1. 13 g H2SO4∙xSO3 tarkibli oleumni neytrallash uchun 11,2 g NaOH sarflandi. x ni aniqlang.
A) 0,1 B) 0,2 C) 0,3 D) 0,4
2. 21,2 g H2SO4∙xSO3 tarkibli oleumni neytrallash uchun 17,6 g NaOH sarflandi. x ni aniqlang.
A) 0,1 B) 0,2 C) 0,3 D) 0,4
3. H2SO4∙0,1SO3 tarkibli oleumni neytrallash uchun 8,8 g NaOH sarflandi. Boshlang’ich oleum massasini (g) toping.
A) 10,6 B) 15,6 C) 12,4 D) 9,8
4. H2SO4∙0,3SO3 tarkibli oleumni neytrallash uchun 0,52 mol NaOH sarflandi. Boshlang’ich oleum massasini (g) toping.
A) 12,2 B) 24,4 C) 6,1 D) 18,3
5. H2SO4∙0,5SO3 tarkibli 27,6 g oleumni neytrallash uchun 50 g NaOH eritmasi sarflandi.NaOH eritmasining foiz konsentratsiyasini toping.
A) 36 B) 24 C) 40 D) 20
6. H2SO4∙SO3 tarkibli 17,8 g oleumni neytrallash uchun 50 g NaOH eritmasi sarflandi.NaOH eritmasining foiz konsentratsiyasini toping.
A) 12 B) 24 C) 20 D) 16
✅ bizning kanal: @Kimyo_Biologiya_Namangan
A) 0,1 B) 0,2 C) 0,3 D) 0,4
2. 21,2 g H2SO4∙xSO3 tarkibli oleumni neytrallash uchun 17,6 g NaOH sarflandi. x ni aniqlang.
A) 0,1 B) 0,2 C) 0,3 D) 0,4
3. H2SO4∙0,1SO3 tarkibli oleumni neytrallash uchun 8,8 g NaOH sarflandi. Boshlang’ich oleum massasini (g) toping.
A) 10,6 B) 15,6 C) 12,4 D) 9,8
4. H2SO4∙0,3SO3 tarkibli oleumni neytrallash uchun 0,52 mol NaOH sarflandi. Boshlang’ich oleum massasini (g) toping.
A) 12,2 B) 24,4 C) 6,1 D) 18,3
5. H2SO4∙0,5SO3 tarkibli 27,6 g oleumni neytrallash uchun 50 g NaOH eritmasi sarflandi.NaOH eritmasining foiz konsentratsiyasini toping.
A) 36 B) 24 C) 40 D) 20
6. H2SO4∙SO3 tarkibli 17,8 g oleumni neytrallash uchun 50 g NaOH eritmasi sarflandi.NaOH eritmasining foiz konsentratsiyasini toping.
A) 12 B) 24 C) 20 D) 16
✅ bizning kanal: @Kimyo_Biologiya_Namangan
#Nazariya
📌6-Qism
✔️Mavzu: IZOTOPLAR, IZOBARLAR VA IZOTONLAR📌.
✔️Atom massasini A bilan belgilasak, undagi protonlar soni Z va netronlar soni N o’rtasida
quyidagi bog’liklik bor:
A=Z+N N=A-Z
✔️Ta’rif: Bir elementning yadro zaryadi bir xil, atom massasi har xil bo’lgan atomlar shu elementning izotoplari deyiladi.
✔️Masalan: H massasi A=1, D massasi A=2, T massasi A=3 ga teng yadro zaryadi esa barchasi uchun Z=1
✔️Izotoplar bir-birlari bilan faqat neytronlar soni bilan farq qiladi.
N=0(H), 1(D), 2(T)
Izotoplar aralashmasidan elementning o’rtacha atom massasi kelib chiqadi.
✔️Masala: Cl ikkita 75%(Cl 35) va 25% (Cl 37) izotoplaridan tashkil topgan. Uning o’rtacha atom massasini hisoblang.
Ār(Cl)=Ar1∙𝜔1+Ar2∙𝜔2=
=35∙0,75+37∙0,25=35,5m.a.b.
✔️Ta’rif: Atom massalari bir xil, yadro zaryadlari bilan farq qiluvchi atomlar turiga izobarlar deyiladi.
Masalan, Kaliy Ar=40, va Kalsiy Ar=40
✔️Ta’rif: Neytronlar soni bir xil bo’lgan atomlar turiga izotonlar deyiladi.
Masalan,
Kaliy N=39-19=20
Kalsiy N=40-20=20
@Kimyo_Biologiya_Namangan
📌6-Qism
✔️Mavzu: IZOTOPLAR, IZOBARLAR VA IZOTONLAR📌.
✔️Atom massasini A bilan belgilasak, undagi protonlar soni Z va netronlar soni N o’rtasida
quyidagi bog’liklik bor:
A=Z+N N=A-Z
✔️Ta’rif: Bir elementning yadro zaryadi bir xil, atom massasi har xil bo’lgan atomlar shu elementning izotoplari deyiladi.
✔️Masalan: H massasi A=1, D massasi A=2, T massasi A=3 ga teng yadro zaryadi esa barchasi uchun Z=1
✔️Izotoplar bir-birlari bilan faqat neytronlar soni bilan farq qiladi.
N=0(H), 1(D), 2(T)
Izotoplar aralashmasidan elementning o’rtacha atom massasi kelib chiqadi.
✔️Masala: Cl ikkita 75%(Cl 35) va 25% (Cl 37) izotoplaridan tashkil topgan. Uning o’rtacha atom massasini hisoblang.
Ār(Cl)=Ar1∙𝜔1+Ar2∙𝜔2=
=35∙0,75+37∙0,25=35,5m.a.b.
✔️Ta’rif: Atom massalari bir xil, yadro zaryadlari bilan farq qiluvchi atomlar turiga izobarlar deyiladi.
Masalan, Kaliy Ar=40, va Kalsiy Ar=40
✔️Ta’rif: Neytronlar soni bir xil bo’lgan atomlar turiga izotonlar deyiladi.
Masalan,
Kaliy N=39-19=20
Kalsiy N=40-20=20
@Kimyo_Biologiya_Namangan
🔷️ Ikki suyuqlikning zichliklari nisbati 1:5 bo'lib teng hajmda aralashtirilsa zichlik 7.2gr/mlga teng bo'ldi agar ular teng massada olib aralashtirilsa zichlik qanday bo'ladi
Yechimi:
Teng hajmda deyilgan 100 ml dan olamiz; zichlikni -x
100x+500x
--------------=7.2 x=2.4
200
Teng massada olinsa : 100 gr dan
m 100
V=-------- -------- =41.67
p 2.4
100
V=--------=8.33
2.4×5
m 100+100
p=------ ------------------=4
V 8.33+41.67
Javob:4
@Kimyo_Biologiya_Namangan
Yechimi:
Teng hajmda deyilgan 100 ml dan olamiz; zichlikni -x
100x+500x
--------------=7.2 x=2.4
200
Teng massada olinsa : 100 gr dan
m 100
V=-------- -------- =41.67
p 2.4
100
V=--------=8.33
2.4×5
m 100+100
p=------ ------------------=4
V 8.33+41.67
Javob:4
@Kimyo_Biologiya_Namangan
■ Davriy sistema va davriy qonun.
XVIII-asr ohirlarida fanda 25 ta element malum bo’lgan,XIX-asrning 1-choraklarida yana 19 ta element kashf qilindi.
1812-yilda Berselius barcha elementlarni metallar va metalmaslarga ajratdi va 1814-yilda 46 ta elementning atom massalari ortib borish tartibida davriy jadval tuzdi.
1817-1829-yillarda Debereyner uchta-uchta elementdan iborat elementlar guruhlarini tuzdi va ularni triadalar deb atasshni taklif etdi.U elementlarni atom massalari ortib borish tartibida joylashtirib triadalar nazariyasini taklif etdi.
M; Li;Na;K Be;Mg;Ca
Xar qaysi triadada o’rtadagi element atom massasi ikki chetdagi elementlarning atom massalar yig’indisini yarmiga teng.O’sha vaqtda bor yo’g’i 7 ta triada tuzishga muaffaq bo’lgan.
1862-1863-yillarda De Shankurtua kimyoviy elementlarning silindr shakldagi jadvalni yaratdi.
1863-yil J.Nyulends elementlarni ekvivalentlarga asoslanib davriy jadvalni tuzdi va oktavalar qonuniga asos soladi.
1866-yilda N.I.Meyer elementlarni atom massalariga asoslanib davriy jadval tuzdi.
1869-yilda D.I.Mendeleyev tabiatning mihim qonuni – kimyoviy elementlarni davriy qonunini tarifladi.
D.I.Mendeleyev davriy qonuni – oddiy moddalar elementlarning xossalari shuningdek elementlar birikmalarning shakl va xossalari elementlarning atom massalari ortib borishiga davriy ravishda bog’liq.
Davriy qonunning hozirgi zamon tarifi-kiyoviy elementlarning xossalari, shuningdek element birikmalarining shakl va xossalari atom yadrolari zaryadining kattaligiga davriy ravishda bog’liqdir.
Mendeleyev davriy sistemani tuzgan vaqtda fanda 63 ta element malum bo’lgan va 29 ta elementga bo’sh joy qoldirgan.
Mendeleyev hayotligidayoq 3 tasi
skandiy(ekabor),galliy(ekaalyuminiy) va germaniy (ekasilitsiy)larni bashoratqilgan.
Eslatma; eka degani bitta yoki birinchi analog degani.
Galliyni 1875-yilda Lekok De Buabodran, Skandiyni
1879-yilda Nilson, Germaniyni
1886-yilda Vinkler kashf etdi va o’z yurti nomini ber.
@Kimyo_Biologiya_Namangan
XVIII-asr ohirlarida fanda 25 ta element malum bo’lgan,XIX-asrning 1-choraklarida yana 19 ta element kashf qilindi.
1812-yilda Berselius barcha elementlarni metallar va metalmaslarga ajratdi va 1814-yilda 46 ta elementning atom massalari ortib borish tartibida davriy jadval tuzdi.
1817-1829-yillarda Debereyner uchta-uchta elementdan iborat elementlar guruhlarini tuzdi va ularni triadalar deb atasshni taklif etdi.U elementlarni atom massalari ortib borish tartibida joylashtirib triadalar nazariyasini taklif etdi.
M; Li;Na;K Be;Mg;Ca
Xar qaysi triadada o’rtadagi element atom massasi ikki chetdagi elementlarning atom massalar yig’indisini yarmiga teng.O’sha vaqtda bor yo’g’i 7 ta triada tuzishga muaffaq bo’lgan.
1862-1863-yillarda De Shankurtua kimyoviy elementlarning silindr shakldagi jadvalni yaratdi.
1863-yil J.Nyulends elementlarni ekvivalentlarga asoslanib davriy jadvalni tuzdi va oktavalar qonuniga asos soladi.
1866-yilda N.I.Meyer elementlarni atom massalariga asoslanib davriy jadval tuzdi.
1869-yilda D.I.Mendeleyev tabiatning mihim qonuni – kimyoviy elementlarni davriy qonunini tarifladi.
D.I.Mendeleyev davriy qonuni – oddiy moddalar elementlarning xossalari shuningdek elementlar birikmalarning shakl va xossalari elementlarning atom massalari ortib borishiga davriy ravishda bog’liq.
Davriy qonunning hozirgi zamon tarifi-kiyoviy elementlarning xossalari, shuningdek element birikmalarining shakl va xossalari atom yadrolari zaryadining kattaligiga davriy ravishda bog’liqdir.
Mendeleyev davriy sistemani tuzgan vaqtda fanda 63 ta element malum bo’lgan va 29 ta elementga bo’sh joy qoldirgan.
Mendeleyev hayotligidayoq 3 tasi
skandiy(ekabor),galliy(ekaalyuminiy) va germaniy (ekasilitsiy)larni bashoratqilgan.
Eslatma; eka degani bitta yoki birinchi analog degani.
Galliyni 1875-yilda Lekok De Buabodran, Skandiyni
1879-yilda Nilson, Germaniyni
1886-yilda Vinkler kashf etdi va o’z yurti nomini ber.
@Kimyo_Biologiya_Namangan
TESTLAR.
1. Qaysi qatordagi elementlar elektromanfiyligi kamayib borishi tartibida joylashgan?
A) K, Ca, V, Ti, Sc
В) K, Ca, Sc, Ti, V
C) Nb, Zr, Y, Cr, Rb
D) I, Br, CI, F, N
2. D.I. Mendeleyev elementlar davriy jadvalining asosiy guruhida tartib raqami ortib borishi bilan quyidagi qaysi qonuniyat kuzatiladi?
A) elektromanfiylik ortadi, protonlar soni kamayadi
B) atom radiusi kamayadi, atom massasi ortadi
C) ionlanish potensiali ortadi, elektromanfiylik kamayadi
D) atom radiusi ortadi, elektromanfiylik kamayadi
3. Qaysi qatorda elementlar atom radiusi ortib borishi tartibida joylashtirilgan?
1) ftor; 2) berilliy; 3) azot;
4) kislorod; 5) bor; 6) uglerod.
A) 2, 5, 6, 3, 4,1
B) 2, 6, 3, 5, 4, 1
C) 1,4, 3,6, 5, 2
D) 1,4,5,3,6,2
4. Quyidagi qatorda elektromanfiylik qanday o'zgaradi?
O, N, S, B, Be, I, Br, CI, F
A) ortadi
B) kamayadi
C) avval ortadi, so'ngra kamayadi
D) avval kamayadi, so'ngra ortadi
5. Quyidagi qatorda elektromanfiylik qanday o'zgaradi? K, Ca, S, Ti, V, Cr, Fe
A) ortadi
B) kamayadi
C) avval ortadi, so'nga kamayadi
D) avval kamayadi so'ngra ortadi
6. D.I. Mendeleyev elementlar davriy jadvalining asosiy guruhida tartib raqami kamayib borishi bilan quyidagi qaysi qonuniyat kuzatiladi?
A) elektromanfiylik ortadi, protonlar soni kamayadi
B) atom radiusi kamayadi, atom massasi ortadi
C) ionlanish potensiali ortadi, elektromanfiylik kamayadi
D) atom radiusi ortadi, elektromanfiylik kamayadi
7. Qaysi qatorda elementlar atom radiusi kamayib borishi tartibida joylashtirilgan?
1) ftor; 2) berilliy; 3) azot;
4) kislorod; 5) bor; 6) uglerod.
A) 2, 5, 6, 3, 4, 1
B) 2, 6, 3, 5, 4, 1
C) 1,4,3,6,5,3
D) 1,4,5, 3,6,2
8. Metallarga xos bo'lgan xususiyatlarni aniqlang.
1) elektromanfiyligi nisbatan past bo'ladi;
2) ionlanish energiyasi nisbatan kichik bo'ladi;
3) elektromanfiyligi nisbatan yuqori bo'ladi;
4) atom radiusi nisbatan kichik bo'ladi;
5) ionlanish energiyasi nisbatan yuqori bo'ladi;
6) atom radiusi nisbatan katta bo'ladi.
A) 1,5, 6 B) 1,2, 6
C) 2, 3, 4 D) 3, 4, 5
9. Qaysi qatorda elementlar atom radiusi ortib borishi tartibida joylashtirilgan?
1) selen; 2) kislorod; 3) tellur; 4) oltingugurt; 5) poloniy.
A) 5, 3,1,4,2 B) 2, 4, 1,3, 5
C) 5, 1,4, 3,2 D) 2, 3,4, 1,5
10. D.I. Mendeleev elementlar davriy jadvalidagi atomlar ionlanish potensialining o'zgarishi (asosiy guruhda) qaysi javobda noto'g'ri ifodalangan?
A) ishqoriy metallarda yuqoridan pastga ortadi
B) 2-davr elementlarida chapdan o'ngga ortadi
C) 3-davr elementlarida o'ngdan chapga kamayadi
D) IIA guruh elementlarida pastdan yuqoriga ortadi
@Kimyo_Biologiya_Namangan
1. Qaysi qatordagi elementlar elektromanfiyligi kamayib borishi tartibida joylashgan?
A) K, Ca, V, Ti, Sc
В) K, Ca, Sc, Ti, V
C) Nb, Zr, Y, Cr, Rb
D) I, Br, CI, F, N
2. D.I. Mendeleyev elementlar davriy jadvalining asosiy guruhida tartib raqami ortib borishi bilan quyidagi qaysi qonuniyat kuzatiladi?
A) elektromanfiylik ortadi, protonlar soni kamayadi
B) atom radiusi kamayadi, atom massasi ortadi
C) ionlanish potensiali ortadi, elektromanfiylik kamayadi
D) atom radiusi ortadi, elektromanfiylik kamayadi
3. Qaysi qatorda elementlar atom radiusi ortib borishi tartibida joylashtirilgan?
1) ftor; 2) berilliy; 3) azot;
4) kislorod; 5) bor; 6) uglerod.
A) 2, 5, 6, 3, 4,1
B) 2, 6, 3, 5, 4, 1
C) 1,4, 3,6, 5, 2
D) 1,4,5,3,6,2
4. Quyidagi qatorda elektromanfiylik qanday o'zgaradi?
O, N, S, B, Be, I, Br, CI, F
A) ortadi
B) kamayadi
C) avval ortadi, so'ngra kamayadi
D) avval kamayadi, so'ngra ortadi
5. Quyidagi qatorda elektromanfiylik qanday o'zgaradi? K, Ca, S, Ti, V, Cr, Fe
A) ortadi
B) kamayadi
C) avval ortadi, so'nga kamayadi
D) avval kamayadi so'ngra ortadi
6. D.I. Mendeleyev elementlar davriy jadvalining asosiy guruhida tartib raqami kamayib borishi bilan quyidagi qaysi qonuniyat kuzatiladi?
A) elektromanfiylik ortadi, protonlar soni kamayadi
B) atom radiusi kamayadi, atom massasi ortadi
C) ionlanish potensiali ortadi, elektromanfiylik kamayadi
D) atom radiusi ortadi, elektromanfiylik kamayadi
7. Qaysi qatorda elementlar atom radiusi kamayib borishi tartibida joylashtirilgan?
1) ftor; 2) berilliy; 3) azot;
4) kislorod; 5) bor; 6) uglerod.
A) 2, 5, 6, 3, 4, 1
B) 2, 6, 3, 5, 4, 1
C) 1,4,3,6,5,3
D) 1,4,5, 3,6,2
8. Metallarga xos bo'lgan xususiyatlarni aniqlang.
1) elektromanfiyligi nisbatan past bo'ladi;
2) ionlanish energiyasi nisbatan kichik bo'ladi;
3) elektromanfiyligi nisbatan yuqori bo'ladi;
4) atom radiusi nisbatan kichik bo'ladi;
5) ionlanish energiyasi nisbatan yuqori bo'ladi;
6) atom radiusi nisbatan katta bo'ladi.
A) 1,5, 6 B) 1,2, 6
C) 2, 3, 4 D) 3, 4, 5
9. Qaysi qatorda elementlar atom radiusi ortib borishi tartibida joylashtirilgan?
1) selen; 2) kislorod; 3) tellur; 4) oltingugurt; 5) poloniy.
A) 5, 3,1,4,2 B) 2, 4, 1,3, 5
C) 5, 1,4, 3,2 D) 2, 3,4, 1,5
10. D.I. Mendeleev elementlar davriy jadvalidagi atomlar ionlanish potensialining o'zgarishi (asosiy guruhda) qaysi javobda noto'g'ri ifodalangan?
A) ishqoriy metallarda yuqoridan pastga ortadi
B) 2-davr elementlarida chapdan o'ngga ortadi
C) 3-davr elementlarida o'ngdan chapga kamayadi
D) IIA guruh elementlarida pastdan yuqoriga ortadi
@Kimyo_Biologiya_Namangan
■ Davriy sistemadagi elementlarning xossalari.
● Davrda o’ngdan chapga (atom massa va yadro zaryad kamayishi bilan), guruhda yuqoridan pastga qarab (atom massa va yadro zaryad ortishi bilan) – metallik, atom radius, oksidlarni asosliligi, qaytaruvchiligi, bog’ qutublanuvchanligi kabi xossalari ortadi. chapdan o’nga,pastdan yuqoriga bu xossalari kamayadi.
● Davrda chapdan o’nga (atom massa va yadro zaryad ortishi bilan),guruhda pastdan yuqoriga qarab (atom massa va yadro zaryad kamayishi bilan) – metalmaslik, ionlanish energiyasi, elektronga moyilligi, NEM, oksidlarni kislotaliligi, oksidlovchilik, vodorodli birikmalarning turgunligi, vodorod bog qutubliligi kabi hossalar ortadi. o’ngdan chapga, yuqoridan pastga bu xossalar kamayadi.
□ Ionlanish energiyasi – atomning elektronlarini tortib olish uchun kerak bo’lgan minimal energiya miqdori.
□ Elektronga moyillik – neytral holdagi atomga elektron birikishi natijasida ajralib chiqadigan energiya miqdori.
□ Elementlarning elektromanfiyligi – L.Poling 1932-yilda fanga kiritgan. Molekula tarkibidagi atomning o’ziga bog’lovchi elektronini tortish xususiyati uning elektromanfiyligi deyiladi.
@Kimyo_Biologiya_Namangan
● Davrda o’ngdan chapga (atom massa va yadro zaryad kamayishi bilan), guruhda yuqoridan pastga qarab (atom massa va yadro zaryad ortishi bilan) – metallik, atom radius, oksidlarni asosliligi, qaytaruvchiligi, bog’ qutublanuvchanligi kabi xossalari ortadi. chapdan o’nga,pastdan yuqoriga bu xossalari kamayadi.
● Davrda chapdan o’nga (atom massa va yadro zaryad ortishi bilan),guruhda pastdan yuqoriga qarab (atom massa va yadro zaryad kamayishi bilan) – metalmaslik, ionlanish energiyasi, elektronga moyilligi, NEM, oksidlarni kislotaliligi, oksidlovchilik, vodorodli birikmalarning turgunligi, vodorod bog qutubliligi kabi hossalar ortadi. o’ngdan chapga, yuqoridan pastga bu xossalar kamayadi.
□ Ionlanish energiyasi – atomning elektronlarini tortib olish uchun kerak bo’lgan minimal energiya miqdori.
□ Elektronga moyillik – neytral holdagi atomga elektron birikishi natijasida ajralib chiqadigan energiya miqdori.
□ Elementlarning elektromanfiyligi – L.Poling 1932-yilda fanga kiritgan. Molekula tarkibidagi atomning o’ziga bog’lovchi elektronini tortish xususiyati uning elektromanfiyligi deyiladi.
@Kimyo_Biologiya_Namangan
1.Davr bo ’ ylab atom radiusi ……..
A) ortadi B) kamayadi
2. Guruh bo ’ ylab atom radiusi ………
A) ortadi B) kamayadi
3. Davr bo ’ ylab metallik xossa ……..
A) ortadi B) kamayadi
4. Guruh bo’ylab metallik xossa ………
A) ortadi B) kamayadi
5. Davr bo’ylab metallmaslik xossa ……….
A) ortadi B) kamayadi C)o’zgarmaydi
6. Guruh bo ’ ylab metallmaslik xossa ………
A) ortadi B) kamayadi
7. Davr bo’ylab oksidlovchilik xossa ……..
A) ortadi B) kamayadi
8. Guruh bo’ylab oksidlovchilik xossa ………
A) ortadi B) kamayadi
9. Davr bo’ylab qaytaruvchilik hususiyat ……..
A) ortadi B) kamayadi
10. Guruh bo’ylab qaytaruvchilik hususiyat ……..
A) ortadi B) kamayadi
@Kimyo_Biologiya_Namangan
A) ortadi B) kamayadi
2. Guruh bo ’ ylab atom radiusi ………
A) ortadi B) kamayadi
3. Davr bo ’ ylab metallik xossa ……..
A) ortadi B) kamayadi
4. Guruh bo’ylab metallik xossa ………
A) ortadi B) kamayadi
5. Davr bo’ylab metallmaslik xossa ……….
A) ortadi B) kamayadi C)o’zgarmaydi
6. Guruh bo ’ ylab metallmaslik xossa ………
A) ortadi B) kamayadi
7. Davr bo’ylab oksidlovchilik xossa ……..
A) ortadi B) kamayadi
8. Guruh bo’ylab oksidlovchilik xossa ………
A) ortadi B) kamayadi
9. Davr bo’ylab qaytaruvchilik hususiyat ……..
A) ortadi B) kamayadi
10. Guruh bo’ylab qaytaruvchilik hususiyat ……..
A) ortadi B) kamayadi
@Kimyo_Biologiya_Namangan
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
📹 Xotirani kuchaytiruvchi 10 ta SIR. Hamma uchun birdek to'gri keladi! 10 daqiqada
‼️Sifatli esda saqlashni xohlasangiz buni albatta koring
👇👇👇👇👇👇👇👇👇👇
✅ @Kimyo_Biologiya_Namangan 👈👈
👆👆👆👆👆👆👆👆👆👆
Eng zo‘r kanalga a‘zo bo‘ling.
‼️Sifatli esda saqlashni xohlasangiz buni albatta koring
👇👇👇👇👇👇👇👇👇👇
✅ @Kimyo_Biologiya_Namangan 👈👈
👆👆👆👆👆👆👆👆👆👆
Eng zo‘r kanalga a‘zo bo‘ling.
✍✍✍
S U Y A K L A R ...
____________________
TUZILISHIGA KOʻRA ....
____________________
1⃣ — NAYSIMON ( 88 ta )
°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°
A) Uzun naysimon ( 12 ta )
————————————————
✓ yelka - 2 ta
✓ bilak - 2 ta
✓ tirsak - 2 ta
✓ boldir - 4 ta
✓ son - 2 ta
B) Kalta naysimon ( 76 ta )
————————————————
✓ qoʻlning kaft - 10 ta
✓ qoʻlning barmoq - 28 ta
✓ oyoqning kaft - 10 ta
✓ oyoqning barmoq - 28 ta
2⃣ — GʼOVAK ( 92 - 93 ta )
°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°
A) Uzun govak ( 27 ta )
——————————————
✓ qovurgʻalar - 24 ta
✓ oʻmrov - 2 ta
✓ toʻsh - 1 ta
B) Kalta gʻovak ( 65 - 66 ta )
—————————————————
✓ umurtqalar - 33-34 ta
✓ kaftusti (bilaguzuk) - 16 ta
✓ tovon - 16 ta
3⃣ — YASSI SUYAKLAR
°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°
✓ tepa - 2 ta
✓ ensa - 1 ta
✓ kurak - 2 ta
✓ yuz va chanoq suyaklari.
Chanoq ( nomsiz ) suyagi 2 ta boʻlib har biri 3 ta ( yonbosh, qov, quymich) suyak birikishidan hosil boʻlgan
4⃣ — GʻALVIRSIMON ( 5 ta )
°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°
✓ yuqori jagʻ - 2 ta
✓ peshona - 1 ta
✓ ponasimon - 1 ta
✓ gʻalvirsimon - 1 ta
=========================
____________________
JOYLASHISHIGA KOʻRA ....
____________________
1⃣ — BOSH Suyagi.
23 ta boʻlib,
2 ta qismdan iborat....
°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°
A) Yuz suyaklari ( 15 ta )
————————————————
✓ pastki burun chanogʻi - 2 ta
✓ tanglay - 2 ta
✓ yuqori jagʻ - 2 ta
✓ pastki jagʻ - 1 ta
✓ yonoq - 2 ta
✓ burun - 2 ta
✓ koʻz yosh - 2 ta
✓ dimogʻ - 1 ta
✓ til osti - 1 ta
B) Miya qutisi ( 8 ta )
—————————————
✓ chakka - 2 ta
✓ tepa - 2 ta
✓ ensa - 1 ta
✓ peshona - 1 ta
✓ asosiy suyak - 1 ta
✓ gʼalvirsimon - 1 ta
2⃣ — GAVDA Skeleti.
2 qismdan iborat...
°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°
A) Umurtqa pogʻonasi ( 33-34 ta)
——————————————————
✓ boʻyin - 7 ta
✓ koʻkrak - 12 ta
✓ bel - 5 ta
✓ dumgʼaza - 5 ta
✓ dum - 4-5 ta
B) Koʻkrak qafasi ( 37 ta )
————————————————
✓ koʻkrak umurtqasi - 12 ta
✓ qovurgʻalar - 24 ta
✓ toʻsh - 1 ta
3⃣ — Qoʻl suyaklari.
Ikkalasida 64 ta boʻlib,
2 qismga boʻlinadi...
°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°
A) Yelka kamari ( 4 ta )
——————————————
✓ kurak - 2 ta
✓ oʻmrov - 2 ta
B) Erkin suyaklari ( 60 ta )
————————————————
✓ yelka - 2 ta
✓ bilak - 2 ta
✓ tirsak - 2 ta
✓ kaftusti (bilakuzuk) - 16 ta
✓ kaft suyagi - 10 ta
✓ barmoq - 28 ta
4⃣ — Oyoq suyaklari.
2 guruhga boʻlinadi...
°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°
A) Kamar suyaklari ( 11-12 ta)
——————————————————
✓ chanoq - 2 ta
✓ dumgʻaza - 5 ta
✓ dum - 4-5 ta
B) Erkin suyaklari ( 62 ta )
————————————————
✓ son - 2 ta
✓ tizza qopqogʻi - 2 ta
✓ boldir - 4 ta
✓ tovon - 16 ta
✓ kaft - 10 ta
✓ barmoq - 28 ta
@Kimyo_Biologiya_Namangan
S U Y A K L A R ...
____________________
TUZILISHIGA KOʻRA ....
____________________
1⃣ — NAYSIMON ( 88 ta )
°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°
A) Uzun naysimon ( 12 ta )
————————————————
✓ yelka - 2 ta
✓ bilak - 2 ta
✓ tirsak - 2 ta
✓ boldir - 4 ta
✓ son - 2 ta
B) Kalta naysimon ( 76 ta )
————————————————
✓ qoʻlning kaft - 10 ta
✓ qoʻlning barmoq - 28 ta
✓ oyoqning kaft - 10 ta
✓ oyoqning barmoq - 28 ta
2⃣ — GʼOVAK ( 92 - 93 ta )
°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°
A) Uzun govak ( 27 ta )
——————————————
✓ qovurgʻalar - 24 ta
✓ oʻmrov - 2 ta
✓ toʻsh - 1 ta
B) Kalta gʻovak ( 65 - 66 ta )
—————————————————
✓ umurtqalar - 33-34 ta
✓ kaftusti (bilaguzuk) - 16 ta
✓ tovon - 16 ta
3⃣ — YASSI SUYAKLAR
°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°
✓ tepa - 2 ta
✓ ensa - 1 ta
✓ kurak - 2 ta
✓ yuz va chanoq suyaklari.
Chanoq ( nomsiz ) suyagi 2 ta boʻlib har biri 3 ta ( yonbosh, qov, quymich) suyak birikishidan hosil boʻlgan
4⃣ — GʻALVIRSIMON ( 5 ta )
°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°
✓ yuqori jagʻ - 2 ta
✓ peshona - 1 ta
✓ ponasimon - 1 ta
✓ gʻalvirsimon - 1 ta
=========================
____________________
JOYLASHISHIGA KOʻRA ....
____________________
1⃣ — BOSH Suyagi.
23 ta boʻlib,
2 ta qismdan iborat....
°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°
A) Yuz suyaklari ( 15 ta )
————————————————
✓ pastki burun chanogʻi - 2 ta
✓ tanglay - 2 ta
✓ yuqori jagʻ - 2 ta
✓ pastki jagʻ - 1 ta
✓ yonoq - 2 ta
✓ burun - 2 ta
✓ koʻz yosh - 2 ta
✓ dimogʻ - 1 ta
✓ til osti - 1 ta
B) Miya qutisi ( 8 ta )
—————————————
✓ chakka - 2 ta
✓ tepa - 2 ta
✓ ensa - 1 ta
✓ peshona - 1 ta
✓ asosiy suyak - 1 ta
✓ gʼalvirsimon - 1 ta
2⃣ — GAVDA Skeleti.
2 qismdan iborat...
°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°
A) Umurtqa pogʻonasi ( 33-34 ta)
——————————————————
✓ boʻyin - 7 ta
✓ koʻkrak - 12 ta
✓ bel - 5 ta
✓ dumgʼaza - 5 ta
✓ dum - 4-5 ta
B) Koʻkrak qafasi ( 37 ta )
————————————————
✓ koʻkrak umurtqasi - 12 ta
✓ qovurgʻalar - 24 ta
✓ toʻsh - 1 ta
3⃣ — Qoʻl suyaklari.
Ikkalasida 64 ta boʻlib,
2 qismga boʻlinadi...
°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°
A) Yelka kamari ( 4 ta )
——————————————
✓ kurak - 2 ta
✓ oʻmrov - 2 ta
B) Erkin suyaklari ( 60 ta )
————————————————
✓ yelka - 2 ta
✓ bilak - 2 ta
✓ tirsak - 2 ta
✓ kaftusti (bilakuzuk) - 16 ta
✓ kaft suyagi - 10 ta
✓ barmoq - 28 ta
4⃣ — Oyoq suyaklari.
2 guruhga boʻlinadi...
°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°
A) Kamar suyaklari ( 11-12 ta)
——————————————————
✓ chanoq - 2 ta
✓ dumgʻaza - 5 ta
✓ dum - 4-5 ta
B) Erkin suyaklari ( 62 ta )
————————————————
✓ son - 2 ta
✓ tizza qopqogʻi - 2 ta
✓ boldir - 4 ta
✓ tovon - 16 ta
✓ kaft - 10 ta
✓ barmoq - 28 ta
@Kimyo_Biologiya_Namangan
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
Kimyoda oğirlik ólchov turlari va hisoblash amallari bóyicha maxsus.
@Kimyo_Biologiya_Namangan
@Kimyo_Biologiya_Namangan
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
📹 KIMYONI O’RGANISHNING ENG OSON YO'LLARI
➣Yaqinlarga tarqating!
➥ Manzil:Kimyo_Biologiya_Namangan
➣Yaqinlarga tarqating!
➥ Manzil:Kimyo_Biologiya_Namangan
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
📹 KIMYO MASALALARINI YECHISHNING OSON USULLARI
➥ Ⓜ️anzil: @Kimyo_Biologiya_Namangan
➥ Ⓜ️anzil: @Kimyo_Biologiya_Namangan
🔰 Element-davriy sistemada o'z o'rniga ega atomlarning muayyan turi.
🔰 Modda-elementlardan tashkil topadi. Moddalar oddiy va murakkab bo'ladi.
Qandni ( kundalik turmush tarzimizda istemol qiladigan qand nazarda tutilmoqda ) yoki shakarni qizdirganimizda oxirida qoladigan qora qoldiq ko'mir deyiladi.
Ko'mir esa C dan iborat.
Xulosa qilib aytganda qand tarkibida C elementi mavjud desak to'g'ri bo'ladi.
Ammo ayrim moddalar va elementlar nomlari bir xil.
Masalan: Temir.
🔰 "Mix temirdan yasalgan"
Yuqoridagi gapda temir moddasi haqida gapirilmoqda.
🔰 Ammo "Mix tarkibida temir bor"- deyilganida esa temir elementi haqida fapiriladi.
Yana bir misol:
🔰 "Havoda hajmiy jihatdan 21% kislorod mavjud"
Ushbu gapda kislorod moddasi haqida gapiriladi.
🔰"KMnO4 tarkibida kislorod bor"-bu gapda esa kislorod elementi haqida gap borayapti.
@Kimyo_Biologiya_Namangan
🔰 Modda-elementlardan tashkil topadi. Moddalar oddiy va murakkab bo'ladi.
Qandni ( kundalik turmush tarzimizda istemol qiladigan qand nazarda tutilmoqda ) yoki shakarni qizdirganimizda oxirida qoladigan qora qoldiq ko'mir deyiladi.
Ko'mir esa C dan iborat.
Xulosa qilib aytganda qand tarkibida C elementi mavjud desak to'g'ri bo'ladi.
Ammo ayrim moddalar va elementlar nomlari bir xil.
Masalan: Temir.
🔰 "Mix temirdan yasalgan"
Yuqoridagi gapda temir moddasi haqida gapirilmoqda.
🔰 Ammo "Mix tarkibida temir bor"- deyilganida esa temir elementi haqida fapiriladi.
Yana bir misol:
🔰 "Havoda hajmiy jihatdan 21% kislorod mavjud"
Ushbu gapda kislorod moddasi haqida gapiriladi.
🔰"KMnO4 tarkibida kislorod bor"-bu gapda esa kislorod elementi haqida gap borayapti.
@Kimyo_Biologiya_Namangan
Kimyo, ximiya — moddalarning tuzilishi va oʻzgarishini oʻrganadigan fan. Kimyo boshqa fanlar qatori inson faoliyatining mahsuli sifatida vujudga kelib, tabiiy ehtiyojlarni qondirish, zaruriy mahsulotlar ishlab chiqarish, biridan ikkinchisini xrsil qilish va, nihoyat, turli hodisalar sirlarini bilish maqsadida roʻyobga chiqdi. Odamlar qadimda rudalardan metallarni ajratib olish, turli xil qotishmalar tayyorlash va qoʻllash, jumladan, shisha tayyorlash va undan turli maqsadlarda foydalanishni bilganlar. Miloddan avvalgi Misrda kimyoviy jarayonlarga asoslangan hunarmandchilik rivojlanganligi maʼlum. Pishiq charm tayyorlash, uni boʻyash, rangli shisha olish, oʻsimliklardan dori-darmon va xushboʻy hidli moddalar tayyorlash, sopol buyumlar ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan. Oʻsha davrlarda kimyoviy mahsulotlar Hindiston, Xitoy va Oʻrta Osiyoda ham ishlab chiqarilgan. "Kimyoi hunar" sohibi boʻlgan kimyogar bir moddadan ikkinchi mahsulotni tayyorlash ishi bilan shugʻullangan. Oʻzbekistondan oʻtgan Buyuk ipak yoʻli orqali miloddan avvalgi 1-ming yillikning 2-yarmidan boshlab, mamlakatga savdo-sotiq bilan birga hunarmandchilik ham kirib keldi. Topilgan juda koʻp tarixiy buyum va yodgorliklar Oʻzbekiston hududida yashagan aholining kimyo hunaridan qadimdan boxabar ekanligidan darak beradi. Buxoro yaqinidagi Poykend manzilgohidan 8-asrga taalluqli kimyo laboratoriya topilgan. Laboratoriya jihozlari ichida turli idishlar, shisha asboblar, bolalar sumagi uchraydi.
Kimyoning fan sifatida shakllanishini tadqiqotchilar Misr bilan bogʻlashadi. Savdo-sotiq, xunarmandchilik va maaaniy alokalar juda rivojlangan bu mamlakatda ilm, falsafiy qarashlar, sanoat va qishloq xoʻjaligi yaxshi rivoj topali. Nil boʻyidagi Iskandariya shahrida 1-asrda yozilgan traktatlarda koʻpgina kimyoviy maʼlumotlar, jumladan, kimyoviy ji-hozlarning koʻrinishlari, kuydirish, pishirish, toblash, quruq haydash, eritish, kristallanish, ajratish va boshqa usullar haqida maʼlumotlar keltiriladi. Mazkur manbada oddiy metallardan oltin olish gʻoyasi ham ilgari surilgan boʻlib, mavhum bu izlanish fanning rivojlanishiga maʼlum darajada toʻsqinlik qildi, olimlar fikrini boshka — amalga oshmaydigan yoʻnalishga burib yubordi. Iskandariya traktatlari maʼlumotlaridan foydalangan arab olimlari tez orada bir nechta yangi moddalar, jumladan, nitrat kislota, tuzlar va boshqalarni olishni kashf qildilar. Misrlik olimlar tilidagi Kimyoga arablar "al" qoʻshimchasini qoʻshib mashhur "Alkimyo"ga asos soldilar. Natijada koʻpgina ilmiy asarlar, kitoblar, maqolalar va tajribalar ifodalari paydo boʻldi. Keyinchalik bu soʻz Yevropa mamlakatlarida "Ximiya" nomi bilan ommalashdi. Muhammad Xorazmiy 10-asrda "Kimyo" soʻzi arabcha "kamoyakmi", yaʼni "yashirmoq", "berkitmoq" ni anglatadi, deydi. Turk olimi Toshkoʻpir-zodaning fikriga koʻra, mazkur soʻz yahudiycha "kimyax" dan olingan. Baʼzi olimlar "Kimyo" soʻzi Misrning qad. nomi "Xem" yoki "Hame"dan olingan degan fikrni ilgari surishadi. Bu soʻz "qora" yoki "qoramtir" maʼnosini anglatib, manbalarda "Kimyo" "Misr fani" degan maʼnoda keladi. Boshqa bir guruh olimlar esa "Kimyo" soʻzi yunoncha "kimyo" iborasidan kelib chiqqan boʻlib, "suyuqlik", "eritilgan metall"ni anglatishiga ishora qiladilar. Ammo, qanday boʻlishidan qatʼi nazar, mazkur fanning Sharq mamlakatlarida bir kator rivojlanganligi, bu borada oʻrta osiyolik olimlarning xizmati katta ekanligi tarixiy manbalardan maʼlum.
"Alkimyo" asoschisi Jobir ibn Xayyom metallarning paydo boʻlishidagi oltingugurt-simob nazariyasini olgʻa surgan, yaʼni yer qaʼrida quruq bogʻlanishdan oltingugurt ("metallar otasi"), nam bugʻlanishdan esa simob ("metallar onasi") paydo boʻladi degan fikrni aytadi. Ularning turli xil nisbatlarda birikishidan oltin, kumush, mis, temir, qalay, qoʻrgʻoshin, shisha hosil boʻladi. Shu asnoda oddiy metallarni nodir metallarga oʻtkazish haqida maʼlumotlar beriladi. "Element" tushunchasiga koʻra, oltingugurt — yonuvchanlik, simob — uchuvchanlik, tuz esa eruvchanlikni bildiradi.
Kimyoning fan sifatida shakllanishini tadqiqotchilar Misr bilan bogʻlashadi. Savdo-sotiq, xunarmandchilik va maaaniy alokalar juda rivojlangan bu mamlakatda ilm, falsafiy qarashlar, sanoat va qishloq xoʻjaligi yaxshi rivoj topali. Nil boʻyidagi Iskandariya shahrida 1-asrda yozilgan traktatlarda koʻpgina kimyoviy maʼlumotlar, jumladan, kimyoviy ji-hozlarning koʻrinishlari, kuydirish, pishirish, toblash, quruq haydash, eritish, kristallanish, ajratish va boshqa usullar haqida maʼlumotlar keltiriladi. Mazkur manbada oddiy metallardan oltin olish gʻoyasi ham ilgari surilgan boʻlib, mavhum bu izlanish fanning rivojlanishiga maʼlum darajada toʻsqinlik qildi, olimlar fikrini boshka — amalga oshmaydigan yoʻnalishga burib yubordi. Iskandariya traktatlari maʼlumotlaridan foydalangan arab olimlari tez orada bir nechta yangi moddalar, jumladan, nitrat kislota, tuzlar va boshqalarni olishni kashf qildilar. Misrlik olimlar tilidagi Kimyoga arablar "al" qoʻshimchasini qoʻshib mashhur "Alkimyo"ga asos soldilar. Natijada koʻpgina ilmiy asarlar, kitoblar, maqolalar va tajribalar ifodalari paydo boʻldi. Keyinchalik bu soʻz Yevropa mamlakatlarida "Ximiya" nomi bilan ommalashdi. Muhammad Xorazmiy 10-asrda "Kimyo" soʻzi arabcha "kamoyakmi", yaʼni "yashirmoq", "berkitmoq" ni anglatadi, deydi. Turk olimi Toshkoʻpir-zodaning fikriga koʻra, mazkur soʻz yahudiycha "kimyax" dan olingan. Baʼzi olimlar "Kimyo" soʻzi Misrning qad. nomi "Xem" yoki "Hame"dan olingan degan fikrni ilgari surishadi. Bu soʻz "qora" yoki "qoramtir" maʼnosini anglatib, manbalarda "Kimyo" "Misr fani" degan maʼnoda keladi. Boshqa bir guruh olimlar esa "Kimyo" soʻzi yunoncha "kimyo" iborasidan kelib chiqqan boʻlib, "suyuqlik", "eritilgan metall"ni anglatishiga ishora qiladilar. Ammo, qanday boʻlishidan qatʼi nazar, mazkur fanning Sharq mamlakatlarida bir kator rivojlanganligi, bu borada oʻrta osiyolik olimlarning xizmati katta ekanligi tarixiy manbalardan maʼlum.
"Alkimyo" asoschisi Jobir ibn Xayyom metallarning paydo boʻlishidagi oltingugurt-simob nazariyasini olgʻa surgan, yaʼni yer qaʼrida quruq bogʻlanishdan oltingugurt ("metallar otasi"), nam bugʻlanishdan esa simob ("metallar onasi") paydo boʻladi degan fikrni aytadi. Ularning turli xil nisbatlarda birikishidan oltin, kumush, mis, temir, qalay, qoʻrgʻoshin, shisha hosil boʻladi. Shu asnoda oddiy metallarni nodir metallarga oʻtkazish haqida maʼlumotlar beriladi. "Element" tushunchasiga koʻra, oltingugurt — yonuvchanlik, simob — uchuvchanlik, tuz esa eruvchanlikni bildiradi.
❤1
Shoʻnga koʻra, bu moddalar turining kashf qilinishi asosiy fikr boʻldi. Olimning izdoshlaridan boʻlgan
Abu Nasr Forobiy oʻzining "Us todi Soniy" asarida alkimyo ilmining yoʻnalishini maʼqullaydi. Sharq allomalaridan Abu Bakr ap-Roziy "Sirlar kitobi"da alkimyo maʼlum boʻlgan moddalarni oʻrganish, asbob-uskunalarni yigʻish va foydalanish hamda tajribalar oʻtkazishni keltiradi. Roziy oʻz asarida oʻngacha maʼlum boʻlgan moddalarni tasniflab, asbob va tajribalarni maʼlum bir tizimga solgan. Abu Abdullo al-Xorazmiyning "Bilimlar kaliti" kitobida Kimyoga alohida boʻlim ajratilib, unda turli moddalar, asboblar, tajribalar toʻgʻrisida mukammal maʼlumotlar keltirilgan. Abul Hakim al-Xorazmiy esa alkimyo fani tajribalarida qoʻllanilgan taroziga ahamiyat beradi. Al-Haziniy tomonidan 1125 yilda yozilgan "Dono tarozu haqida kitob"da turli koʻrinish va tuzilishdagi tarozilarda tortish usullari bayon qilinganligi manbalardan maʼlum. Abu Ali ibn Sino "Al-qonun" kitobida oʻsimlik, hayvonot, minerallar, tuzlar, kislotalar, ishqorlar, metallar, oksidlar va boshqa birikmalarning 750 dan ortiq turini yozadi. Ularning nomi, xossalari, ishlatilishini tula ifo-dalaydi. Uning "taboshir kulchalari"dan (Indoneziyada oʻsadigan bambukdan olib kulchaga qoʻshib oyoq-qoʻli singan bemorlarga beriladigan kremniy oksidi — inson organizmida tez erib singadigan modda) qanchadan-qancha odamlar shifo topgan. Ibn Sino Jo-birdan farqli ravishda metallarning xususiyatini chuqur va mukammal oʻrgan-di, uning xatolarini tuzatdi. Ibn Sino nafaqat Jobirning, balki barcha alkimyogarlarning xatolarini ilmiy jihatdan asoslab berdi. U oddiy metallardan nodir metallar, jumladan, oltin olib boʻlmasligini birinchi boʻlib amalda isbot etdi. Fransuz olimi M. Bertlo, rus olimi B. Menshutkin, akademik O. Soimovlarning fikricha, Abu Ali ibn Sino asarlarida hozirgi zamon anorganiq kimyo fanining ilk kurtaklari namoyon boʻlgan. Abu Rayhon Beruniyning "Mineralogiya"sida moddalarning moddalik xususiyatlari uz aksini topgan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida mineralogiyaga oid 18 ta, Kimyoga oid 31 ta qulyozma mavjud. Bular arab, fors, eski oʻzbek (turk) tillarida bitilgan "Hunarlar javohiri" kitobidagi marvarid, boʻyoqlar, sir, zaharga qarshi ishlatiladigan dorilar, upa-elik tayyorlash usullarini oʻz ichiga olgan manbalardir.
8-asrdan 17-asr oʻrtalarigacha davom etgan alkimyo bir tomondan fanni rivojlantirgan boʻlsa, ikkinchi tomondan uning tez qadamlar bilan oʻsishiga toʻsqinlik qildi. Ingliz kimyogari R. Boyl Kimyoni oʻrganishda yangicha yondoshish va faqat tajribalar yordamida olingan maʼlumotlarga ishonishga undadi. Uning fikricha, Kimyoning maqsadi jismlar tuzilishini aniqlash, shundan soʻng uni elementlarga ajratib, tahlilga oʻtishdan iborat boʻlishi kerak. Bunday ilgor ilmiy fikrlar paydo boʻlishiga qaramay Kimyoning haqiqiy yoʻlga tushishiga yana bir asr kerak boʻldi. Nemis kimyogari G.E. Shtal (1659—1734)ning flogiston nazariyasiga qarshi oʻlaroq, M. V. Lomonosov 1756 yilda yonish, yaʼni oksidlanish — oksidlovchi moddaning havo bilan birikishidan iborat ekanligini miqdoriy tajribalar asosida koʻrsatib berdi. Fransuz kimyogari A. Lavuazye esa 1772—77-yillarda turli moddalar ustida tajribalar oʻtkazib, ular yonganida kislorod bilan birikishini koʻrsatdi hamda kimyoviy reaksiyalarda moddalar ogʻirligining saqlanish qonunini isbotladi. Mazkur qonun tasdiqlangach, Kimyo sifat-tavsif ilmidan miqdoriy bilimga aylandi. Endilikda massaning saqlanish qonuni deb ataluvchi mazkur qonun muhim ahamiyat kasb etadi. Bir qancha gazlar kashf qilinishi natijasida pnevmatik kimyoga asos solindi. Flogiston nazariyasi tamomila rad etildi, kislorodli yonish nazariyasi oʻz tasdigʻini topdi. Natijada koʻpgina nazariy tasavvurlar oʻzgardi, yaʼni kimyoviy nomenklatura ishlab chiqildi. Mana shu davrda kimyoning analitik tahlil yoʻli shakllandi.
8-asrdan 17-asr oʻrtalarigacha davom etgan alkimyo bir tomondan fanni rivojlantirgan boʻlsa, ikkinchi tomondan uning tez qadamlar bilan oʻsishiga toʻsqinlik qildi. Ingliz kimyogari R. Boyl Kimyoni oʻrganishda yangicha yondoshish va faqat tajribalar yordamida olingan maʼlumotlarga ishonishga undadi. Uning fikricha, Kimyoning maqsadi jismlar tuzilishini aniqlash, shundan soʻng uni elementlarga ajratib, tahlilga oʻtishdan iborat boʻlishi kerak. Bunday ilgor ilmiy fikrlar paydo boʻlishiga qaramay Kimyoning haqiqiy yoʻlga tushishiga yana bir asr kerak boʻldi. Nemis kimyogari G.E. Shtal (1659—1734)ning flogiston nazariyasiga qarshi oʻlaroq, M. V. Lomonosov 1756 yilda yonish, yaʼni oksidlanish — oksidlovchi moddaning havo bilan birikishidan iborat ekanligini miqdoriy tajribalar asosida koʻrsatib berdi. Fransuz kimyogari A. Lavuazye esa 1772—77-yillarda turli moddalar ustida tajribalar oʻtkazib, ular yonganida kislorod bilan birikishini koʻrsatdi hamda kimyoviy reaksiyalarda moddalar ogʻirligining saqlanish qonunini isbotladi. Mazkur qonun tasdiqlangach, Kimyo sifat-tavsif ilmidan miqdoriy bilimga aylandi. Endilikda massaning saqlanish qonuni deb ataluvchi mazkur qonun muhim ahamiyat kasb etadi. Bir qancha gazlar kashf qilinishi natijasida pnevmatik kimyoga asos solindi. Flogiston nazariyasi tamomila rad etildi, kislorodli yonish nazariyasi oʻz tasdigʻini topdi. Natijada koʻpgina nazariy tasavvurlar oʻzgardi, yaʼni kimyoviy nomenklatura ishlab chiqildi. Mana shu davrda kimyoning analitik tahlil yoʻli shakllandi.
19-asr Kimyo fani tarixida nazariy asoslarni ishlab chiqish davri boʻldi. Natijada ato m - molekulyar taʼlimot maydonga keldi. Ingliz olimi Jon Dalton 1803 i. moddaning atom tuzilishi haqidagi tasavvurlarga suyangan holda tajribalar oʻtkazdi. Elementlarning muayyan bir miqdorda reaksiyaga kirishuvini ularning ayrim zarrachalardan,
yaʼni boshqacha aytganda atomlardan tashkil topganligidan deb bildi. Karrali nisbatlar qonuni deb atalmish fikri asosida kimyoviy elementlarning bir-biri bilan maʼ-lum ogʻirlik nisbatlarida birikishini koʻrsatib, atom ogʻirliklariga alohida ahamiyat berdi. Nisbiy atom ogʻirlik tushunchasini fanga kiritib, eng yengil element sifatida vodorod atomi ogʻirligini birga teng deb qabul qildi va uni birlik sifatida taklif etdi. Dalton elementning atom ogʻirligi sifatida mazkur element atom ogʻirligining vodorod atomiga boʻlgan nisbatini oldi. Italiyalik olim A. Avogadro atom va molekula tushunchasining bir-biridan farq qilishini aniqlab berdi. U moddaning kichik zarrachasi molekula, elementlarning eng kichik zarrachasi esa atom deb taʼrifladi. Pekin uning bu fikri faqat oradan ancha vaqt oʻtgach, tan olindi. Gep-Lyussakning hajmiy nisbatlar qonuni (qarang Gey-Lyussak qonunlari) eʼtirof etilgach, Avogadroning bir xil temperatura va bosimda olingan ixtiyoriy gazlarning teng hajmlaridagi molekulalar soni teng boʻlishi haqidagi qonuni (gipotezasi) amaliyotga kiritildi. Fransuz fizigi J. B. Perren (1870—1942) tajribalari asosida hisoblab topilgan 6,022SH23 soni Avogadro soni deb ataldi.
1852 yilda ingliz kimyogari E. Franklend fanga valentlik tushunchasini kiritdi. A. M. Butlerov tomonidan 1861 yil eʼlon qilingan tuzilish nazariyasi Kimyoning rivojida muhim bosqich boʻldi. Mazkur nazariya asosida organiq moddalarning molekulalardagi atomlar valentliklariga muvofiq bir-biri bilan birikishi, moddalarning xossalari kimyoviy tuzilishi (tarkibi)ga bogʻliqligi, atomlar bir-biri bilan qanday ketma-ketlikda birikkanligini aniqlash, kimyoviy tuzilish formulasi birikma xossasini ifodalashi, molekuladagi oʻzaro birikkan va birikmagan atomlarning bir-biriga boʻlgan taʼsirining borligi yotadi. Nazariya yangi moddalar sintez qilishni, ularning xossalarini oldindan aytib berishni va nazariy jihatdan muhim boʻlgan izomeriya hodisasini ilmiy nuqtai nazardan isbotlab berdi.
19-asrda fandagi tarixiy kashfiyotlardan biri 1869 yil D. I. Mendeleyev tomonidan ochilgan kimyoviy elementlar davriy qonuni va sistemasi boʻldi. Mendeleyev elementlarni ilmiy asosda sinflarga ajratdi, ular orasidagi ichki bogʻlanish qonuniyatlarini topdi, hali nomaʼlum boʻlgan elementlar mavjudligini oldindan bashorat qildi. Uch nomaʼlum elementning xossalarini oldindan aytib berib, ularga "ekabor", "ekaalyuminiy" va "ekasilitsiy" degan shartli nomlar berdi. Oradan 15 yil oʻtar-oʻtmas uning ba-shorati amalda tasdikdandi. Bu elementlar fransiyalik Lekok de Buabodran, shvetsiyalik Nilson va germaniyalik Vinklerlar tomonidan kashf etildi. Ekaalyuminiyga Fransiyaning eski nomi Galliyadan olinib "galliy" nomi, ekaborga "skandiy" (Skandinaviya nomidan) va ekasilitsiyga "germaniy" degan nomlar berildi. Mendeleyevning maʼlumotlari boshqa olimlar maʼlumotlariga juda yaqinligi bilan ilmiy tasdigʻini topdi. Uning yana 11 elementning tez orada ochilishini nazarda tutib boʻsh kataklar qoʻyganligi qonun va uning grafik ifodasi boʻlgan davriy sistemaning katta ilmiy gʻalabasi boʻldi. Sistemada davrlar va guruhdar shunday joylashtirildiki, bunda valentlik, atom massalari, atom radiuslarining oʻzgarishi va shahrik. xossalar oʻz ifodasini topdi. Natijada ilgari tasdikdanmagan kimyoviy elementlar sistemalaridagi xatolik va kamchiliklarga barham berildi, atom massalariga tuzatishlar kiritildi, nodir elementlar va asl gazlar xossalari toʻgʻri talqin qilindi. Davriy qonun nafaqat Kimyo uchun, balki boshqa tabiiy fanlar, falsafadagi miqdorning sifatga oʻtish qonuniyatlarini aks ettiruvchi tabiatning fundamental qonuni boʻlib qoldi. Buning isboti sifatida davriy qonun va sistema asosida kimyo qonunlari va tabiatning yuzlab boshqa qonunlari, jumladan, radioaktiv elementlarning kashf qilinishi, ingliz fizigi E. Rezerfordning atom tuzilishi modelini taklif qilishi, Daniya fizigi N.Borningatomlarda elektron qobiqlari va qobiqchalari ketma-ket joylashuvini topishi, atom energiyasining nihoyatda ulkan kuchidan
1852 yilda ingliz kimyogari E. Franklend fanga valentlik tushunchasini kiritdi. A. M. Butlerov tomonidan 1861 yil eʼlon qilingan tuzilish nazariyasi Kimyoning rivojida muhim bosqich boʻldi. Mazkur nazariya asosida organiq moddalarning molekulalardagi atomlar valentliklariga muvofiq bir-biri bilan birikishi, moddalarning xossalari kimyoviy tuzilishi (tarkibi)ga bogʻliqligi, atomlar bir-biri bilan qanday ketma-ketlikda birikkanligini aniqlash, kimyoviy tuzilish formulasi birikma xossasini ifodalashi, molekuladagi oʻzaro birikkan va birikmagan atomlarning bir-biriga boʻlgan taʼsirining borligi yotadi. Nazariya yangi moddalar sintez qilishni, ularning xossalarini oldindan aytib berishni va nazariy jihatdan muhim boʻlgan izomeriya hodisasini ilmiy nuqtai nazardan isbotlab berdi.
19-asrda fandagi tarixiy kashfiyotlardan biri 1869 yil D. I. Mendeleyev tomonidan ochilgan kimyoviy elementlar davriy qonuni va sistemasi boʻldi. Mendeleyev elementlarni ilmiy asosda sinflarga ajratdi, ular orasidagi ichki bogʻlanish qonuniyatlarini topdi, hali nomaʼlum boʻlgan elementlar mavjudligini oldindan bashorat qildi. Uch nomaʼlum elementning xossalarini oldindan aytib berib, ularga "ekabor", "ekaalyuminiy" va "ekasilitsiy" degan shartli nomlar berdi. Oradan 15 yil oʻtar-oʻtmas uning ba-shorati amalda tasdikdandi. Bu elementlar fransiyalik Lekok de Buabodran, shvetsiyalik Nilson va germaniyalik Vinklerlar tomonidan kashf etildi. Ekaalyuminiyga Fransiyaning eski nomi Galliyadan olinib "galliy" nomi, ekaborga "skandiy" (Skandinaviya nomidan) va ekasilitsiyga "germaniy" degan nomlar berildi. Mendeleyevning maʼlumotlari boshqa olimlar maʼlumotlariga juda yaqinligi bilan ilmiy tasdigʻini topdi. Uning yana 11 elementning tez orada ochilishini nazarda tutib boʻsh kataklar qoʻyganligi qonun va uning grafik ifodasi boʻlgan davriy sistemaning katta ilmiy gʻalabasi boʻldi. Sistemada davrlar va guruhdar shunday joylashtirildiki, bunda valentlik, atom massalari, atom radiuslarining oʻzgarishi va shahrik. xossalar oʻz ifodasini topdi. Natijada ilgari tasdikdanmagan kimyoviy elementlar sistemalaridagi xatolik va kamchiliklarga barham berildi, atom massalariga tuzatishlar kiritildi, nodir elementlar va asl gazlar xossalari toʻgʻri talqin qilindi. Davriy qonun nafaqat Kimyo uchun, balki boshqa tabiiy fanlar, falsafadagi miqdorning sifatga oʻtish qonuniyatlarini aks ettiruvchi tabiatning fundamental qonuni boʻlib qoldi. Buning isboti sifatida davriy qonun va sistema asosida kimyo qonunlari va tabiatning yuzlab boshqa qonunlari, jumladan, radioaktiv elementlarning kashf qilinishi, ingliz fizigi E. Rezerfordning atom tuzilishi modelini taklif qilishi, Daniya fizigi N.Borningatomlarda elektron qobiqlari va qobiqchalari ketma-ket joylashuvini topishi, atom energiyasining nihoyatda ulkan kuchidan