tuproqni analiz qilish, oʻlkada sanoatni rivojlantirishga zarur boʻlgan togʻ jinslarini tadqiq qilis
h, sabzavot ekinlari tarkibidagi shakar miqdorini aniqlash, shisha uchun kerakli giltuproq va qumtuproq tarkibi hamda sifatini aniqlash, uzumni bijgʻitib spirt tayyorlash, anor poʻstlogʻidan oshlovchi moddalar tayyorlash, sement eritmalari va toshqol olish, don va dukkakli oʻsimliklardagi kraxmalni aniqlash, qamish, gʻoʻzapoya va daraxtlarning oʻtinlaridagi yonilgʻi birliklarini hisoblash kabi ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi. 1913 yil yanvargacha ishlab turgan mazkur laboratoriya bajargan ishlari asosida Oʻzbekistonda bir necha sanoat tarmoqlarini tashkil qilish mumkin degan xulosaga kelinadi, lekin bu ishlarga amaliy yondoshilmaydi.
1918 yil Toshkentda Turkiston universitetining tashkil etilishi va uning tarkibida kimyo fakultetining ochilishi Oʻzbekistonda Kimyo fanining rivojida yangi bosqich boʻldi.
Kimyo va uning sanoatiga yondosh boʻlgan qurilish, oziq-ovqat, neft, suv va boshqa tarmoqlar rivojlanishi bu ishlarga ijobiy taʼsir koʻrsatdi. Mahalliy aholi orasidan A. Shamsiyev, Z. Saidnosirova, M. Hakimov, M. Niyozov, M. Azizov kabi dastlabki kimyogarlar yetishib chiqsi. Ular yosh kadrlarni tayyorlashga katta hissa qoʻshdilar.
1920 yil Turkiston Respublikasi Markaziy xalq xoʻjaligi kengashida sanoat bilan bogʻlangan Kimyo boʻlimi tashkil qilinib, unda laboratoriya ochiladi. Laboratoriya Respublika xalq xoʻjaligining turli tarmoklari uchun zarur boʻlgan ilmiy muammolar bilan shugʻullana boshlaydi. 1921 yil esa ilmiy tadqiqot institutlari Kengashi tashkil etilib, oʻnga professor S.N. Naumov rais qilib tayinlanadi. Dorivor preparatlar tayyorlab, analitik tahlillar olib boriladi. Ishlar natijasi Xilkovo (hozirgi Bekobod) sement zavodi va Ashxobod shisha zavodining ishga tushirilishida qoʻl keladi. Tez orada universitetda texnik kimyo kafedrasi ochiladi. Bu yerda N. L. Karavayev, M. S. Elgort, D. A. Alekseyev, Ye. I. Poznerlar tomonidan anorganiq va fizik Kimyo boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi. V. A. Novikov bilan B. G. Zapromyotovlar ilmiy ishlar qatorida mahalliy kadrlar tayyorlash bilan ham shugʻullanadilar. 1927 yil Oʻzbekiston sanoat-iqtisod ilmiy tadqiqot instituta (keyinroq Oʻzbekiston mahalliy sanoat ilmiy tadqiqot instituta) tashkil qilinadi. Institut laboratoriyalarida keramika, bogʻlovchi materiallar, sellyuloza-qogʻoz va yoqilgʻi sektorlari ochiladi.
30-yillarda fanning rivojiga S. N. Naumov, M. I. Usanovich, A. P. Rostovskiy, S. M. Muqimov, I. S. Kansepolskiylar katta hissa qoʻshdilar. 1933 yil universitetning kimyo fakulteti qoshida Kimyo tadqiqot instituti tashkil qilinadi. Institut laboratoriyalarida diketoefirlar kimyosi, gaz reaksiyalari kimyosi, elektr kimyosi, aralashmaydigan suyuqliklar kimyosi, tabiiy va sintetik kolloid sistemalar, alkillash reaksiyalari, kislota-ishqor nazariyasi, soz tuproq asosida keramik materiallar ishlab chiqarish kimyosi va texnologiyasi, chigitdan yogʻ olish kabi muhim ilmiy tadqiqot ishlarini rivojlantirishda tadqiqotchilar sanoat bilan hamkorlikda ishladilar.
30-yillarda universitetning kimyo fakultetida S. Yunusov, O. Sodiqov, K. Axmedov, Sh. Tolipov, H. Usmonov, A. Sultonov, H. Rustamov, Y. Toshpoʻlatov, A. Abdu-rasulova, F. Tojiyev, A. Murtazoyev, H. Rahimov kabi isteʼdodli yoshlar yetishib chikdi. Ikkinchi jahon urushi yillarida sharoit ogʻir boʻlishiga qaramay fan rivojiga ahamiyat berildi, tadqiqotlar kamroq boʻlsada davom ettirildi. 40-yillar boshida Ittifoq Fanlar akademiyasining Oʻzbekiston filiali tashkil qilinib, uning tarkibiga A. S. Shamsiyev rahbarlik qilayotgan Kimyo instituti ham kiritildi. S. Muqimov, F. Xoʻjayev va frontdan qaytgan S. Yunusov, K. Ahmedov, Sh. Tolipov, A. Sultonov, H. Rustamov, I. S. Kansepolskiy va boshqa olib borilayotgan ilmiy tadqiqot ishlariga oʻzlarining munosib hissalarini qoʻshdilar. Ular Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining ilmiy tadqiqot institutlari tarkib topishi va rivojida ham ishtirok etishdi. Urush davrida Chirchiq elektr kimyo kombinatining bosh muxandisi lavozimida ishlagan M. Nabiyev kimyo sanoatining
1918 yil Toshkentda Turkiston universitetining tashkil etilishi va uning tarkibida kimyo fakultetining ochilishi Oʻzbekistonda Kimyo fanining rivojida yangi bosqich boʻldi.
Kimyo va uning sanoatiga yondosh boʻlgan qurilish, oziq-ovqat, neft, suv va boshqa tarmoqlar rivojlanishi bu ishlarga ijobiy taʼsir koʻrsatdi. Mahalliy aholi orasidan A. Shamsiyev, Z. Saidnosirova, M. Hakimov, M. Niyozov, M. Azizov kabi dastlabki kimyogarlar yetishib chiqsi. Ular yosh kadrlarni tayyorlashga katta hissa qoʻshdilar.
1920 yil Turkiston Respublikasi Markaziy xalq xoʻjaligi kengashida sanoat bilan bogʻlangan Kimyo boʻlimi tashkil qilinib, unda laboratoriya ochiladi. Laboratoriya Respublika xalq xoʻjaligining turli tarmoklari uchun zarur boʻlgan ilmiy muammolar bilan shugʻullana boshlaydi. 1921 yil esa ilmiy tadqiqot institutlari Kengashi tashkil etilib, oʻnga professor S.N. Naumov rais qilib tayinlanadi. Dorivor preparatlar tayyorlab, analitik tahlillar olib boriladi. Ishlar natijasi Xilkovo (hozirgi Bekobod) sement zavodi va Ashxobod shisha zavodining ishga tushirilishida qoʻl keladi. Tez orada universitetda texnik kimyo kafedrasi ochiladi. Bu yerda N. L. Karavayev, M. S. Elgort, D. A. Alekseyev, Ye. I. Poznerlar tomonidan anorganiq va fizik Kimyo boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi. V. A. Novikov bilan B. G. Zapromyotovlar ilmiy ishlar qatorida mahalliy kadrlar tayyorlash bilan ham shugʻullanadilar. 1927 yil Oʻzbekiston sanoat-iqtisod ilmiy tadqiqot instituta (keyinroq Oʻzbekiston mahalliy sanoat ilmiy tadqiqot instituta) tashkil qilinadi. Institut laboratoriyalarida keramika, bogʻlovchi materiallar, sellyuloza-qogʻoz va yoqilgʻi sektorlari ochiladi.
30-yillarda fanning rivojiga S. N. Naumov, M. I. Usanovich, A. P. Rostovskiy, S. M. Muqimov, I. S. Kansepolskiylar katta hissa qoʻshdilar. 1933 yil universitetning kimyo fakulteti qoshida Kimyo tadqiqot instituti tashkil qilinadi. Institut laboratoriyalarida diketoefirlar kimyosi, gaz reaksiyalari kimyosi, elektr kimyosi, aralashmaydigan suyuqliklar kimyosi, tabiiy va sintetik kolloid sistemalar, alkillash reaksiyalari, kislota-ishqor nazariyasi, soz tuproq asosida keramik materiallar ishlab chiqarish kimyosi va texnologiyasi, chigitdan yogʻ olish kabi muhim ilmiy tadqiqot ishlarini rivojlantirishda tadqiqotchilar sanoat bilan hamkorlikda ishladilar.
30-yillarda universitetning kimyo fakultetida S. Yunusov, O. Sodiqov, K. Axmedov, Sh. Tolipov, H. Usmonov, A. Sultonov, H. Rustamov, Y. Toshpoʻlatov, A. Abdu-rasulova, F. Tojiyev, A. Murtazoyev, H. Rahimov kabi isteʼdodli yoshlar yetishib chikdi. Ikkinchi jahon urushi yillarida sharoit ogʻir boʻlishiga qaramay fan rivojiga ahamiyat berildi, tadqiqotlar kamroq boʻlsada davom ettirildi. 40-yillar boshida Ittifoq Fanlar akademiyasining Oʻzbekiston filiali tashkil qilinib, uning tarkibiga A. S. Shamsiyev rahbarlik qilayotgan Kimyo instituti ham kiritildi. S. Muqimov, F. Xoʻjayev va frontdan qaytgan S. Yunusov, K. Ahmedov, Sh. Tolipov, A. Sultonov, H. Rustamov, I. S. Kansepolskiy va boshqa olib borilayotgan ilmiy tadqiqot ishlariga oʻzlarining munosib hissalarini qoʻshdilar. Ular Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining ilmiy tadqiqot institutlari tarkib topishi va rivojida ham ishtirok etishdi. Urush davrida Chirchiq elektr kimyo kombinatining bosh muxandisi lavozimida ishlagan M. Nabiyev kimyo sanoatining
rivojiga katta hissa qoʻshdi, keyinroq u mineral oʻgʻitlar kimyosi yoʻnalishining bosh mutaxassisi si
fatida koʻp yillar faoliyat koʻrsatdi. Xalq xoʻjaligining eng asosiy tarmogʻi boʻlgan paxtachilik rivojlantirildi, oʻgʻitlar va mikroelementlarning yangi xillari topildi.
Umumiy va anorganiq Kimyoda tuzlar kimyosi, gidrolizi va eruvchanligi sohasidagi muammolar hal qilinib, yerga solinadigan oʻgʻitlar hamda ularning kimyosi chuqur oʻrganildi. Ekinga solinadigan mikroelementlar kimyosi M. Azizov tomonidan rivojlantirildi, ularning anchagina kompleks birikmalari sintez qilindi, bulardan dori-darmon tayyorlashda foydalanish ham oʻrganildi. Professor H. Rahimov nodir va rangli metallarning kompleks birikmalari kimyosi ustida ish olib bordi. Polimetalli xom ashyolar kimyosi rivojlantirildi, ogʻir metallarning geterotsiklik birikmalari, ularning N-oksidlari, kompleksonlari aniqlandi. Suv-tuz sistemasi chuqur tahlil qilindi, ekstraksiya jarayonlari yaxshilandi. Kompleks birikmalar va kompleksonlar kimyosi chuqur oʻrganildi hamda xalq xoʻjaligining turli jabhalaridan keng oʻrin oldi.
Akademik N. Parpiyevning nodir va oʻtkinchi metallar kompleks birikmalari xossalarini oʻrganish, yangilarini sintez qilish va amaliyotda qoʻllash boʻyicha ishlari diqqatga sazovordir. Kremniy, germaniy, titan, sirkoniy, gafniy, molibden va vanadiy ftoridlarning vodorod ftorid kislo-tasi bilan taʼsiri oʻrganildi. Yuqori molekulali ftorli kompleks birikmalarning barqarorlik konstantalari topildi, anion almashishining mexanizmi tahlil qilindi. Qator komplekslarning IQ-spektrlari, termografiyasi, elektr oʻtkazuvchanligi, rentgen-fazaviy tahlili amalga oshirildi. Volfram ajratib olish ishi yoʻlga qoʻyildi. Yangi kompleks birikmalardan qishloq xoʻjaligida, tibbiyot va farmatsev-tikada foydalanish boʻyicha amaliy ishlar qilindi.
Analitik Kimyodagi dastlabki ishlar akademik Sh. Tolipov rahbarligida olib borildi. U shogirdlari bilan birga ftorli birikmalar kimyosini chuqur oʻrgandi, natijada qator elementlarni aniqlashning ogʻirlik, hajmiy va amperometrik usullari ishlab chiqildi. Bu ishlar "boʻysunmagan element" boʻlgan ftorning sanoat miqyosida ishlab chiqarilishini yoʻlga qoʻyishda muhim omillardan boʻldi. Anorganiq moddalarning lyuminessent tahlili boʻyicha R. Jiyanboyeva olib borgan ishlar oʻz vaqtida butifosning zararli xossalarini aniqlashda rol oʻynadi.
Kimyo fanining shon-shuhratini jahon miqyosiga olib chiqishda akademik S. Yunusovning alkaloidlar kimyosini rivojlantirishga oid ishlari muhim hissa boʻlib qoʻshildi. 4000 dan ortiq oʻsimlik alkaloidlari tadqiq qilinib, ulardan 600 dan ziyod muhim alkaloidlar ajratib olindi, ularning tarkibiy qismlari, tuzilishi va xossalari chuqur oʻrganildi. 50 dan ortigʻi tibbiyotga joriy etildi, olingan oqsillar qishloq xoʻjaligi va oziq-ovqat sanoati uchun taklif etildi. Vilt kasalligiga qarshi qoʻllaniladigan preparatlar kashf qilindi. Professor F. Qoʻchqorov va uning shogirdlari tomonidan atsetilen kimyosi rivojlantirildi. Akademik I. P. Sukervaniq, A. Abdurasuleva va boshqa alkillash reaksiyalarini oʻrganib, fan rivojiga hissa qoʻshdilar. Dekarbonillash boʻyicha Yo. Aliyev tadqiqotlari u rahbarlik qilgan Kimyo institutida karboksillash reaksiyalarini oʻrganishda qoʻl keldi.
Organiq kataliz neftni kayta ishlash instituti (hozirgi A. Sultonov nomidagi Kataliz instituti)da rivoj topdi. Institutda koʻpgina yangi katalizatorlar kashf qilindi, aromatik uglevodorodlar kimyosi, qishloq xoʻjaligi va ipakchilikning rivojlanishi uchun amaliy ishlar olib borildi.
Akademik O. Sodiqov tomonidan bioorganiq kimyo faniga asos solindi. Olim tashkil etgan Bioorganiq kimyo institutida (1973 yil) oʻsimliklarning ikkilamchi metaboliti, tibbiyot va qishloq xoʻjaligi uchun zarur preparatlarni olish usullari, hayvonlar va oʻsimliklardagi oqsil tabiatli zaharlarning taʼsir mexanizmi oʻrganildi. Ilon, chayon va boshqa zaharining sunʼiy analoglari olindi, taqribiy qismlari hamda xossalari tadqiq qilindi. N-oksidlar, anabazin, dipiridil, paxikarpin, morfin, sitazin va boshqa kimyosi chuqur oʻrganildi. Stereokimyo, konformatsion analiz,
Umumiy va anorganiq Kimyoda tuzlar kimyosi, gidrolizi va eruvchanligi sohasidagi muammolar hal qilinib, yerga solinadigan oʻgʻitlar hamda ularning kimyosi chuqur oʻrganildi. Ekinga solinadigan mikroelementlar kimyosi M. Azizov tomonidan rivojlantirildi, ularning anchagina kompleks birikmalari sintez qilindi, bulardan dori-darmon tayyorlashda foydalanish ham oʻrganildi. Professor H. Rahimov nodir va rangli metallarning kompleks birikmalari kimyosi ustida ish olib bordi. Polimetalli xom ashyolar kimyosi rivojlantirildi, ogʻir metallarning geterotsiklik birikmalari, ularning N-oksidlari, kompleksonlari aniqlandi. Suv-tuz sistemasi chuqur tahlil qilindi, ekstraksiya jarayonlari yaxshilandi. Kompleks birikmalar va kompleksonlar kimyosi chuqur oʻrganildi hamda xalq xoʻjaligining turli jabhalaridan keng oʻrin oldi.
Akademik N. Parpiyevning nodir va oʻtkinchi metallar kompleks birikmalari xossalarini oʻrganish, yangilarini sintez qilish va amaliyotda qoʻllash boʻyicha ishlari diqqatga sazovordir. Kremniy, germaniy, titan, sirkoniy, gafniy, molibden va vanadiy ftoridlarning vodorod ftorid kislo-tasi bilan taʼsiri oʻrganildi. Yuqori molekulali ftorli kompleks birikmalarning barqarorlik konstantalari topildi, anion almashishining mexanizmi tahlil qilindi. Qator komplekslarning IQ-spektrlari, termografiyasi, elektr oʻtkazuvchanligi, rentgen-fazaviy tahlili amalga oshirildi. Volfram ajratib olish ishi yoʻlga qoʻyildi. Yangi kompleks birikmalardan qishloq xoʻjaligida, tibbiyot va farmatsev-tikada foydalanish boʻyicha amaliy ishlar qilindi.
Analitik Kimyodagi dastlabki ishlar akademik Sh. Tolipov rahbarligida olib borildi. U shogirdlari bilan birga ftorli birikmalar kimyosini chuqur oʻrgandi, natijada qator elementlarni aniqlashning ogʻirlik, hajmiy va amperometrik usullari ishlab chiqildi. Bu ishlar "boʻysunmagan element" boʻlgan ftorning sanoat miqyosida ishlab chiqarilishini yoʻlga qoʻyishda muhim omillardan boʻldi. Anorganiq moddalarning lyuminessent tahlili boʻyicha R. Jiyanboyeva olib borgan ishlar oʻz vaqtida butifosning zararli xossalarini aniqlashda rol oʻynadi.
Kimyo fanining shon-shuhratini jahon miqyosiga olib chiqishda akademik S. Yunusovning alkaloidlar kimyosini rivojlantirishga oid ishlari muhim hissa boʻlib qoʻshildi. 4000 dan ortiq oʻsimlik alkaloidlari tadqiq qilinib, ulardan 600 dan ziyod muhim alkaloidlar ajratib olindi, ularning tarkibiy qismlari, tuzilishi va xossalari chuqur oʻrganildi. 50 dan ortigʻi tibbiyotga joriy etildi, olingan oqsillar qishloq xoʻjaligi va oziq-ovqat sanoati uchun taklif etildi. Vilt kasalligiga qarshi qoʻllaniladigan preparatlar kashf qilindi. Professor F. Qoʻchqorov va uning shogirdlari tomonidan atsetilen kimyosi rivojlantirildi. Akademik I. P. Sukervaniq, A. Abdurasuleva va boshqa alkillash reaksiyalarini oʻrganib, fan rivojiga hissa qoʻshdilar. Dekarbonillash boʻyicha Yo. Aliyev tadqiqotlari u rahbarlik qilgan Kimyo institutida karboksillash reaksiyalarini oʻrganishda qoʻl keldi.
Organiq kataliz neftni kayta ishlash instituti (hozirgi A. Sultonov nomidagi Kataliz instituti)da rivoj topdi. Institutda koʻpgina yangi katalizatorlar kashf qilindi, aromatik uglevodorodlar kimyosi, qishloq xoʻjaligi va ipakchilikning rivojlanishi uchun amaliy ishlar olib borildi.
Akademik O. Sodiqov tomonidan bioorganiq kimyo faniga asos solindi. Olim tashkil etgan Bioorganiq kimyo institutida (1973 yil) oʻsimliklarning ikkilamchi metaboliti, tibbiyot va qishloq xoʻjaligi uchun zarur preparatlarni olish usullari, hayvonlar va oʻsimliklardagi oqsil tabiatli zaharlarning taʼsir mexanizmi oʻrganildi. Ilon, chayon va boshqa zaharining sunʼiy analoglari olindi, taqribiy qismlari hamda xossalari tadqiq qilindi. N-oksidlar, anabazin, dipiridil, paxikarpin, morfin, sitazin va boshqa kimyosi chuqur oʻrganildi. Stereokimyo, konformatsion analiz,
tabiiy birikmalarning elektron tuzilishi va reaksiyaga boʻlgan xususiyatlari tadqiq qilindi. Gossi
pol kimyosi oʻrganildi, gʻoʻzapoyadan turli mahsulotlar olish kimyosi va texnologiyasi ishlab chiqildi, viltga qarshi ishlatiladigan preparatlar kashf qilindi. Akademik A. Abduvahobov sintez qilgan feromonlar paxtachilik rivojiga muhim hissa qoʻshdi. Akademik Sh. Solihov rahbarligida olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar, tibbiyot, qishloq xoʻjaligi, farmatsevtika va biokimyo ehtiyojlarini qondirishga qaratildi.
Fizik Kimyo 20-yillar oxirlarida D. Alekseyevning portlash jarayonlari kinetikasini oʻrganish bilan boshlandi. Keyinroq N. A. Kolosovskiy. M. I. Usanovich va V. V. Udovenkolarning termodinamika hamda fizik-kimyoviy tahlil masalalarini bajarish bilan davom ettirildi. Polimerlarning fizik-kimyoviy xossalarini tekshirish (H. Usmonov), kimyoviy reaksiyalar kinetika-sini oʻrganish (H. Rustamov), elektr kimyoviy jarayonlarni tadqiq qilish (A. Murtazoyev) ustidagi ishlar kengaytirildi. Olimlar suyuq eritmalarning elektr oʻtkazuvchanligini oʻlchash, rangli va nodir elementlar hamda ular qotishmalarini elektr kimyoviy usulda choʻktirib ajratish, elektr kapillyar hodisalari oʻlchamini bilish bilan shugʻullandilar. Kislota-asos katalizatorlari ishtirokida oʻtadigan qator reaksiyalarning kinetik qonuniyatlari va mexanizmi oʻrganildi, ionitlardan foydalanish ishlari olib borildi. Koʻp atomli spirtlardan erituvchi sifatida foydalangan holda koʻpgina reaksiyalar kinetikasi va mexanizmi ravonlantirildi.
Fizik Kimyo bilan chambarmas bogʻliq boʻlgan kolloid Kimyo ustidagi tadqiqotlar B. G. Zapromyotov (30-yillar), urush davridan boshlab esa akademik K. Ahmedov boshchiligida olib borildi. Oʻsha davrlarda giltuproq, tabiiy mineral boʻyoqlar, loyqa suvlar va shahrik. boshqa dispers sistemalar; gidrolizlar, kolloid choʻkmalar hisoblangan koagulyantlar, koagel, kserogellar oʻrganildi. 50-yillardan boshlab esa polimerlar fizik kimyosi va termokimyosiga oid tabiiy gazlar hamda gaz kondensatlaridan sirt-faol moddalar olish, suvda eruvchan yuqori molekulali birikmalar sintez qilish, ularning xossalarini oʻrganish ishlari amalga oshirildi. Liofob gidrozollar, liofill polimerlarning kolloid xossalarini oʻrganish, ularning tuzilishini boshqarish va zarur xususiyatlarni singdirish, tabiiy mineral sorbentlardan amaliyotda foydalanishga doyr anchagina ishlar diqqatga sazovordir. K. Axmedov oʻz shogirdlari (E. Oripov va boshqalar) bilan hamkorlikda "K-4", "K-9", "PAA-1" kabi preparatlarni kashf qilib sanoatga tadbiq etdi. Endilikda bunday preparatlardan burgʻilashda, qishloq xoʻjaligida, yoʻl qurilishi va choʻllardagi uchuvchan qumlarni muqim holatga oʻtkazish ishlarida foydalaniladi. Mana shunday ishlar natijasi oʻlaroq choʻl zonalarida ekinzorlar barpo qilish, shahar va qishloqlar qurish ishi osonlashdi, sirt-faol moddalardan foydalanish turli sanoat korxonalari faoliyatini jadallashtirishga, ishlab chiqarish hajmini oshirishga olib keldi.
Yuqori molekula(polimer)li birikmalar kimyosi urushdan keyingi yillarda rivojlandi. 1946 yildan boshlab paxta sellyulozasi va uning turli efirlari ustida ilmiy izlanishlar olib borildi. Yangi monomerlar sintez qilish, ularni polimerlash, tola choʻzish kabi ishlar yoʻlga qoʻyildi.
H. Usmonov boshchiligida vinil monomerlari u-nurlari taʼsirida qator polimerlarga payvandlandi, ularning xossalari tadqiq qilindi, olingan birikmalarda fiziologik faollik borligi aniqlandi. Bu ishlarning natijalari olingan polimerlardan tibbiyotda foydalanishga yoʻl ochdi. Vinilftorid va shahrik. boshqa ftorid monomerlarini polimerlab olingan yangi xossalarga ega boʻlgan yuqori molekulali birikmalar sintez qilindi. Olingan sunʼiy tolalardan kord, polinoz tolalar, fortizanlar, sunʼiy ipak, yonmaydigan, chirimaydigan, oson boʻyaladigan hamda elektr tokini yaxshi oʻtkazadigan polimerlar olindi. Itakon kislotasi, uning qator hosilalari, ionitlar, polielektrolitlar va shahrik. moddalar akademik M. Asqarov tomonidan oʻrganildi. Polimerlarning stabillashuv jarayonlari chuqur tadqiq qilindi, sopolimerlar sintezining yangi usullari, ionlanuvchi
Fizik Kimyo 20-yillar oxirlarida D. Alekseyevning portlash jarayonlari kinetikasini oʻrganish bilan boshlandi. Keyinroq N. A. Kolosovskiy. M. I. Usanovich va V. V. Udovenkolarning termodinamika hamda fizik-kimyoviy tahlil masalalarini bajarish bilan davom ettirildi. Polimerlarning fizik-kimyoviy xossalarini tekshirish (H. Usmonov), kimyoviy reaksiyalar kinetika-sini oʻrganish (H. Rustamov), elektr kimyoviy jarayonlarni tadqiq qilish (A. Murtazoyev) ustidagi ishlar kengaytirildi. Olimlar suyuq eritmalarning elektr oʻtkazuvchanligini oʻlchash, rangli va nodir elementlar hamda ular qotishmalarini elektr kimyoviy usulda choʻktirib ajratish, elektr kapillyar hodisalari oʻlchamini bilish bilan shugʻullandilar. Kislota-asos katalizatorlari ishtirokida oʻtadigan qator reaksiyalarning kinetik qonuniyatlari va mexanizmi oʻrganildi, ionitlardan foydalanish ishlari olib borildi. Koʻp atomli spirtlardan erituvchi sifatida foydalangan holda koʻpgina reaksiyalar kinetikasi va mexanizmi ravonlantirildi.
Fizik Kimyo bilan chambarmas bogʻliq boʻlgan kolloid Kimyo ustidagi tadqiqotlar B. G. Zapromyotov (30-yillar), urush davridan boshlab esa akademik K. Ahmedov boshchiligida olib borildi. Oʻsha davrlarda giltuproq, tabiiy mineral boʻyoqlar, loyqa suvlar va shahrik. boshqa dispers sistemalar; gidrolizlar, kolloid choʻkmalar hisoblangan koagulyantlar, koagel, kserogellar oʻrganildi. 50-yillardan boshlab esa polimerlar fizik kimyosi va termokimyosiga oid tabiiy gazlar hamda gaz kondensatlaridan sirt-faol moddalar olish, suvda eruvchan yuqori molekulali birikmalar sintez qilish, ularning xossalarini oʻrganish ishlari amalga oshirildi. Liofob gidrozollar, liofill polimerlarning kolloid xossalarini oʻrganish, ularning tuzilishini boshqarish va zarur xususiyatlarni singdirish, tabiiy mineral sorbentlardan amaliyotda foydalanishga doyr anchagina ishlar diqqatga sazovordir. K. Axmedov oʻz shogirdlari (E. Oripov va boshqalar) bilan hamkorlikda "K-4", "K-9", "PAA-1" kabi preparatlarni kashf qilib sanoatga tadbiq etdi. Endilikda bunday preparatlardan burgʻilashda, qishloq xoʻjaligida, yoʻl qurilishi va choʻllardagi uchuvchan qumlarni muqim holatga oʻtkazish ishlarida foydalaniladi. Mana shunday ishlar natijasi oʻlaroq choʻl zonalarida ekinzorlar barpo qilish, shahar va qishloqlar qurish ishi osonlashdi, sirt-faol moddalardan foydalanish turli sanoat korxonalari faoliyatini jadallashtirishga, ishlab chiqarish hajmini oshirishga olib keldi.
Yuqori molekula(polimer)li birikmalar kimyosi urushdan keyingi yillarda rivojlandi. 1946 yildan boshlab paxta sellyulozasi va uning turli efirlari ustida ilmiy izlanishlar olib borildi. Yangi monomerlar sintez qilish, ularni polimerlash, tola choʻzish kabi ishlar yoʻlga qoʻyildi.
H. Usmonov boshchiligida vinil monomerlari u-nurlari taʼsirida qator polimerlarga payvandlandi, ularning xossalari tadqiq qilindi, olingan birikmalarda fiziologik faollik borligi aniqlandi. Bu ishlarning natijalari olingan polimerlardan tibbiyotda foydalanishga yoʻl ochdi. Vinilftorid va shahrik. boshqa ftorid monomerlarini polimerlab olingan yangi xossalarga ega boʻlgan yuqori molekulali birikmalar sintez qilindi. Olingan sunʼiy tolalardan kord, polinoz tolalar, fortizanlar, sunʼiy ipak, yonmaydigan, chirimaydigan, oson boʻyaladigan hamda elektr tokini yaxshi oʻtkazadigan polimerlar olindi. Itakon kislotasi, uning qator hosilalari, ionitlar, polielektrolitlar va shahrik. moddalar akademik M. Asqarov tomonidan oʻrganildi. Polimerlarning stabillashuv jarayonlari chuqur tadqiq qilindi, sopolimerlar sintezining yangi usullari, ionlanuvchi
polimerlar va sopolimerlar xususiyatlari tadqiqotlari nihoyasiga yetkazildi. Natijada qator stabi
lizatorlar, toʻldirgichlar, qotiruvchi moddalar va plyonkalar sanoatga tadbiq etildi. Armirlangan plyonkalardan ipak qurti boqishda foydalanish katta samara berdi.
Paxta va yogʻoch sellyulozasi kimyosi akademik T. Mirkomilov tomonidan rivojlantirildi. Sellyulozani modifikatsiyalab, olingan mahsulotlarning nurga chidamliligini oshirish, oʻtga chidamli qilish, ezilib mijgilanmaydigan boʻlishini taʼminlash, mexaniq jihatdan pishiq, chirimaydigan, kirishmaydigan va shahri k. boshka ijobiy xossalarni oʻzida mujassamlashtirgan mahsulotlar olish ustida tadqiqotlar olib borildi.
Respublikamizda kompozitsion materiallar kimyosi akademik S. Neʼmatov rahbardigida rivojlantirildi. Yangi xossalarga ega boʻlgan qoplama materiallar, sirlar, kremniy organiq suyuqliklar keramik materiallar ishlab chiqarishga tatbiq etildi. Bu materiallardan yoʻl qurilishlarida, avtomobil, qishloq xoʻjaligi mashinalari, turli beton plitalari ishlab chiqarish va boshqa sohalarda keng foydalaniladi.
Silikatlar Kimyosi va texnologiyasi sohasida I. S. Kansepolskiy tomonidan tabiiy kuygan tuproq (gliyej)larni portladsementga qoʻshimcha sifatida qoʻllash, sement korrozitsiyasi va oʻnga qarshi kurash choralarini izlashga doir tadqiqotlar olib borildi. Fosfogipsning kalsiy alyuminatlari bilan reaksiyalari oʻrganildi, mahalliy xom ashyolar asosida sulfoalyuminatbelitli sement olindi, kam energiya sarflab sement olish texnologiyasi ishlab chiqildi (T. A. Otaqoʻziyev). Ishqoriy-yer metallari silikatlari va alyumosilikatlari hamda ularning galliy va germaniyli analoglarining yuqori temperaturalarda oʻzaro birikishi, turli sharoitlarda bir-birida erish qonuniyatlari ilmiy jihatdan asoslab berildi. Sanoat chiqindilari va ikkilamchi xom ashyolardan foydalanib, xalq xoʻjaligi uchun zarur shisha va keramik buyumlar tayyorlash texnologiyalari ishlab chiqildi va amaliyotga tadbiq etildi (N. A. Sirojiddinov, A. P. Erkaxoʻjayeva). S. S. Qosimova va uning shogirdlari tomonidan yangi tarkibli, rangli, boʻgʻiq hamda maxsus optik shishalar olindi va ishlab chiqarishga tavsiya etildi.
Akademik S. Rashidova va uning shogirdlari tomonidan erkin radikallarni yutib, stabillash xususiyatiga ega boʻlgan funksional guruqchalarni oʻz ichiga olgan monomerlarning polimerlanish reaksiyalari oʻrganildi. Chigitning unib chiqishini boshqaradigan ishda qoʻl keladigan polimer qoplamalar kashf qilinib, qishloq xoʻjaligiga tatbiq etildi.
Kimyo texnologiyasining jarayon va uskunalari fani akademik Z. Salimoye va uning shogirdlari tomonidan oʻrganildi. Chigitni quritish, undan yogʻ olishni intensifikatsiyalash, ekstraksiya, gazlar adsorbsiyasi va shahrik. muhim jarayonlarni tadqiq qilishda yangi maʼlumotlar olindi. Bu maʼlumotlar asosida bir qancha korxonalar (Yangiyoʻl, Uchqoʻrgʻon yogʻ zavodi) ishlari yaxshilandi.
Respublikamizda Kimyo fanining rivojlanishida Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi tarkibida hamda turli vazirliklar tarmoq institutlari sifatida faoliyat koʻrsatib kelayotgan ilmiy tadqiqot va loyiha institutlari xizmati ham salmoqlidir. Kimyo instituti (hozirgi Umumiy va noorganiq kimyo instituti), Oʻsimlik moddalari kimyosi instituti, Polimerlar fizikasi va kimyosi instituti, Kataliz instituti, OʻzMU, ToshTU, Toshkent kimyo-texnologiya instituti, Toshkent toʻqimachilik va yengil sanoat instituti va boshqa oliy oʻquv yurtlari kimyo laboratoriyalarida olib borilayotgan ilmiy tadqiqot ishlari mamlakatimizda Kimyo fanini yuqori pogʻonalarga koʻtarishda muhim omillardan boʻldi.
Paxta va yogʻoch sellyulozasi kimyosi akademik T. Mirkomilov tomonidan rivojlantirildi. Sellyulozani modifikatsiyalab, olingan mahsulotlarning nurga chidamliligini oshirish, oʻtga chidamli qilish, ezilib mijgilanmaydigan boʻlishini taʼminlash, mexaniq jihatdan pishiq, chirimaydigan, kirishmaydigan va shahri k. boshka ijobiy xossalarni oʻzida mujassamlashtirgan mahsulotlar olish ustida tadqiqotlar olib borildi.
Respublikamizda kompozitsion materiallar kimyosi akademik S. Neʼmatov rahbardigida rivojlantirildi. Yangi xossalarga ega boʻlgan qoplama materiallar, sirlar, kremniy organiq suyuqliklar keramik materiallar ishlab chiqarishga tatbiq etildi. Bu materiallardan yoʻl qurilishlarida, avtomobil, qishloq xoʻjaligi mashinalari, turli beton plitalari ishlab chiqarish va boshqa sohalarda keng foydalaniladi.
Silikatlar Kimyosi va texnologiyasi sohasida I. S. Kansepolskiy tomonidan tabiiy kuygan tuproq (gliyej)larni portladsementga qoʻshimcha sifatida qoʻllash, sement korrozitsiyasi va oʻnga qarshi kurash choralarini izlashga doir tadqiqotlar olib borildi. Fosfogipsning kalsiy alyuminatlari bilan reaksiyalari oʻrganildi, mahalliy xom ashyolar asosida sulfoalyuminatbelitli sement olindi, kam energiya sarflab sement olish texnologiyasi ishlab chiqildi (T. A. Otaqoʻziyev). Ishqoriy-yer metallari silikatlari va alyumosilikatlari hamda ularning galliy va germaniyli analoglarining yuqori temperaturalarda oʻzaro birikishi, turli sharoitlarda bir-birida erish qonuniyatlari ilmiy jihatdan asoslab berildi. Sanoat chiqindilari va ikkilamchi xom ashyolardan foydalanib, xalq xoʻjaligi uchun zarur shisha va keramik buyumlar tayyorlash texnologiyalari ishlab chiqildi va amaliyotga tadbiq etildi (N. A. Sirojiddinov, A. P. Erkaxoʻjayeva). S. S. Qosimova va uning shogirdlari tomonidan yangi tarkibli, rangli, boʻgʻiq hamda maxsus optik shishalar olindi va ishlab chiqarishga tavsiya etildi.
Akademik S. Rashidova va uning shogirdlari tomonidan erkin radikallarni yutib, stabillash xususiyatiga ega boʻlgan funksional guruqchalarni oʻz ichiga olgan monomerlarning polimerlanish reaksiyalari oʻrganildi. Chigitning unib chiqishini boshqaradigan ishda qoʻl keladigan polimer qoplamalar kashf qilinib, qishloq xoʻjaligiga tatbiq etildi.
Kimyo texnologiyasining jarayon va uskunalari fani akademik Z. Salimoye va uning shogirdlari tomonidan oʻrganildi. Chigitni quritish, undan yogʻ olishni intensifikatsiyalash, ekstraksiya, gazlar adsorbsiyasi va shahrik. muhim jarayonlarni tadqiq qilishda yangi maʼlumotlar olindi. Bu maʼlumotlar asosida bir qancha korxonalar (Yangiyoʻl, Uchqoʻrgʻon yogʻ zavodi) ishlari yaxshilandi.
Respublikamizda Kimyo fanining rivojlanishida Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi tarkibida hamda turli vazirliklar tarmoq institutlari sifatida faoliyat koʻrsatib kelayotgan ilmiy tadqiqot va loyiha institutlari xizmati ham salmoqlidir. Kimyo instituti (hozirgi Umumiy va noorganiq kimyo instituti), Oʻsimlik moddalari kimyosi instituti, Polimerlar fizikasi va kimyosi instituti, Kataliz instituti, OʻzMU, ToshTU, Toshkent kimyo-texnologiya instituti, Toshkent toʻqimachilik va yengil sanoat instituti va boshqa oliy oʻquv yurtlari kimyo laboratoriyalarida olib borilayotgan ilmiy tadqiqot ishlari mamlakatimizda Kimyo fanini yuqori pogʻonalarga koʻtarishda muhim omillardan boʻldi.
📚 Darslik kitoblarda (10-sinf va akademik litsey va kasb-hunar kollej kitobi) berilganlari boʻyicha.
✂️ Restrikatazalardan masala ishlashga yordam berishi mumkin.
✅ EcoR I — umumiy 10 ta kimyoviy bogʻ uzadi. Shulardan 2 tasi fosfodiefir bogʻ; 8 tasi H bogʻ:
✅ BamH I — 12 ta kimyoviy bogʻ uzadi. Shulardan 2 tasi fosfodiefir bogʻ; 10 tasi H bogʻ.
✅ EcoR I va BamH I - funksiyasi tronspozazaga oʻxshash boʻlib, "yopishqoq" uchlar hosil qilib kesadi.
✅ Hae III va Hpa I — faqat fosfodiefir bogʻ uzadi. Bular DNK molekulasini qaychi singari 2 boʻlakka boʻladi.
✅ Hpa I — "Toʻmtoq" uchlar hosil qilib kesadi.
Masala: Qaysi restriktazalar faqat fosfodiefir bogʻni (a) va qaysi(lari) ham fosfodiefir bogʻni ham vodorod (H) bogʻni uzadi?
1) EcoR I; 2) Hpa I; 3) BamH I; 4) Hae III
Endi javob topishga qiynalmaysiz deb oʻylayman.
DOʻSTLARINGIZGA HAM ULASHING
@Kimyo_Biologiya_Namangan
✂️ Restrikatazalardan masala ishlashga yordam berishi mumkin.
✅ EcoR I — umumiy 10 ta kimyoviy bogʻ uzadi. Shulardan 2 tasi fosfodiefir bogʻ; 8 tasi H bogʻ:
✅ BamH I — 12 ta kimyoviy bogʻ uzadi. Shulardan 2 tasi fosfodiefir bogʻ; 10 tasi H bogʻ.
✅ EcoR I va BamH I - funksiyasi tronspozazaga oʻxshash boʻlib, "yopishqoq" uchlar hosil qilib kesadi.
✅ Hae III va Hpa I — faqat fosfodiefir bogʻ uzadi. Bular DNK molekulasini qaychi singari 2 boʻlakka boʻladi.
✅ Hpa I — "Toʻmtoq" uchlar hosil qilib kesadi.
Masala: Qaysi restriktazalar faqat fosfodiefir bogʻni (a) va qaysi(lari) ham fosfodiefir bogʻni ham vodorod (H) bogʻni uzadi?
1) EcoR I; 2) Hpa I; 3) BamH I; 4) Hae III
Endi javob topishga qiynalmaysiz deb oʻylayman.
DOʻSTLARINGIZGA HAM ULASHING
@Kimyo_Biologiya_Namangan
📌Oqsil, Uglevod, Nuklein kislota biopolimerlar. YOG’LAR esa biomolekula hisoblanadi. Oqsil monomerlari – aminokislotalar. Nuklein kislotalar monomeri – nukleotidlar hisoblanadi. ✅✅
📌Hujayrda tuzilishi, vazifasi va yana bir qancha xususiyatlari bilan farq qiluvchi 2 xil nuklein kislota dezoksiriboza (DNK) va ribonuklein kislota (RNK) uchraydi. ✅✅
📌DNK va RNK nukleotidlardan tuzilgan. Har bir nukleotid azot asosi (Purin asosi - ADENIN, GUANIN: Pirimidin asosi - TIMIN, SITOZIN, URATSIL), monosaxarid (dezoksiriboza, riboza) va fosfat kislota qoldig’idan tashkil topgan.✅✅
📌Dezoksiriboza va Riboza pentozalar guruhiga kiradi. Ularning tarkibida 5 tadan C (uglerod) atomi bo’ladi. Dezoksiriboza tarkibida 1 atom O (kislorod) yetishmasligi bilan ribozadan farq qiladi. ✅✅
📌DNK nechta nukleotiddan iborat bo’lsa, shuncha dezoksiriboza (pentoza) bo’ladi. ✅✅
📌Nukleotidlarning molekulyar massasi shartli ravishda 330 D (Dalton). Orasidagi masofa 0,34 nm yoki 3,4 A (Angstrem) ga teng. ✅✅
📌DNK – 2 ta zanjirli bo’lgani uchun orasida vodorod bog’lari mavjud bo’lib, ular doimo komplementar sherik nukleotidlar A - T orasida 2 ta hamda G - S orasida 3 ta bo’ladi.✅✅
📌DNK ning RNK dan farqli tomoni – molekulyar massasi katta, 2 ta zanjirdan iborat, purin asoslaridan A, G; pirimidin asoslaridan S, T uchraydi. RNK da esa T uchramaydi. ✅✅
📌DNK da Purin va Pirimidin asoslari vodorod bog’lar orqali, Purin asoslari o’zaro yoki Pirimidin asoslari o’zaro – fosfodiefir bog’lar yordamida birikkan. ✅✅
📌DNK da nechta nukleotid bo’lsa fosfodiefir bog’ 2 ta kam bo’ladi. RNK da esa 1 taga kam bo’ladi. ✅✅
📌Vodorod va fosfodiefir bog’lar DNK dagi kimyoviy bog’lar hisoblanadi. ✅✅
📌RNK dan DNK sintezlanishi teskari transkripsiya; DNK ning 1 znjiridan RNK (i-RNK, t-RNK, r-RNK) lar sintezlanish jarayoni transkripsiya – ko’chirib yozish deb ataladi. Bu jarayon ham qat’iy komplementarlik asosida kechadi. ✅✅
📌Hujayradagi eng asosiy assimilatsion jarayonlardan biri oqsil biosintezi hisoblanadi, bu jarayon asosan sitoplazmada, ribosomalarda kechadi. ✅✅
📌Sintezlangan oqsil haqidagi irsiy axborot asosan yadroda, DNK da nukleotidlar ketma-ketligda yozilgan bo’lib, ular asosan dastlab RNK (i-RNK, t-RNK, r-RNK) sintezlab olinadi. i-RNK da 4 xil nukleotid yordamida kodlangan irsiy axborot har nukleotidlar uchligida (triplet) aminokislotalar sinteziga sabab bo’ladi. Har bir aminokislotaning 4 xil nukleotid yordamida 3 ta nukleotid ketma-ketligida ifodalanib kelishiga genetik kod deyiladi. ✅✅
📌Jami kodlar soni 64 ta bo’lib, 20 xil aminokislotalardan ikkitasini kodi 1 tadan. Qolgan 18 tasini kodi 2, 3, 4, 6 tadan bo’lishi mumkin. 5 ta kodonga ega bo’lgan aminokislota uchramaydi.
1. Metionin va triptofan - 1 ta;
2. Fenilalanin, tirozin, gistidin, glitsin, lizin, sistein, serin - 2 ta;
3. Izoleysin - 3 ta;
4. Valin, serin, prolin, treonin, alanin, asparagin - 4 ta;
5. Leysin, glutamin, arginin - 6 ta; 6. Qolgani terminatorlar - 3 ta; ular polipeptid zanjir sintezi tugallanganini bildiradi.
📌Jami 64 ga teng.
📌Har qanday oqsil molekulasi – metionin aminokislotasidan boshlanadi.✅✅
📌1 ta aminokislotani 1 ta kodon (3 ta nukleotid) kodlaydi. 1 ta aminokislotani massasi 120 D (Dalton). Har bir aminokislota o’zaro peptid bog’lar yordamida bog’lanib turadi. Peptid bog’ aminokislota sonidan 1 taga kam bo’ladi ✅✅
📌Hujayrda tuzilishi, vazifasi va yana bir qancha xususiyatlari bilan farq qiluvchi 2 xil nuklein kislota dezoksiriboza (DNK) va ribonuklein kislota (RNK) uchraydi. ✅✅
📌DNK va RNK nukleotidlardan tuzilgan. Har bir nukleotid azot asosi (Purin asosi - ADENIN, GUANIN: Pirimidin asosi - TIMIN, SITOZIN, URATSIL), monosaxarid (dezoksiriboza, riboza) va fosfat kislota qoldig’idan tashkil topgan.✅✅
📌Dezoksiriboza va Riboza pentozalar guruhiga kiradi. Ularning tarkibida 5 tadan C (uglerod) atomi bo’ladi. Dezoksiriboza tarkibida 1 atom O (kislorod) yetishmasligi bilan ribozadan farq qiladi. ✅✅
📌DNK nechta nukleotiddan iborat bo’lsa, shuncha dezoksiriboza (pentoza) bo’ladi. ✅✅
📌Nukleotidlarning molekulyar massasi shartli ravishda 330 D (Dalton). Orasidagi masofa 0,34 nm yoki 3,4 A (Angstrem) ga teng. ✅✅
📌DNK – 2 ta zanjirli bo’lgani uchun orasida vodorod bog’lari mavjud bo’lib, ular doimo komplementar sherik nukleotidlar A - T orasida 2 ta hamda G - S orasida 3 ta bo’ladi.✅✅
📌DNK ning RNK dan farqli tomoni – molekulyar massasi katta, 2 ta zanjirdan iborat, purin asoslaridan A, G; pirimidin asoslaridan S, T uchraydi. RNK da esa T uchramaydi. ✅✅
📌DNK da Purin va Pirimidin asoslari vodorod bog’lar orqali, Purin asoslari o’zaro yoki Pirimidin asoslari o’zaro – fosfodiefir bog’lar yordamida birikkan. ✅✅
📌DNK da nechta nukleotid bo’lsa fosfodiefir bog’ 2 ta kam bo’ladi. RNK da esa 1 taga kam bo’ladi. ✅✅
📌Vodorod va fosfodiefir bog’lar DNK dagi kimyoviy bog’lar hisoblanadi. ✅✅
📌RNK dan DNK sintezlanishi teskari transkripsiya; DNK ning 1 znjiridan RNK (i-RNK, t-RNK, r-RNK) lar sintezlanish jarayoni transkripsiya – ko’chirib yozish deb ataladi. Bu jarayon ham qat’iy komplementarlik asosida kechadi. ✅✅
📌Hujayradagi eng asosiy assimilatsion jarayonlardan biri oqsil biosintezi hisoblanadi, bu jarayon asosan sitoplazmada, ribosomalarda kechadi. ✅✅
📌Sintezlangan oqsil haqidagi irsiy axborot asosan yadroda, DNK da nukleotidlar ketma-ketligda yozilgan bo’lib, ular asosan dastlab RNK (i-RNK, t-RNK, r-RNK) sintezlab olinadi. i-RNK da 4 xil nukleotid yordamida kodlangan irsiy axborot har nukleotidlar uchligida (triplet) aminokislotalar sinteziga sabab bo’ladi. Har bir aminokislotaning 4 xil nukleotid yordamida 3 ta nukleotid ketma-ketligida ifodalanib kelishiga genetik kod deyiladi. ✅✅
📌Jami kodlar soni 64 ta bo’lib, 20 xil aminokislotalardan ikkitasini kodi 1 tadan. Qolgan 18 tasini kodi 2, 3, 4, 6 tadan bo’lishi mumkin. 5 ta kodonga ega bo’lgan aminokislota uchramaydi.
1. Metionin va triptofan - 1 ta;
2. Fenilalanin, tirozin, gistidin, glitsin, lizin, sistein, serin - 2 ta;
3. Izoleysin - 3 ta;
4. Valin, serin, prolin, treonin, alanin, asparagin - 4 ta;
5. Leysin, glutamin, arginin - 6 ta; 6. Qolgani terminatorlar - 3 ta; ular polipeptid zanjir sintezi tugallanganini bildiradi.
📌Jami 64 ga teng.
📌Har qanday oqsil molekulasi – metionin aminokislotasidan boshlanadi.✅✅
📌1 ta aminokislotani 1 ta kodon (3 ta nukleotid) kodlaydi. 1 ta aminokislotani massasi 120 D (Dalton). Har bir aminokislota o’zaro peptid bog’lar yordamida bog’lanib turadi. Peptid bog’ aminokislota sonidan 1 taga kam bo’ladi ✅✅
Oqsillar molekulasining tuzilish
darajalari.
📌Oqsil makromolekulasining strukturasida tuzilishining bir necha xillari farqlanadi. Bulardan birinchisi oddiy peptid bog‘lar yordamida o‘zaro bog‘langan aminokislotalar zanjiridir. Bu struktura oqsilning birlamchi strukturasi deyiladi. Oqsilning birlamchi strukturalari odatda o‘zgarmas, irsiy belgilangan bo‘ladi. Hujayrada oqsillar birlamchi chiziq shaklda bo‘lmay balki, o‘ralgan, spiralsimon, globulyar, ipsimon fibrillyar shakllarda bo‘ladi. Oqsillarning to‘rtta strukturasi mavjud. Ular birlamchi, ikkilamchi, uchlamchi va to‘rtlamchi strukturalardir
📌Birlamchi struktura --->polipeptid zanjirda o‘zaro peptid bog‘i yordamida bog‘langan, chiziqli aminokislotalar ketma-ketligidan iborat. (DNK kodlagan, spetsifik, oqsilning funksiyasi va tarkibi birlamchi strukturaga bog‘liq.) Insulin gormoni birlamchi strukturada bo‘ladi.
📌Ikkilamchi struktura ---->polipeptid zanjir spiralsimon bo‘lib, zanjirdagi bir aminokislotaning CO – karboksil gruppasi bilan ikkinchi aminokislotaning NH – amino gruppasi o‘rtasida vodorod bog‘i hosil bo‘ladi. Vodorod bog‘i peptid zanjirda bir qancha bo‘ladi va ular qo‘shni bo‘lmagan, lekin bir-biriga yaqin bo‘lgan aminokislotalar o‘rtasida sodir bo‘ladi. Globin, sochdagi keratin, kollagen oqsillari ikkilamchi strukturada ega.
📌Uchlamchi struktura ---> aminokislotalardan iborat polipeptid zanjir globulyar shaklda bo‘ladi. Ko‘pgina oqsillar uchlamchi strukturada bo‘ladi. Aminokislotalari o‘rtasida ion bog‘lar, vodorod bog‘lar, disulfid bog‘ (S–S), gidrofob aloqalar mavjud bo‘ladi. Hamma globulyar oqsillar – fermentlar, antitelolar, mioglobin, gormonlar uchlamchi strukturada bo‘ladi.
📌To‘rtlamchi struktura ---> bir qancha polipeptid zanjirlar disulfid ko‘priklar orqali, vodorod bog‘lari va gidrofob aloqalar yordamida birlashib oqsilning to‘rtlamchi strukturasini hosil qiladi. Masalan, gemoglobin molekulasi to‘rtlamchi strukturaga ega.
darajalari.
📌Oqsil makromolekulasining strukturasida tuzilishining bir necha xillari farqlanadi. Bulardan birinchisi oddiy peptid bog‘lar yordamida o‘zaro bog‘langan aminokislotalar zanjiridir. Bu struktura oqsilning birlamchi strukturasi deyiladi. Oqsilning birlamchi strukturalari odatda o‘zgarmas, irsiy belgilangan bo‘ladi. Hujayrada oqsillar birlamchi chiziq shaklda bo‘lmay balki, o‘ralgan, spiralsimon, globulyar, ipsimon fibrillyar shakllarda bo‘ladi. Oqsillarning to‘rtta strukturasi mavjud. Ular birlamchi, ikkilamchi, uchlamchi va to‘rtlamchi strukturalardir
📌Birlamchi struktura --->polipeptid zanjirda o‘zaro peptid bog‘i yordamida bog‘langan, chiziqli aminokislotalar ketma-ketligidan iborat. (DNK kodlagan, spetsifik, oqsilning funksiyasi va tarkibi birlamchi strukturaga bog‘liq.) Insulin gormoni birlamchi strukturada bo‘ladi.
📌Ikkilamchi struktura ---->polipeptid zanjir spiralsimon bo‘lib, zanjirdagi bir aminokislotaning CO – karboksil gruppasi bilan ikkinchi aminokislotaning NH – amino gruppasi o‘rtasida vodorod bog‘i hosil bo‘ladi. Vodorod bog‘i peptid zanjirda bir qancha bo‘ladi va ular qo‘shni bo‘lmagan, lekin bir-biriga yaqin bo‘lgan aminokislotalar o‘rtasida sodir bo‘ladi. Globin, sochdagi keratin, kollagen oqsillari ikkilamchi strukturada ega.
📌Uchlamchi struktura ---> aminokislotalardan iborat polipeptid zanjir globulyar shaklda bo‘ladi. Ko‘pgina oqsillar uchlamchi strukturada bo‘ladi. Aminokislotalari o‘rtasida ion bog‘lar, vodorod bog‘lar, disulfid bog‘ (S–S), gidrofob aloqalar mavjud bo‘ladi. Hamma globulyar oqsillar – fermentlar, antitelolar, mioglobin, gormonlar uchlamchi strukturada bo‘ladi.
📌To‘rtlamchi struktura ---> bir qancha polipeptid zanjirlar disulfid ko‘priklar orqali, vodorod bog‘lari va gidrofob aloqalar yordamida birlashib oqsilning to‘rtlamchi strukturasini hosil qiladi. Masalan, gemoglobin molekulasi to‘rtlamchi strukturaga ega.
♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️
♻️ Oqsil tarkibidagi 20 ta ♻️ ♻️aminokislotalarning nomi va. ♻️ ♻️qisqartmalari. ♻️
♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️
🔰I. Ochiq zanjirli (atsiklik) halqasiz aminokislotalar
📌1. Monoaminomonokarbon kislotalar:
Glitsin Gli
Alanin Ala
Serin Ser
Sistein Sis
Sistin Sis
📌2. Dikarbon aminokislotalar:
Aspartat Asp
Asparagin Asn
Glutamat kislota Glu
Glutamin Gln
📌3. Diaminokislotalar:
Treonin Tre
Lizin Liz
Valin Val
Arginin Arg
Metionin Met
Leysin Ley
Izoleysin Ile
🔰II. Siklik (halqali) aminokislotalar
📌1. Aromatik aminokislotalar
Fenilalanin Fen
Tirozin Tir
📌2. Geterotsiklik aminokislotalar
Gistidin Gis
Triptofan Trp
🔰III. Iminokislotalar
Prolin Pro
Oksiprolin Pro
📌Qoʻshimcha Malumotlar
Aminokislota tarkibidagi korboksil va aminoguruhlarning bo‘lishi ularga amfoterlik xususiyatni beradi.
Ular kuchli kislotali sharoitda ishqor, ishqoriy sharoitda esa kislota sifatida reaksiyaga kirishadi.✅✅
📌Ko‘p aminokislotalar biologik aktiv moddalar – gormonlar, vitaminlar, antibiotiklar sintezi uchun zarur mahsulot hisoblanadi. ✅✅
📌O‘simliklar va ko‘pchilik mikroorganizmlar o‘ziga kerakli aminokislotalarni
boshqa moddalardan o‘zlari sintezlay oladi. ✅✅
📌Odam va hayvonlar bir qancha aminokislotalarni sintezlay olmaydi. Bu aminokislotalar
o‘rni almashmaydigan aminokislotalar deyiladi.
Ularga---> valin, leysin, izoleysin, trionin, fenilalanin, triptofan, metionin, arginin, gistidin kiradi.
Ular faqat ovqat tarkibi bilan kiradi.✅✅
♻️ Oqsil tarkibidagi 20 ta ♻️ ♻️aminokislotalarning nomi va. ♻️ ♻️qisqartmalari. ♻️
♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️
🔰I. Ochiq zanjirli (atsiklik) halqasiz aminokislotalar
📌1. Monoaminomonokarbon kislotalar:
Glitsin Gli
Alanin Ala
Serin Ser
Sistein Sis
Sistin Sis
📌2. Dikarbon aminokislotalar:
Aspartat Asp
Asparagin Asn
Glutamat kislota Glu
Glutamin Gln
📌3. Diaminokislotalar:
Treonin Tre
Lizin Liz
Valin Val
Arginin Arg
Metionin Met
Leysin Ley
Izoleysin Ile
🔰II. Siklik (halqali) aminokislotalar
📌1. Aromatik aminokislotalar
Fenilalanin Fen
Tirozin Tir
📌2. Geterotsiklik aminokislotalar
Gistidin Gis
Triptofan Trp
🔰III. Iminokislotalar
Prolin Pro
Oksiprolin Pro
📌Qoʻshimcha Malumotlar
Aminokislota tarkibidagi korboksil va aminoguruhlarning bo‘lishi ularga amfoterlik xususiyatni beradi.
Ular kuchli kislotali sharoitda ishqor, ishqoriy sharoitda esa kislota sifatida reaksiyaga kirishadi.✅✅
📌Ko‘p aminokislotalar biologik aktiv moddalar – gormonlar, vitaminlar, antibiotiklar sintezi uchun zarur mahsulot hisoblanadi. ✅✅
📌O‘simliklar va ko‘pchilik mikroorganizmlar o‘ziga kerakli aminokislotalarni
boshqa moddalardan o‘zlari sintezlay oladi. ✅✅
📌Odam va hayvonlar bir qancha aminokislotalarni sintezlay olmaydi. Bu aminokislotalar
o‘rni almashmaydigan aminokislotalar deyiladi.
Ularga---> valin, leysin, izoleysin, trionin, fenilalanin, triptofan, metionin, arginin, gistidin kiradi.
Ular faqat ovqat tarkibi bilan kiradi.✅✅
♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️
♻️Oqsillar klassifikatsiyasi. ♻️
♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️
Oqsillar asosan aminokislotalar soniga ko‘ra, tarkibi va strukturasi bo‘yicha klassifikatsiyalanadi.
🔰I. Aminokislotalar soniga ko‘ra:
📌1. Oligopeptidlar (2 tadan 10 tagacha aminokislotadan iborat).
📌2. Polipeptidlar (10 tadan ko‘p aminokislotalardan iborat).
asosan polipeptidlar 10 tadan 50 tagacha aminokislotalardan iborat bo‘ladi – gormonlar.✅✅
📌Oqsillar (proteinlar)--->50 ta aminokislotadan bir qancha milliongacha bo‘lishi mumkin.✅✅
II. Tarkibi bo‘yicha:
🔰1. Oddiy oqsillar (proteinlar) faqat aminokislota qoldiqlaridan iborat. Gistonlar nukleoproteinlar tarkibiga kiradi, genom aktivlik metabolizmini boshqarilishida muhum rol o‘ynaydi. ✅✅
📌Albuminlar----> Toza distillangan suvda eriydigan oqsillar. Tuxum oqsili, bug'doy va no'xat oqsillari
misol bo'ladi. ✅✅
📌Globulinlar----> Osh tuzining kuchsiz eritmasida eriydigan oqsillar Qon tarkibidagi oqsillar va ko'pchilik o'simlik oqsillari kiradi. ✅✅
📌Albumin va globulinlar hayvon oqsillari bo‘lib, sut, tuxum, muskullarda uchraydi. ✅✅
🔰2. Murakkab oqsillar (proteidlar) tarkibida aminokislotalardan tashqari qo‘shimcha moddalar tutadi. Murakkab oqsillar tarkibida aminokislotalardan tashqari, oddiy metall atomi yoki boshqa oqsil bo'lmagan murakkab moddalar ham uchraydi.✅✅
📌Xromoproteidlar---> (gemoglobin, sitoxrom)✅✅
📌Nukleoproteid ----> yadrodagi nuklein kislotagabirikkan oqsillar (xromatin). ✅✅
📌Lipoprotein ---->oqsil va lipidlardan iborat (plazmatik membranadagi). ✅✅
📌Fosfoproteidlar ---->oqsil va fosfatlardan iborat (sutda, tuxum sarig‘ida, baliq ikrasida ko‘p bo‘ladi).✅✅
📌Glikoproteidlar ---> oqsil uglevodlar birikmasi (hujayra membranasi komponenti).✅✅
📌Metalloproteidlar ---> oqsil va metallar birikmasi (fermentlar).✅✅
🔰III. Strukturasi bo‘yicha:
📌Fibrillyar oqsillar ----> polipeptid zanjir ipsimon, suvda yomon eriydi (soch va mol shoxidagi keratin, mushakdagi miozin, suyakdagi kollagen).✅✅
📌Globulyar oqsillar ----> sharsimon polipeptid zanjir, suvda (albuminlar) yoki natriy xloridning kuchsiz eritmasida (qon plazmasi oqsillari, fermentlar) eriydigan oqsillar
♻️Oqsillar klassifikatsiyasi. ♻️
♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️
Oqsillar asosan aminokislotalar soniga ko‘ra, tarkibi va strukturasi bo‘yicha klassifikatsiyalanadi.
🔰I. Aminokislotalar soniga ko‘ra:
📌1. Oligopeptidlar (2 tadan 10 tagacha aminokislotadan iborat).
📌2. Polipeptidlar (10 tadan ko‘p aminokislotalardan iborat).
asosan polipeptidlar 10 tadan 50 tagacha aminokislotalardan iborat bo‘ladi – gormonlar.✅✅
📌Oqsillar (proteinlar)--->50 ta aminokislotadan bir qancha milliongacha bo‘lishi mumkin.✅✅
II. Tarkibi bo‘yicha:
🔰1. Oddiy oqsillar (proteinlar) faqat aminokislota qoldiqlaridan iborat. Gistonlar nukleoproteinlar tarkibiga kiradi, genom aktivlik metabolizmini boshqarilishida muhum rol o‘ynaydi. ✅✅
📌Albuminlar----> Toza distillangan suvda eriydigan oqsillar. Tuxum oqsili, bug'doy va no'xat oqsillari
misol bo'ladi. ✅✅
📌Globulinlar----> Osh tuzining kuchsiz eritmasida eriydigan oqsillar Qon tarkibidagi oqsillar va ko'pchilik o'simlik oqsillari kiradi. ✅✅
📌Albumin va globulinlar hayvon oqsillari bo‘lib, sut, tuxum, muskullarda uchraydi. ✅✅
🔰2. Murakkab oqsillar (proteidlar) tarkibida aminokislotalardan tashqari qo‘shimcha moddalar tutadi. Murakkab oqsillar tarkibida aminokislotalardan tashqari, oddiy metall atomi yoki boshqa oqsil bo'lmagan murakkab moddalar ham uchraydi.✅✅
📌Xromoproteidlar---> (gemoglobin, sitoxrom)✅✅
📌Nukleoproteid ----> yadrodagi nuklein kislotagabirikkan oqsillar (xromatin). ✅✅
📌Lipoprotein ---->oqsil va lipidlardan iborat (plazmatik membranadagi). ✅✅
📌Fosfoproteidlar ---->oqsil va fosfatlardan iborat (sutda, tuxum sarig‘ida, baliq ikrasida ko‘p bo‘ladi).✅✅
📌Glikoproteidlar ---> oqsil uglevodlar birikmasi (hujayra membranasi komponenti).✅✅
📌Metalloproteidlar ---> oqsil va metallar birikmasi (fermentlar).✅✅
🔰III. Strukturasi bo‘yicha:
📌Fibrillyar oqsillar ----> polipeptid zanjir ipsimon, suvda yomon eriydi (soch va mol shoxidagi keratin, mushakdagi miozin, suyakdagi kollagen).✅✅
📌Globulyar oqsillar ----> sharsimon polipeptid zanjir, suvda (albuminlar) yoki natriy xloridning kuchsiz eritmasida (qon plazmasi oqsillari, fermentlar) eriydigan oqsillar
♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️
♻️ Yangi 8-sinf darsligi asosida ♻️
♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️
OITV- orttirilgan immun tanqisligi virusi
📌1983 -yilda Lui Montane tomonidan aniqlangan. Virus qon , limfa va orqa miya suyuqligida uchraydi. U ko'proq limfositlarni zararlaydi. Shu sababli bemor immun tizimi eng avval ishdan chiqadi. OITV rivojlanishiga ko'ra 5 davrga bo'linadi:✅✅
🔰1. Inkubatsiya davri - 14 kundan 1 yilgacha davom etadi.✅✅
🔰2. O'tkir davr - 7-14 ba'zan 30 kun o'tgach namoyon bo'ladi. Istima, sovqotish, darmonsizlik, faringit, stomatit, toshma, ich ketishi kabi alomatlar kuzatiladi.✅✅
🔰3. Latentlik davri - 5-10 yil davom etadi. Limfa bezlari yiriklashuvi kuztiladi.✅✅
🔰4. OITSdan oldingi davr - 1 -2yil davom etadi. Stomatit, gerpes, kandidoz va til leykoplakiyasi takrorlanadi.✅✅
🔰5. Terminal davr - sil, meningit, gripp, salmonellyoz, saraton, limfoma, endmsefalit, toksoplazmoz va shu kabi infeksiyali va infeksiyasiz kasalliklar avj oladi. Bu 3 yil ko'pincha bir yil davom etadi. ✅✅
♻️ Yangi 8-sinf darsligi asosida ♻️
♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️♻️
OITV- orttirilgan immun tanqisligi virusi
📌1983 -yilda Lui Montane tomonidan aniqlangan. Virus qon , limfa va orqa miya suyuqligida uchraydi. U ko'proq limfositlarni zararlaydi. Shu sababli bemor immun tizimi eng avval ishdan chiqadi. OITV rivojlanishiga ko'ra 5 davrga bo'linadi:✅✅
🔰1. Inkubatsiya davri - 14 kundan 1 yilgacha davom etadi.✅✅
🔰2. O'tkir davr - 7-14 ba'zan 30 kun o'tgach namoyon bo'ladi. Istima, sovqotish, darmonsizlik, faringit, stomatit, toshma, ich ketishi kabi alomatlar kuzatiladi.✅✅
🔰3. Latentlik davri - 5-10 yil davom etadi. Limfa bezlari yiriklashuvi kuztiladi.✅✅
🔰4. OITSdan oldingi davr - 1 -2yil davom etadi. Stomatit, gerpes, kandidoz va til leykoplakiyasi takrorlanadi.✅✅
🔰5. Terminal davr - sil, meningit, gripp, salmonellyoz, saraton, limfoma, endmsefalit, toksoplazmoz va shu kabi infeksiyali va infeksiyasiz kasalliklar avj oladi. Bu 3 yil ko'pincha bir yil davom etadi. ✅✅
ZAMBURUG'LAR DUNYOSI.
Zamburug'larga xos xususiyatlar :
--- > Plastidalari yo'q Geterotrof organizmlar. ✅
--- > Parazit yoki Saprofit ( O'lik organik modda bilan oziqlanishi. ) ✅
--- > Vegetativ tanasi Mitselliy deb ataladi. ✅
--- > Suvo'tlardan Xlorofilining yo'qligi , Bakteriyalardan Yadrosining bo'lishi bilan farq qiladi. ✅
--- > Ko'payishi jinssiz , jinsiy , vegetativ usulda amalga oshadi. ✅
Mitselliysini tuzilishi va ko'payish usuliga qarab Zambrug'lar 2 guruxga bo'linadi :
1. Tuban Zambrug'lar ( Oq po'panak ) ✅
2. Yuksak Zambrug'lar. ( Penitsil )
Tuban zambrug'lar mitselliysida to'siqlar bo'lmaydi. Yuksak zambrug'larda esa bo'ladi. ✅
Achitqi Zambrug'i.
--- > Haqiqiy mitselliysi mavjud emas. ✅
--- > Hujayrasi bir yadroli , oval shaklda bo'ladi. ✅
--- > Kurtaklanish orqali ko'payadi. Buning natijasida hosil bo'lgan hujayralar Ona hujayradan ajralib ketmaydi. ✅
--- > Zambrug' faoliyati natijasida shakar spirt va karvonat angidridga parchalanadi. Ushbu jarayon pivo , vino , novvoychilikda ahamiyatga ega. ✅
Qo'ziqorin zambrug'i.
--- > Tanasi oyqocha va qalpoqchadan iborat , uzunligi 10 - 12 sm ga teng. ✅
--- > Tuproq ostidagi ko'p yillik mitselliysi yoz faslida zaxira sifatida oxiq moddalar to'plab kuzdan boshlab meva tanachalar shakllana boshlaydi. ✅
--- > Qo'ziqorin shartli istemol qilinuvchi Zambrug'lar guruxiga kiradi. ✅
Istemol qilinuvchi zambrug'lardan --- > Oq zambrug' , Oqqayin bilan birga o'suvchi zambrug'.
📌 Parazit Zambrug'lar.
O'simlik hayvon va odamlarda turli kasalliklarni keltrib chiqaradi.
Zang Zambrug'i.
--- > Oraliq ho'jayini Zirk , Asosiy ho'jayini Bug'doy hisoblanadi. ✅
--- > Zang zambrug'i yoz davomida Sarg'ish - qizil ( Zang ) rangdagi sporalar hosil qiladi. ✅
--- > Bug'doy o'simligining poya va barglarini zararlaydi. ✅
--- > Zambrug'ning sporalari yengil havoda tez tarqaladi. Ularga qarishi kurshda eng qulay usul Ushbu zambrug'ga chidamli yangi bug'doy navlarini yaratish hisoblanadi. ✅
Virtitsill. ( Oq palak )
--- > G'o'za O'simlikgining o'tkazuvchi sistemasi paraziti hisoblanadi. ✅
--- > O'simlikda so'lish ( vilt ) kasalligini keltrib chiqaradi. ✅
--- > O'simlikda dastlab sarg'ish - jigarrang , so'ngra qora dog'lar paydo bo'ladi. ✅
--- > Kasallikka qarshi kurash almashlab ekishni to'g'ri yo'lga qo'yish , Yangi g'o'za navlarini yaratish hisoblanadi. ✅
📌 Zambrug'larning ahamiyati.
Mikoriza.
Yuksak o'simliklar va Zambrug'larning simbioz hayot kechirishidan hosil bo'ladi.
Mikoriza 2 xil bo'ladi :
1. Ektotrof ( Tashqi ) --- > Qayin , eman va nina bargli daraxtlarda uchraydi. O'simlik ildizining ustki yuzasini zambrug' qoplab oladi. ✅
2. Endotrof ( ichki ) --- > Zambrug' Ildizning ichki to'qimasiga kirib oladi. ✅
Mikorizaning ahamiyati :
--- > Oqsillarni aminokislotalarga parchalaydi. Aminokislotalarning bir qismi o'simlik tomonidan o'zlashtriladi. ✅
--- > Zambrug' daraxt ildiz tizimi shimish yuzasini oshiradi. ✅
--- > Ichki mikoriza ko'pincha o't o'simliklarda uchraydi. ✅
📌 Lishayniklar.
Tirik organizmlarning o'ziga xos guruxi bo'lib Zambrug'lar va bir hujayrali suvo'tlarning simbioz yashashidan kelib chiqadi.
Lishayniklarning 26 000 ga yaqin turi ma'lum.
Lishayniklar shakliga ko'ra 3 xil :
1. Yopishqoq ( Batsidiya ) ✅
2. Bargsimon ( Parmeliya ) ✅
3. Butasimon. ( ) ✅
--- > Lishayniklar tundra va o'rmon tundrada tarqalgan. ✅
--- > Kimyoviy elementlarni va radioktiv moddalarni to'plash hususiyatiga ega. ✅
--- > Atmosfera havosining ifloslanganlik darajasini aniqlashda indikator sifatida foydalaniladi. ✅
--- > Lishaynik tarkibida : ( Lishaynik kraxmali ( lixenin ) , Disaxaridlardan Saxaroza , aminokislotalar , Vitaminlardan C , B6 , B12. ) ✅
--- > Lishaynik Manna istemol qilinadi. ✅
Kladoniya turkumi --- > Shimol bug'ulari uchun oziq.
Daraxt po'stlog'ida yaxlit qoplam xosil qiladi :
Soqolli usneya ( Usneya barbata ) ✅
Tasmasimon everneya ( Everneya Purnastri. ) ✅
Xantoria Pariyentina ( yashil - sarg'ish va tillarang qoplam hosil qiladi. ) ✅
Zamburug'larga xos xususiyatlar :
--- > Plastidalari yo'q Geterotrof organizmlar. ✅
--- > Parazit yoki Saprofit ( O'lik organik modda bilan oziqlanishi. ) ✅
--- > Vegetativ tanasi Mitselliy deb ataladi. ✅
--- > Suvo'tlardan Xlorofilining yo'qligi , Bakteriyalardan Yadrosining bo'lishi bilan farq qiladi. ✅
--- > Ko'payishi jinssiz , jinsiy , vegetativ usulda amalga oshadi. ✅
Mitselliysini tuzilishi va ko'payish usuliga qarab Zambrug'lar 2 guruxga bo'linadi :
1. Tuban Zambrug'lar ( Oq po'panak ) ✅
2. Yuksak Zambrug'lar. ( Penitsil )
Tuban zambrug'lar mitselliysida to'siqlar bo'lmaydi. Yuksak zambrug'larda esa bo'ladi. ✅
Achitqi Zambrug'i.
--- > Haqiqiy mitselliysi mavjud emas. ✅
--- > Hujayrasi bir yadroli , oval shaklda bo'ladi. ✅
--- > Kurtaklanish orqali ko'payadi. Buning natijasida hosil bo'lgan hujayralar Ona hujayradan ajralib ketmaydi. ✅
--- > Zambrug' faoliyati natijasida shakar spirt va karvonat angidridga parchalanadi. Ushbu jarayon pivo , vino , novvoychilikda ahamiyatga ega. ✅
Qo'ziqorin zambrug'i.
--- > Tanasi oyqocha va qalpoqchadan iborat , uzunligi 10 - 12 sm ga teng. ✅
--- > Tuproq ostidagi ko'p yillik mitselliysi yoz faslida zaxira sifatida oxiq moddalar to'plab kuzdan boshlab meva tanachalar shakllana boshlaydi. ✅
--- > Qo'ziqorin shartli istemol qilinuvchi Zambrug'lar guruxiga kiradi. ✅
Istemol qilinuvchi zambrug'lardan --- > Oq zambrug' , Oqqayin bilan birga o'suvchi zambrug'.
📌 Parazit Zambrug'lar.
O'simlik hayvon va odamlarda turli kasalliklarni keltrib chiqaradi.
Zang Zambrug'i.
--- > Oraliq ho'jayini Zirk , Asosiy ho'jayini Bug'doy hisoblanadi. ✅
--- > Zang zambrug'i yoz davomida Sarg'ish - qizil ( Zang ) rangdagi sporalar hosil qiladi. ✅
--- > Bug'doy o'simligining poya va barglarini zararlaydi. ✅
--- > Zambrug'ning sporalari yengil havoda tez tarqaladi. Ularga qarishi kurshda eng qulay usul Ushbu zambrug'ga chidamli yangi bug'doy navlarini yaratish hisoblanadi. ✅
Virtitsill. ( Oq palak )
--- > G'o'za O'simlikgining o'tkazuvchi sistemasi paraziti hisoblanadi. ✅
--- > O'simlikda so'lish ( vilt ) kasalligini keltrib chiqaradi. ✅
--- > O'simlikda dastlab sarg'ish - jigarrang , so'ngra qora dog'lar paydo bo'ladi. ✅
--- > Kasallikka qarshi kurash almashlab ekishni to'g'ri yo'lga qo'yish , Yangi g'o'za navlarini yaratish hisoblanadi. ✅
📌 Zambrug'larning ahamiyati.
Mikoriza.
Yuksak o'simliklar va Zambrug'larning simbioz hayot kechirishidan hosil bo'ladi.
Mikoriza 2 xil bo'ladi :
1. Ektotrof ( Tashqi ) --- > Qayin , eman va nina bargli daraxtlarda uchraydi. O'simlik ildizining ustki yuzasini zambrug' qoplab oladi. ✅
2. Endotrof ( ichki ) --- > Zambrug' Ildizning ichki to'qimasiga kirib oladi. ✅
Mikorizaning ahamiyati :
--- > Oqsillarni aminokislotalarga parchalaydi. Aminokislotalarning bir qismi o'simlik tomonidan o'zlashtriladi. ✅
--- > Zambrug' daraxt ildiz tizimi shimish yuzasini oshiradi. ✅
--- > Ichki mikoriza ko'pincha o't o'simliklarda uchraydi. ✅
📌 Lishayniklar.
Tirik organizmlarning o'ziga xos guruxi bo'lib Zambrug'lar va bir hujayrali suvo'tlarning simbioz yashashidan kelib chiqadi.
Lishayniklarning 26 000 ga yaqin turi ma'lum.
Lishayniklar shakliga ko'ra 3 xil :
1. Yopishqoq ( Batsidiya ) ✅
2. Bargsimon ( Parmeliya ) ✅
3. Butasimon. ( ) ✅
--- > Lishayniklar tundra va o'rmon tundrada tarqalgan. ✅
--- > Kimyoviy elementlarni va radioktiv moddalarni to'plash hususiyatiga ega. ✅
--- > Atmosfera havosining ifloslanganlik darajasini aniqlashda indikator sifatida foydalaniladi. ✅
--- > Lishaynik tarkibida : ( Lishaynik kraxmali ( lixenin ) , Disaxaridlardan Saxaroza , aminokislotalar , Vitaminlardan C , B6 , B12. ) ✅
--- > Lishaynik Manna istemol qilinadi. ✅
Kladoniya turkumi --- > Shimol bug'ulari uchun oziq.
Daraxt po'stlog'ida yaxlit qoplam xosil qiladi :
Soqolli usneya ( Usneya barbata ) ✅
Tasmasimon everneya ( Everneya Purnastri. ) ✅
Xantoria Pariyentina ( yashil - sarg'ish va tillarang qoplam hosil qiladi. ) ✅
QON TOMIRLARI , QON AYLANISHI.
( Yangi Anatomiya 2019 - nashri !!! )
Qon va qon aylanish doirasining asosiy vazifasi kislorod va oziq moddalarni hujayralarga yetkazib berish hisoblanadi.
Asosiy qon aylanish organlari.
1. Yurak ✅
2. Arteriyalar ✅
3. Venalar ✅
4. Kapilyarlar. ✅
Arteriyalar ---- > Yurakdan chiquvchi qon tomirlar.
Devori 3 qavatdan iborat.
1. Qalin elastik brikiruvchi to'qima ✅
2. Silliq muskulli qavat ✅
3. Bir qavat epiteliy. ✅
Venalar ---- > Yurakka keluvchi qon tomirlar.
Devori 3 qavat arteriya devoriga o'xshash lekin birmuncha yupqa. ✅
Kapilyarlar ---- > Hujayra va to'qimalarda gazlar almashinuvida ishitok etuvchi qon tomir hisoblanadi.
Devori bir qavat hujayralardan iborat epiteliy bilan qoplangan. Kapilyarlar qalinligi odam sochidan 50 marta ingichka. ✅
📌 Qon aylanish doirasi.
Odam organizmida asosiy ikkita qon aylanish doirasi mavjud.
1. Katta qon aylanish doirasi.
Chap qorincha -- > Aorta -- > Arteriya -- > Buyrak arteriyasi ( Qon zararli moddalardan tozalanadi. ) -- > Arteriola -- > Kapilyar( To'qimaga kislorod va oziq moddalar berilib , Karbonag anhidrid va zararli qoldiq qonga chiqariladi. ) -- > Venula -- > Venalar -- > Jigar Venasi ( Shuningdek oshqozondagi oziq moddalar ham Vena qon tomiri orqali jigarga keladi. ) -- > Yuqori va pastki kovak vena -- > O'ng bo'lmacha. ✅
2. Kichik qon aylanish doirasi.
O'ng qorincha -- > O'pka arteriyalari -- > Venula -- > O'pka kapilyarlari ( Karbonat angidrid tashqi muhitga beriladi , kislorod Qonga o'tadi. ) -- > Arteriola -- > 4 ta o'pka venalari -- > Chap bo'lmacha. ✅
Ko'rinishida organizmda qon aylanadi.
📌 Limfa sistemasi.
Organizmda qon aylanish bilan birga limfa aylanish sistemasi ham bo'lib organizmnda immunitetda ishtirok etadi.
Qon aylanishdan limfa aylanishning asosiy farqi Tomirlar to'qimalarga bormaydi balki , to'qimalardan boshlanadi.
Organizmda limfa tugunlari soni 460 tani tashkil etadi.
Limfa tugunida limfotsitlar harakatlanib vena qon tomirlariga quyiladi.
Limfa tomirlarida o'rtacha 1 - 1,5 l limfa suyuqligi harakatlanadi.
Bir kecha kunduzda 1200 - 1500 ml qon Vena qon tomirlariga quyiladi. ✅
( Yangi Anatomiya 2019 - nashri !!! )
Qon va qon aylanish doirasining asosiy vazifasi kislorod va oziq moddalarni hujayralarga yetkazib berish hisoblanadi.
Asosiy qon aylanish organlari.
1. Yurak ✅
2. Arteriyalar ✅
3. Venalar ✅
4. Kapilyarlar. ✅
Arteriyalar ---- > Yurakdan chiquvchi qon tomirlar.
Devori 3 qavatdan iborat.
1. Qalin elastik brikiruvchi to'qima ✅
2. Silliq muskulli qavat ✅
3. Bir qavat epiteliy. ✅
Venalar ---- > Yurakka keluvchi qon tomirlar.
Devori 3 qavat arteriya devoriga o'xshash lekin birmuncha yupqa. ✅
Kapilyarlar ---- > Hujayra va to'qimalarda gazlar almashinuvida ishitok etuvchi qon tomir hisoblanadi.
Devori bir qavat hujayralardan iborat epiteliy bilan qoplangan. Kapilyarlar qalinligi odam sochidan 50 marta ingichka. ✅
📌 Qon aylanish doirasi.
Odam organizmida asosiy ikkita qon aylanish doirasi mavjud.
1. Katta qon aylanish doirasi.
Chap qorincha -- > Aorta -- > Arteriya -- > Buyrak arteriyasi ( Qon zararli moddalardan tozalanadi. ) -- > Arteriola -- > Kapilyar( To'qimaga kislorod va oziq moddalar berilib , Karbonag anhidrid va zararli qoldiq qonga chiqariladi. ) -- > Venula -- > Venalar -- > Jigar Venasi ( Shuningdek oshqozondagi oziq moddalar ham Vena qon tomiri orqali jigarga keladi. ) -- > Yuqori va pastki kovak vena -- > O'ng bo'lmacha. ✅
2. Kichik qon aylanish doirasi.
O'ng qorincha -- > O'pka arteriyalari -- > Venula -- > O'pka kapilyarlari ( Karbonat angidrid tashqi muhitga beriladi , kislorod Qonga o'tadi. ) -- > Arteriola -- > 4 ta o'pka venalari -- > Chap bo'lmacha. ✅
Ko'rinishida organizmda qon aylanadi.
📌 Limfa sistemasi.
Organizmda qon aylanish bilan birga limfa aylanish sistemasi ham bo'lib organizmnda immunitetda ishtirok etadi.
Qon aylanishdan limfa aylanishning asosiy farqi Tomirlar to'qimalarga bormaydi balki , to'qimalardan boshlanadi.
Organizmda limfa tugunlari soni 460 tani tashkil etadi.
Limfa tugunida limfotsitlar harakatlanib vena qon tomirlariga quyiladi.
Limfa tomirlarida o'rtacha 1 - 1,5 l limfa suyuqligi harakatlanadi.
Bir kecha kunduzda 1200 - 1500 ml qon Vena qon tomirlariga quyiladi. ✅
BURCHOQDOSHLAR OILASI
( Dukkakdoshlar )
( Onlayn kursimizdan namunalar !!! )
📌 Gul Formulasi ---- > GK( 5 ) GT1 + 2, + ( 2 ) Ch( 9 ) + 1 U1 ✅
📌 Yer yuzida tarqalishi ---- > 400 turkumga mansub 12 000 tur ✅
📌 Hayotiy Shakllari ---- > ko'pchiligi bir , ikki , ko'p yillik o'tlar , qisman yarim buta , buta va daraxtlardan iborat. ✅
📌 Poyasi ---- > tik o'suvchi , ilashuvchi , o'raluvchi , yotib o'suvchi. ✅
📌 Barglari ---- > ko'pincha murakkab , bazan oddiy , hamisha yon bargchali , poyada ketma - ket o'rnashgan. ✅
📌 Gullari ---- > qiyshiq , ikki jinsli , Shingil va Kallakcha to'pgullarda o'rnashgan , Gultoji Kapalak shaklda ( 1 ta bayroqcha , 2 ta yelkancha , 2 ta qayiqcha qo'shilgan ) ✅
📌 Mevasi ---- > Dukkak ✅
Vakillari :
📌 O'tloq sebargasi ---- > bo'yi 25 - 50 sm , ko'p yillik , Gullari mayda , 2 - 3,5 sm , Dukkagi bir urug'li , To'pguli Kallakcha ✅
📌 Yantoq ---- > Respublikamizning tog' etaklaridagi tekisliklarda qir va cho'llarda o'sadi , ildizi juda uzun ( Boshi olovda oyog'i suvda bo'ladi. ) Yozning issiq kunlarida Yantoqdan Shakar ajraladi. ✅
📌 Yeryong'oq ---- > Vatani Baraziliya , Barglari juft patsimon , murakkab. dukkagi cho'ziq. Gullari changlanib urug'lanib bo'lgach , gulli novdalari qayrilib tuproq ichiga kirib ketadi.
Vakillari
📌 ( yovvoyi ) ---- > Isirg'aot , Shirinmiya , oqquray , qashqarbeda , afsonak , astragal , burchoq , beda ✅
📌 ( Madaniy ) ---- > Mosh , no'xat , loviya , soya , yasmiq ✅
📌 Manzarali vakillari ---- > Tuxumak ( Yapon saforasi ) , Tikan daraxt , Oq akatsiya. ✅
📌 Qizil kitob ---- > jami 60 ta turi kiritilgan.
Astragal ---- > 37 ta ✅
Okistrops ---- > 13 ta ✅
Tangao't ---- > 8 ta ✅
( Dukkakdoshlar )
( Onlayn kursimizdan namunalar !!! )
📌 Gul Formulasi ---- > GK( 5 ) GT1 + 2, + ( 2 ) Ch( 9 ) + 1 U1 ✅
📌 Yer yuzida tarqalishi ---- > 400 turkumga mansub 12 000 tur ✅
📌 Hayotiy Shakllari ---- > ko'pchiligi bir , ikki , ko'p yillik o'tlar , qisman yarim buta , buta va daraxtlardan iborat. ✅
📌 Poyasi ---- > tik o'suvchi , ilashuvchi , o'raluvchi , yotib o'suvchi. ✅
📌 Barglari ---- > ko'pincha murakkab , bazan oddiy , hamisha yon bargchali , poyada ketma - ket o'rnashgan. ✅
📌 Gullari ---- > qiyshiq , ikki jinsli , Shingil va Kallakcha to'pgullarda o'rnashgan , Gultoji Kapalak shaklda ( 1 ta bayroqcha , 2 ta yelkancha , 2 ta qayiqcha qo'shilgan ) ✅
📌 Mevasi ---- > Dukkak ✅
Vakillari :
📌 O'tloq sebargasi ---- > bo'yi 25 - 50 sm , ko'p yillik , Gullari mayda , 2 - 3,5 sm , Dukkagi bir urug'li , To'pguli Kallakcha ✅
📌 Yantoq ---- > Respublikamizning tog' etaklaridagi tekisliklarda qir va cho'llarda o'sadi , ildizi juda uzun ( Boshi olovda oyog'i suvda bo'ladi. ) Yozning issiq kunlarida Yantoqdan Shakar ajraladi. ✅
📌 Yeryong'oq ---- > Vatani Baraziliya , Barglari juft patsimon , murakkab. dukkagi cho'ziq. Gullari changlanib urug'lanib bo'lgach , gulli novdalari qayrilib tuproq ichiga kirib ketadi.
Vakillari
📌 ( yovvoyi ) ---- > Isirg'aot , Shirinmiya , oqquray , qashqarbeda , afsonak , astragal , burchoq , beda ✅
📌 ( Madaniy ) ---- > Mosh , no'xat , loviya , soya , yasmiq ✅
📌 Manzarali vakillari ---- > Tuxumak ( Yapon saforasi ) , Tikan daraxt , Oq akatsiya. ✅
📌 Qizil kitob ---- > jami 60 ta turi kiritilgan.
Astragal ---- > 37 ta ✅
Okistrops ---- > 13 ta ✅
Tangao't ---- > 8 ta ✅
❗️POLIMER irsiylanish
➖➖➖➖➖➖➖➖➖
📌 Polimer irsiylanish — Allel boʻlmagan bir nechta genning bitta belgini rivojlanishiga oʻxshash taʼsir etishidir. Polimer hodisasini shved olimi Nilson Ele birinchi boʻlib oʻrgangan.
📌 Polimer irsiylanish kumulyativ va nokumulyativ polimeriyaga ajratiladi.
📌 Kumulyativ polimeriya miqdor belgilarni nokumulyativ polimeriya esa sifat belgilarining irsiylanishini namoyon etadi.
🔎 Bugʻdoy don rangi...
4 ta dominant gen - qizil
3 ta dominant gen - och qizil
2 ta dominant gen - pushti
1 ta dominant gen - och pushti
Dominant gen boʻlmasa - oq
🔎 Bugʻdoy doni rangini irsiylanishi kumulyativ polimeriyaga misol boʻladi. F² da fenotipik nisbat 1:4:6:4:1
📚 Kumulyativ polimeriyada F² da fenotipik nisbatlar...
Diduragayda
5 xil - 1:4:6:4:1
Triduragayda
7 xil - 1:6:15:20:15:6:1
Tetraduragayda
9 xil - 1:8:28:56:70:56:28:8:1
📚 Nokumulyativ polimeriyada F² da fenotipik nisbatlar...
Diduragayda
2 xil - 15:1
Triduragayda
2 xil - 63:1
Tetraduragayda
2 xil - 255:1
➖➖➖➖➖➖➖➖➖
📌 Polimer irsiylanish — Allel boʻlmagan bir nechta genning bitta belgini rivojlanishiga oʻxshash taʼsir etishidir. Polimer hodisasini shved olimi Nilson Ele birinchi boʻlib oʻrgangan.
📌 Polimer irsiylanish kumulyativ va nokumulyativ polimeriyaga ajratiladi.
📌 Kumulyativ polimeriya miqdor belgilarni nokumulyativ polimeriya esa sifat belgilarining irsiylanishini namoyon etadi.
🔎 Bugʻdoy don rangi...
4 ta dominant gen - qizil
3 ta dominant gen - och qizil
2 ta dominant gen - pushti
1 ta dominant gen - och pushti
Dominant gen boʻlmasa - oq
🔎 Bugʻdoy doni rangini irsiylanishi kumulyativ polimeriyaga misol boʻladi. F² da fenotipik nisbat 1:4:6:4:1
📚 Kumulyativ polimeriyada F² da fenotipik nisbatlar...
Diduragayda
5 xil - 1:4:6:4:1
Triduragayda
7 xil - 1:6:15:20:15:6:1
Tetraduragayda
9 xil - 1:8:28:56:70:56:28:8:1
📚 Nokumulyativ polimeriyada F² da fenotipik nisbatlar...
Diduragayda
2 xil - 15:1
Triduragayda
2 xil - 63:1
Tetraduragayda
2 xil - 255:1
HUJAYRANING KIMYOVIY TARKIBI.
Hujayra tarkibiga jonsiz tabiatda uchraydigon kimyoviy elementlarning 70 ga yaqini uchraydi. Ular Biogen elementlar deb ataladi.
Hujayra tarkibidagi Biogen elementlar :
1. Makroelementlar ( C,O,H,N,Na,K,Ca,Cl,P,S,Fe va hokazo. ) ✅
2. Mikroelementlar
( Zn,J,Co,Mn,Au,F,B va hokazo.) ✅
Biogen elementlarning 98 % ni :
C , H , O , N tashkil etadi.
Biogen elementlarning 1,9 % ni :
P , S , K , Mg , Cl , Fe , Ca Na tashkil etadi.
Biogen elementlarning 0,02 % ni :
Zn , Cu , J , F , Co , Mo , B , Mn
Na , K , Cl --- > Hujayra membranalari orqali turli xil moddalarni o'tkazishni taminlaydi. Hujayraning qo'zg'alishini taminlaydi. ✅
Ca va P --- > Suyak to'qimalarini hosil qilishda ishtirok etadi va mustaxkamligini taminlaydi. Ca + qon hosil bo'lishida ishtirok etadi. ✅
Fe ( Temir ) --- > Qon tarkibidagi Gemoglobin tarkibiga kiradi. O'pkadan to'qimalarg kislorod tashishda ishtirok etadi. ✅
Mg ( Magniy ) --- > O'simlik hujayralarida fotosintezda ishtirok etuvchi pigment xlorofill tarkibiga kiradi. Hayvonlarda biologik katalizator tarkibida biokimyoviy reaksiyalarni tezlashtiradi. ✅
Mikroelementlar biologik faolligi yuqori bo'lgan moddalar ( Vitaminlar , fermentlar , garmonlar ) tarkibiga kiradi.
J ( yod ) --- > Qalqonsimon bez ishlab chiqaradigon tiroksin garmoni tarkibiga kiradi. Yodning kamayishi Bez gipofunksiyasiga sabab bo'ladi va Buqoq rivojlanadi. ✅
Zn ( Rux ) --- > Jinsiy garmonlar funksiyasini kuchaytiradi. ✅
Co ( Kobalt ) --- > B12 vitamini tarkibiga kiradi va qon hosil bolishida ishtirok etadi.
Hujayra tarkibiga jonsiz tabiatda uchraydigon kimyoviy elementlarning 70 ga yaqini uchraydi. Ular Biogen elementlar deb ataladi.
Hujayra tarkibidagi Biogen elementlar :
1. Makroelementlar ( C,O,H,N,Na,K,Ca,Cl,P,S,Fe va hokazo. ) ✅
2. Mikroelementlar
( Zn,J,Co,Mn,Au,F,B va hokazo.) ✅
Biogen elementlarning 98 % ni :
C , H , O , N tashkil etadi.
Biogen elementlarning 1,9 % ni :
P , S , K , Mg , Cl , Fe , Ca Na tashkil etadi.
Biogen elementlarning 0,02 % ni :
Zn , Cu , J , F , Co , Mo , B , Mn
Na , K , Cl --- > Hujayra membranalari orqali turli xil moddalarni o'tkazishni taminlaydi. Hujayraning qo'zg'alishini taminlaydi. ✅
Ca va P --- > Suyak to'qimalarini hosil qilishda ishtirok etadi va mustaxkamligini taminlaydi. Ca + qon hosil bo'lishida ishtirok etadi. ✅
Fe ( Temir ) --- > Qon tarkibidagi Gemoglobin tarkibiga kiradi. O'pkadan to'qimalarg kislorod tashishda ishtirok etadi. ✅
Mg ( Magniy ) --- > O'simlik hujayralarida fotosintezda ishtirok etuvchi pigment xlorofill tarkibiga kiradi. Hayvonlarda biologik katalizator tarkibida biokimyoviy reaksiyalarni tezlashtiradi. ✅
Mikroelementlar biologik faolligi yuqori bo'lgan moddalar ( Vitaminlar , fermentlar , garmonlar ) tarkibiga kiradi.
J ( yod ) --- > Qalqonsimon bez ishlab chiqaradigon tiroksin garmoni tarkibiga kiradi. Yodning kamayishi Bez gipofunksiyasiga sabab bo'ladi va Buqoq rivojlanadi. ✅
Zn ( Rux ) --- > Jinsiy garmonlar funksiyasini kuchaytiradi. ✅
Co ( Kobalt ) --- > B12 vitamini tarkibiga kiradi va qon hosil bolishida ishtirok etadi.