “ahmoq” degan ma’noni anglatgan. Uning etimologiyasi nemischa “Dudeltopf” va “Dudeldop” so‘zlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, ya’ni “tungi qalpoq” degani. Rus tilida “karakuli” so‘zi bor, bu aniq yozilmagan harflarni anglatadi. Ushakov lug‘atida u turkiy “qara” – “qora” va “qol” – “qo‘l”, “qo‘l yozuvi” so‘zlaridan kelib chiqqanligi aytilgan.

Hozirgi vaqtda tadqiqotlar grifonajning xotirani yaxshilashga ta’sirini o‘rganishga qaratilgan. Plimut universitetidan psixolog Jeki Armand o‘quvchilarda rasm chizish va xotira o‘rtasidagi aloqani bilish uchun tajriba o‘tkazadi. Eksperiment natijalariga ko‘ra, ma’ruzalarni tinglashda rasm chizgan talabalar rasm chizmaganlarga qaraganda 29% ko‘proq materialni eslab qolishgan.

wikiTarjima - Original tarjimalar

Farg'ona viloyati Shaxsiy o'yin 2-tur
Shokirov Samandar va Sarvinoz Ergasheva navbatchilik savollari.

wikiTarjima - Original tarjimalar

▪️Qora lola nomi bilan bog'liq faktlar

• To‘q ko‘k-qora rangdagi dekorativ o‘simlik bo‘lib, lolaning “Tun qirolichasi” va “Vena o‘rmoni” navlarining duragayi.

• Aleksandr Dyumaning Gollandiyadagi siyosiy kelishmovchiliklar haqida yozgan shu nomli romanidan so‘ng qiziqishlarga sabab bo‘lgan. Siyosiy voqealar fonida bosh qahramon, qamoqxona mahbusi Kornelius Van Berle (Barle) o‘zining bor yo‘g‘i bo‘lgan noyob rangli lola piyozchalarini yetishtirishga harakat qiladi. Bu lola piyozchalarini qamoqxona boshlig‘ining qizi Rozaga sovg‘a qiladi va ulardan qimmatbaho gullar unib chiqadi. Roman yaxshilik bilan tugaydi, mahbus qamoqdan chiqadi va yetishtirgan guli uchun mukofot ham oladi. Romanda navga “Berle atirguli” deb nom berilgan.

• Shuningdek, bu gul Afg‘on urushi (1979–1989) bilan bog‘lanadi. Urush davrida “Qora lola” deb “Gruz 200” ortilgan sovet samolyotlarini atashgan. Afg‘on urushida halok bo‘lgan askarlar xotirasiga bag‘ishlangan ko‘plab memoriallar va yodgorliklar “Qora lola” deb atalgan.

• Aleksandr Rozenbaumning shu nomli lirik qo‘shig‘i bo‘lib, qo‘shiq askar tanalarini olib ketayotgan “Qora lola”ning uchuvchisi haqida.

• Niderlandiyadan nemislarni deportatsiya qilish operatsiyasiga (1945-yil) ham shu nom berilgan.

• Milan klubining 80-yillar oxiri va 90-yillardagi yulduzli trio (van Basten, Raykard, Gullit) a’zolaridan biri bo‘lgan gollandiyalik Rudd Gullitning laqabi ham “Qora lola”.

wikiTarjima - Original tarjimalar

Ritberger — bu figurali uchish (figurali konkida uchish) sportida bajariladigan sakrash turlaridan biri bo‘lib, texnik jihatdan ancha murakkab element hisoblanadi. Ushbu sakrashda sportchi orqa yo‘nalishda sirg‘anib keladi, bitta oyoq bilan muzdan turtinadi va havoda bir yoki bir necha marta aylangan holda yana o‘sha oyoq ustiga tushadi. Ritbergerning o‘ziga xos jihati shundaki, sportchi sakrashni ham, qo‘nishni ham bir xil oyoqda — turtinish oyog‘ida — bajaradi, bu esa muvozanat va aniqlikni talab qiladi.

Ingliz tilida bu element loop jump deb ataladi. U o‘z nomini bu usulni birinchi bo‘lib ijro etgan nemis figurali uchuvchisi Verner Rittberger nomidan olgan. Bugungi kunda Ritberger figurali uchish dasturlarining muhim qismi bo‘lib, u sportchining texnik mahorati, kuchi va artistik ifodasini namoyon etuvchi chiroyli element sifatida qadrlanadi.

wikiTarjima - Original tarjimalar

​​▪️Amalgam comics

“Amalgama” so‘zi aralashma yoki uyg‘unlashuv degan ma’noni anglatadi. Bu tushuncha Marvel va DC komikslari tarixida ham o‘z ifodasini topgan. 1996-yilda ikki raqib kompaniya o‘zaro hamkorlik qilib, “Amalgam Comics” nomli maxsus loyihani yaratgan.

Bu loyiha Marvel va DC olamlarining bir-biriga qo‘shilishi natijasida paydo bo‘lgan yangi, gibrid superqahramonlar universumi edi. “Marvel vs. DC” nomli krossover jangidan so‘ng ikkala olam to‘qnashib, keyin aralashib ketadi va o‘ziga xos yangi dunyo vujudga keladi.

Amalgam koinotida har bir qahramon go‘yoki doimo mavjud bo‘lgandek tasvirlanadi, ularning hikoyalari esa Marvel va DC elementlarining uyg‘unlashuvi asosida yaratilgan.

Mashhur Amalgam qahramonlari:

Dark Claw – Batman va Wolverine’ning aralashmasi. Qorong‘u kechada jinoyatchilarni ovlaydigan, tirnoqli qahramon.

Super-Soldier – Superman va Captain America uyg‘unligi. Quyosh kuchi va super zardobni birlashtirgan patriot.

Iron Lantern – Iron Man va Green Lantern aralashmasi. Texnologiya va kosmik energiyani uyg‘unlashtirgan qahramon.

Amazon – Wonder Woman va Storm’ning birlashmasi. Ob-havoni boshqaruvchi kuchli jangchi ayol.

Spider-Boy – Spider-Man va Superboy uyg‘unligi. Yosh, tezkor va kuchli gibrid qahramon.

Bu loyiha komiks tarixida noyob hodisa bo‘lib, Marvel va DC o‘rtasidagi yagona rasmiy hamkorlik sifatida esda qolgan. Amalgama shu tarzda ikki olamdagi qahramonlar, g‘oyalar va uslublarning yaratuvchan uyg‘unlashuvini ifodalaydi — haqiqiy ijodiy sintezning timsoli.

wikiTarjima - Original tarjimalar

Rotonda kafesi (Café de la Rotonde) — XX asr boshlarida Parijdagi eng mashhur san’at markazlaridan biri bo‘lgan. 1911-yilda Montparnasse tumanida ochilgan bu kafe qisqa fursatda rassomlar, yozuvchilar va ziyolilar yig‘iladigan maskan sifatida tanildi.

Bu yerda Pablo Picasso, Amedeo Modigliani, Henri Matisse, Diego Rivera, Ernest Hemingway kabi ijodkorlar to‘planishgan. Ular san’at, hayot va falsafa haqida bahslashishgan, ba’zan esa chizgan rasmlarini to‘lov o‘rniga kafeda qoldirishgan.

Rotonda o‘sha davrning bohem (ijodkorlar) hayot tarzi va erkin fikrlash ramzi bo‘lib qolgan. Bugungi kunda esa u o‘z tarixiy muhitini saqlab qolgan holda ishlamoqda va Parij san’at ruhini eslatib turuvchi afsonaviy joy sifatida mashhur.

wikiTarjima - Original tarjimalar

Nokturnabium (shuningdek noktural) – yulduzlarning joylashuvidan vaqtni aniqlash uchun ishlatilgan yulduz soati. Noktural, Verona ruhoniysi Patsifikus (777–844) tomonidan yaratilgan degan taxminlar mavjud.

Quyosh soatlari faqat kunduz ishlagan. Tunda esa vaqtni aniqlash uchun ushbu yulduz soatidan foydalanilgan. Ushbu soatdan faqatgina shimoliy yarim sharda, Shimoliy yulduz ko‘rinadigan joyda foydalanilgan bo‘lib, buning uchun yulduz turkumlaridagi yulduzlar joylashuviga (Katta va Kichik Ayiq, Kassiopeya yulduz turkumlari) qarab vaqt hisoblangan.

Nocturnal so'zi tunda faol degan ma'noni anglatadi.

wikiTarjima - Original tarjimalar

​​▪️Joseph Weil - (Jozef Veil) — Amerikaning eng mashhur firibgari

Jozef Veyl (1875–1976) — AQSh tarixidagi eng afsonaviy firibgar, ya’ni “con artist”lardan biri bo‘lib, u o‘zining aql, so‘z o‘yinlari va psixologik kuzatuv orqali boylik orttirgan. U Chicago shahrida tug‘ilgan va yoshlikdanoq odamlarning ishonchini qozonish san’atini mukammal egallagan.

Veil o‘z faoliyati davomida turli soxta biznes loyihalari, lotereyalar, oltin konlari, bank investitsiyalari va boshqa shubhali sxemalar orqali 8 million dollardan ortiq (bugungi qiymatda 100 milliondan ko‘p) pul ishlab olgan. U hech qachon qurol ishlatmagan, balki odamlarni ishontirish orqali aldashni afzal ko‘rgan. Shu sababli u “confidence man” (“ishonch orqali aldaguvchi odam”) deb atalgan.

Uning mashhur laqabi “The Yellow Kid” edi — bu nom unga o‘sha davrning mashhur komiks qahramonidan ilhomlanib berilgan. Veil har doim yorqin kiyimlar kiygan, odamlarga xushmuomala va ishonchli ko‘ringan, shu tarzda o‘z qurbonlarini to‘rga ilintirgan.

1948-yilda u o‘z hayoti haqida “The Yellow Kid: Confessions of a Con Man” nomli avtobiografik kitob yozgan. Bu asarda Veil o‘zini oqlamaydi, balki hayotini “ishonchning kuchi va inson ochko‘zligining saboqlari” sifatida ko‘rsatadi. U shunday degan edi:

“Men odamlarni hech qachon majburlamadim. Men faqat ularning ochko‘zligi va ishonchidan foydalandim.”

Jozef Veil 101 yoshgacha yashagan va 1976-yilda vafot etgan.

wikiTarjima - Original tarjimalar