- Pascal o'lik til?

Orqa yonsa 2025-yilda ham foydalanishing mumkin 😕

Qachondir delphi muhitida ishlab qolganing odatda mashnaqa joylarda yordam berib qoladi odamga. Delphi haqiqatda desktop developmentning eng cho'qqilaridan biri bo'lgan. Menimcha hozirgi no codechilar filasofiyasi visual basic yoki delphilar oldida choy damlaydi.

Project natijasi kimgadir qiziq bo'lsa agar. Shunchaki istalgan SD cardni FAT32 uchun format qilasiz va arxiv kontentini unga ko'chirasiz. Raspberry Pi 1<s boot time bilan kiosk mode uchun video playerga aylanadi.

Agarda o'zingizdagi videoni moslamoqchi bo'lsangiz kerakli videoni ikkita alohida kanalga bo'lib olishingiz kerak. Bunda frameni o'zi alohida raw h264 va audio wav ga aylanadi.


Videoni moslash:

ffmpeg -i input.mp4 -an -vcodec libx264 -crf 23 video.h264

Audioni moslash:

ffmpeg -i input.mp4 -vn -acodec pcm_s16le -ar 44100 -ac 2 audio.wav

Ushbu fayllarni SD carning root papkasiga ko'chirasiz va qurilmada ishga tushirasiz.

P.S: Maqsadli joylarda bemalol duo qilib foydalansanglar bo'ladi

Asta sekin portlovchi bomba haqida.

C da garbage collector yo'q shu sababli har qanday trash datalarni qo'lda nazorat qilishni talab qiladi. Qiziq jihati shundaki agar nimadirni unutsangiz qachondir qachondir bu haqiqiy muammoga uchrashi mumkin. Yaqinda bizda ham xuddi shu muammo yuzaga keldi.

Bizda qurilma masalasida gpu uchun 4Mb xotira ajratilgan. Ya'ni gui render uchun 4Mb vram orqali ishlashimiz kerak. Qiziq jihati dasturning kutish rejimidagi animatsiya har siklda almashganda random textura tozalanmay qolgan. Masalan bunda umumiy framelar soni 24 fps siklda 122 dona. Buferda -2 va +4 frame ushlab boriladi. Bu memoryda ortiqcha textura ushlab turmaslik uchun yordam beradi. Muammo ham ayni shu qismda yuzaga kelgan. Sikl aylanguncha buferda ushlash normal ishlaydi. Ammo animation loop qaytalanganda smooth change uchun 1 yoki 2 dona textura qolib ketgan. Buni natijasida esa vaqt o'tib tasodifiy tarzda mali GPU buferi to'lib qoladi va harware to'laqonli qotib qoladi. Bu jarayon toki power cut bo'lmaguncha reset bo'lmaydi, serviceni na restart na stop qila olasiz.

Ilova Simple Direct Layer ustida qilingan. Ya'ni asosan game dev uchun ishlatilinadigan dvijok. Nu bundan qilgan xulosam game devchilarga sabr. Bizda juda kam sondagi texturalar bor, ammo o'yinlarda bunday texturalar soni yuzlab va real time update bo'lib borishi kerak. Demak low levelda ishlayotgan game dev dasturchi haqiqiy igna ustida turishini sezish mumkin. Odatda biz e'tibor qilmaydigan byte datalar esa vaqt o'tib butun qurilmani qulatib qo'yishi ham yo'q gap emas.

Soliq tizimida qaysidir rahbarlar bir bir qarorlarni oxirigacha o'qib ko'rishsa mantiqli ish bo'lsa kerak. Avval FVVdan doimiy xabarlar kelardi, endi soliq tizimi ham kun orada eslab turipti. Nima uchun deysizmmi? Albatta PQ-247-son qaror bo'yicha. Mantiqan qaror judayam oqilona o'ylangan, masalan menga yoqdi. Ammo unda tadbirkorlarni bezovta qilish kerak yoki majburiy bo'lishi kerak degan bandi yo'q. Shunchaki ixtiyoriy tarzda QR to'lovlar savdo terminallariga va kassa aparatlariga tenglashtirishi ko'zda tutilgan xolos. Albatta bu uchun rag'batlantirish ham. Ammo tadbirkor naqd pul bilan savdo qilmasachi? Allaqachon hamma to'lov tizimlari bilan integratsiya qilib soliq uchun to'g'rilab qo'ygan bo'lsachi parametrlarini? O'zi har qanday to'lov tizimi bilan integratsiya qilsangiz, tizimlarni o'zlari soliqda qanday qilib hisobotlarni avtomatik yuborishni sozlash haqida boshidanoq ko'rsatma berishadi. Demakki keyinchalik sizdan ortiqcha harakatlar talab etilmaydi.

Qishlaqchasiga aytganda PQ-247-son qaror bu hozirgi vaqtda P2P orqali noqonuniy savdo qilayotgan savdogarlarni nazoratga solish uchun ishlab chiqilgan. Agarda siz allaqachon to'lov tizimlari bilan integratsiya qilgan bo'lsangiz bu siz uchun shart degani emas. Shuningdek qarordan maqsad jazolash emas balkim rag'batlantirish yo'li bilan muammolarni hal qilish ekanligini ham o'qib tushunish mumkin.

Qaror oxirida taklif sifatida tushuntirish ishlari olib borilsin deyilgan ekan, mazgisini qoqish emas))

SDL kapot ostidan faqat UYVY video qo'llab quvvatlarkan xolos (Scart ishlatganlar bu nima ekanini bilishadi 🙈). Yoki o'zingizni textura based formatizni o'ylab topishiz kerak. Lekin odatiy video formatlar supportini qilish ham imkonsiz degani emas. Quyidagi mini video player sdl bazasida ffmpeg dev apilari bilan istalgan videoni play qilish uchun yordam beradi.

Umuman mexanizmni tushunib olsangiz desktopdan tashqari webasm va android ndk bilan ham integratsiya qilib ketsangiz bo'ladi. Chunki sdl bu platformalarning barchasida judayam minimal resurs bilan ishlash imkoniga ega.

https://github.com/yetimdasturchi/dummy-player

Nega kechasi uzoq vaqt uxlay olmaymiz?

Balki gap bizda emasdir… balki serverlarda. Tasavvur qiling: tunda serverlar tiqilinch - hamma bir paytning o'zida "Uyqu" serveriga ulanishga urinadi. Shuning uchun biz ham navbatda turib qolamiz: ko'z yumiladi-yu, lekin yuklama sabab "loading…"da turib qolamiz. Ertalab esa nima bo'ladi? Serverda odam kam, bo'sh resurslar esa ko'p, shuning uchun shirin uyqu bosadi.

Menimcha aynan shu muammolar sabab ham "yuqori darajadagi dasturchilar" bu muammoni yechish uchun Yer sharini dumaloq qilib qo'yishgan emish: odamlar turli vaqt zonalarda navbatma-navbat kiradi, hamma bir vaqtda serverga yuklama bermaydi.

Lekin tug'ilish ko'paygani sari baribir serverdagi resurslar yetmay boshlagan… Shunda yana yangi “patch” chiqarilgan: tungi smena!
Odam kechasi ishlab, ertalab uyquga ketadi - server esa bo'sh.

Demak, xulosa: Odamlarda "surunkali uyqusizlik" degan narsa yo'q. Bu shunchaki server bilan aloqa yomon bo'lgani yoki server to'lib qolgani sabab. Shuning uchun odamlar uxlatuvchi doriga "donat" qilishga majbur. Xuddi shunday, mast odam ham navbatsiz uxlab qoladi - alkogolga donat qilgani uchun. Lekin buning narxi bor, ertaroq, bosh og'rig'i bilan yoki ikkalasi bir holatda uyg'onadi. Bu ham alkogolga qanchalik "donat" qilganiga bog'liq.

Uxlay olmayapsizmi? Server bo'shashini kuting...

🔌 Elektronikaga kirishni xohlaysiz, lekin qayerdan boshlashni bilmaysizmi?

LED, sensor, robot, aqlli uy videolarini ko‘rib: “Buni men ham qilsam bo‘ladimi o‘zi?” deb o‘ylaganmisiz hech? 🙂

Arduino — aynan shu ishni bajaradigan eng oson platforma: kichik plata, kompyuterga USB orqali ulaysiz, ozgina kod yozasiz — chiroqlar yonadi, sensorlar ishlaydi, motorlar aylanadi.

Shu yerda esa odatda bitta katta savol chiqadi: “Qayerdan boshlayman o‘zi?”
Nima bu o'zi, kit olsammi, kurs topsammi, YouTube’dagi qaysi darsni ko‘rishim kerak — hammasi aralashib ketadi.

Ana shu joyda adashib ketmaslik uchun bosqichma-bosqich tushuntirilgan bir qo‘llanma ham bor:
💡 Arduino. Yangi va ilg‘or foydalanuvchilar uchun qo‘llanma

Men o‘zim kimman va nega bu haqda yoza olyapman?

Bolaligimdan elektronika ichida katta bo‘lganman, keyin bu yo‘l meni dasturlashga ham olib kirgan. Arduino, robototexnika, kurslar degan gaplar moda bo‘lishidan ancha oldin, ustaxonadagi eski platalar, yonib ketgan detallar va tili men uchun begona forum postlari ichida adashib yurgan paytlarim ko‘p bo‘lgan.

Bugungi kunda esa shu “tentirashlar” natijasida ish hayotim to‘liq shu sohaga ulanib qolgan: hozir Davlat axborot tizimlarini yaratish va qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha yagona integrator UZINFOCOM’da biznes jarayonlari uchun dasturiy ta’minot va apparat ishlab chiqish guruhi boshlig‘iman (R&D). Jamoamiz Toshkent metrosi uchun kaft tomiri (palm vein) orqali to‘lov tizimini, shuningdek bir nechta maxsus elektron qurilmalar va ularning dasturiy qismini ishlab chiqqan.

Bir paytlar yo‘lni ko‘rmay aylanib yurgan odam sifatida bu qo‘llanmani shunday yozdimki, siz bu yo‘ldan ancha oson va to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘ta olasiz.

Bu qo‘llanma bilan siz:

🔸 laboratoriya va asboblarni to‘g‘ri tanlashni
🔸 tok, kuchlanish, rezistor, LED kabi narsalarni oddiy til bilan tushunishni
🔸 Arduino platasining qanday ishlashini
🔸 IDE va setup()/loop() bilan kod yozishni
🔸 keyin esa real loyihalarga o‘tishni o‘rganasiz

O‘zbek tilida, mustaqil o‘qishga mo‘ljallangan qo‘llanma.

Bu bilimlar keyinchalik robototexnika, IoT, mechatronika bo‘yicha konkurslar va portfel loyihalarda,
shuningdek embedded/IoT dasturchi yoki R&D injener bo‘lish yo‘lingizda ham poydevor bo‘ladi.

Kimlar uchun mos?

– maktab/kollej o‘quvchilari, elektronika va robototexnikaga qiziqqanlar
– universitet talabalari (IT, elektronika, telekommunikatsiya)
– web/Python dasturchilar, hardware tomonni ham ko‘rmoqchi bo‘lganlar
– ustozlar, to‘garak rahbarlari, farzandiga kelajak kasbini o‘rgatishni xohlaydigan ota-onalar

📃 ~60 sahifa
🕒 40 daqiqa o‘qish
💸 19 000 so‘m

Sotib olish uchun 👉 shu havola ustiga bosing
———
Barcha materiallar ro‘yxatini 👉 buyerda ko‘rishingiz mumkin

Xullas mini projectorlarga ishimiz tushib qoldi. Bir biridan uncha farq qilmaydigan ming xil variant lekin bitta coredek hammasi. Malikadagi qorako'z biradlar kak vsegda copy paste qilib bosishgan opisaniyalaram yo'q emas. Mali GPU va 720p matritsada 4k support (obbo barsayey). Muammo nimada? Bu turdagi projectorlar oem bo'lib pulini bersangiz xitoyliklar Xolmurod videomagnitafon debam ustiga yozib beraveradi. O'zi oem va arzon bo'lgan maxsulotni ham clonlari tiqib ketgan (men sotib olgach tushundim, reddit ham bunga to'la, 4pda esa haligacha boshini qotiryapti).

Opisaniyadagi narsalar 1080p matritsa, 4000:1 ansi (ehtiyot bo'lin quyosh charaqlashidek). Aslida bu mahsulotni haqiqiy versiyasida rostdanam paramlar yaxshi va narxga yarasha sifat bergan. Ammo clonelarda noname komponentlar, rockchip va mali ustidagi AOSP android qurilgan. Obolochka 1:1 bir xil, korpuslaram, faqat main board va optika rasvo.

Qiziq tomoni o'zimizni do'konchilar bu narsalarni testlabam ko'rmasdan bosib yotganida. Do'kon egasiga paramlar mos kelmayotganini aytsam aka men buni tushunmayman deb qoldi. Negadir ayfonni zaryad siklini sanab narxini quladagilar malikadagi do'konchilarimiz ponyatkasi shunaqa nuqtaga kelganda doim qulab qolaveradi.

Mayli masala unda emas, bor narsani to'g'rilashga urinib ko'rishda, muammoni o'rganishda. Aslida bu qiziqroq jarayon, reverse qilib ko'rish, modlash. Xullas matrix rostdan ham 720p 72-240ppt bilan (odatda clonelarda 320 ham uchrarkan). Lekin tasvir sifati judayam rasvo, blur yoki mayda matnlar aniq emas.

Muammo nimada o'zi? Buyerda ikki muammo bor, soft va hardware level. Softda rochkchip mali gpu bilan ranglarni qayta ishlashga uncha optimizatziya qilinmagan, color pipeline to'g'ri emas, normal driverlar yozilmagan. Masalan broadcom yoki alwinnerlarda ko'plab tv boxlar qurilgani sabab muammo hal qilingan. RK esa moshnaning magnitofonidan tashqariga chiqmay qolgan. Demak softda maksimum custom driver yozish, kenelni patch qilish variant xolos.

Hardware leveldachi? Matritsa katta dizapazondagi ranglarni qo'llamaydi. LEDga shovqinli signal modulatsiya qilinyapti. O'zi asosiy muammo ham shu nuqtada. Shovqin va to'g'ri tanlanmagan komponentlar matritsa qora rangni yopa olmasligiga va kulrang effekt ko'rinishiga sabab bo'ladi. Yorqin ranglar esa portlab chiqadi. Demak LED uchun signalni boshqarish oz bo'lsada muammoni hal qiladi, kontrastni ko'taradi. Bu o'z navbatida kadrdagi blur effektiniyam pasaytirib, mayda matnlardagi pixellar fon bermaydi.

LED driver sifatida MapleSemi degan noname xatada ishlab chiqarilgan SO-8 shinalik 4 kanalga ega mosfet ishlatilingan ekan. Datashet yoki bu komponent nima ekanini qo'lizdagi multimetr bilan aniqlaysiz xolos.

Aniqlash qanday? Shunchaki, hamma joydagi sxema buyerda ham mavjud. LEDlar odatda doimiy tok (constant current) drayver orqali boshqariladi. Maqsad LEDdan o'tadigan tokni barqaror ushlab, yorug'likni shu tok orqali nazorat qilish. Bunday sxemalarda ko'pincha ikkita turdagi MOSFET uchraydi:

1. Katta quvvatli - LED zanjirini kalitlaydigan asosiy element.
2. Kichik MOSFET - boshqaruv va himoya rolini bajaruvchi kalit.

Odatda kata mosfetda Drain LEDning + tomoni yoki yuqori kuchlanish liniyasiga ulanadi. Source orqali tok LEDdan chiqib, sense rezistor orqali minusga oqadi. Gate boshqaruv signali keladigan pin bo'lib, kichik mosfet va rezistor orqali mikrochipga bog'lanadi. MOSFETda boshqa ikkala pinga nisbatan deyarli ulanmagan yagona pin GATE, qolgan 2 ta pin orasida diode rejimi bir tomonga ko'rinadi. Source va Drainda SOURCE minus tomonga, DRAIN yuk tomonga yaqin bo'ladi. Kichik MOSFET controllerga ulangan. Buni katta MOSFET topilgach ko'z bilan ham aniqlash mumkin.

Nimani o'zgartirish kerak? Shunchaki sense rezistorni kattalashtirish kifoya. Bunda LED pasroq yonadi, kontrast oshadi, qizish kamayadi. 4K bo'lmaydi, lekin OEM klonini ko'zga chidasa bo'ladigan darajaga chiqaradi.

Yangi texnologiyalar, elektronika, dasturlash va kiberxavfsizlik sohalarida bilim olishni istaysizmi? Quyidagi maqolalar orqali dunyoni o'zgartirgan ixtirolar va ilg'or texnologiyalar haqida qiziqarli va foydali ma'lumotlarni topishingiz mumkin. O'zingizga kerakli bo'lgan bilimlarni o'rganib, yangi g'oyalarni kashf eting!

🔸 Volta elementi va uning tarixi:
Alessandro Volta va uning elektr tokini yaratishdagi inqilobiy yutug'i haqida bilasizmi?
👉 Batafsil o'qish

🔸 Arduino va uning so‘zsiz tarixi:
Arduino - kichik qurilma, ammo elektronika va dasturlash dunyosini qanday o'zgartirganini bilib oling!
👉 Batafsil o'qish

⚡️ Arduino. Yangi va ilg‘or foydalanuvchilar uchun qo'llanma:
Arduino haqida o'rganishni boshlamoqchimisiz? Yangi foydalanuvchilar va ilg‘or uchun tavsiyalar!
👉 Batafsil o'qish

🔸 Avr uchun kodlarni optimizatsiya qilish:
Avr mikrokontrollerlarida kodni samarali optimallashtirishning eng yaxshi usullari.
👉 Batafsil o'qish

🔸 SSH va uning qiziqarli xususiyatlari:
SSH protokoli haqida bilib oling va tizim administratorlari uchun eng foydali xususiyatlarni o'rganing.
👉 Batafsil o'qish

🔸 WAFni yorib kirish (Kiberxavfsizlik):
Web-ilovalarni himoya qilishda qanday xavflar mavjud? WAFni yorib o'tish usullari haqida ma'lumot.
👉 Batafsil o'qish

🔸 Mantiqiy eshiklar:
Mantiqiy eshiklar qanday ishlaydi? Raqamli qurilmalarda ularning o'rni haqida bilib oling.
👉 Batafsil o'qish

🔸 Php dasturlash tilida o‘yin yaratish:
Php tilida o'yin yaratish uchun boshlang'ich qo'llanma. Dasturlashga qiziqasizmi?
👉 Batafsil o'qish

🔸 Alexander Bell telefon uskunasi:
Telefon texnologiyasining asoschisi, Alexander Bell va uning tarixdagi o'rni.
👉 Batafsil o'qish

🔸 Elektronika otasi - Gustav Kirchhoff:
Elektronikaning asoschisi Gustav Kirchhoff va uning ilmiy yutuqlari haqida batafsil tanishing.
👉 Batafsil o'qish

🔸 Dizayn manipulatsiyasi. G’oyalarning o’tmish va kelajakka ta’siri:
Dizaynning evolyutsiyasi va g'oyalar kelajakka qanday ta'sir ko'rsatishi haqida fikr yuritamiz.
👉 Batafsil o'qish

Yuqoridagi har bir maqola o'ziga xos bilimlar manbai! O'qib chiqilgach sizda yangi imkoniyatlar uchun eshik ochish imkoniga ega.

@yetimdasturchi

🚀 Eshmat Korporeyshn yilnomasi: Telegramdagi startup va haqiqiy bozor eksperimenti

Hozir deyarli hamma “startup qilaman” degan gapga yopishib oldi, lekin ko‘pchilik hali bitta ham mahsulot sotmasdan unicorn orzu qiladi.

Men esa oxirgi 1 yilda boshqa yo‘lni sinab ko‘rdim, pitch va grant yo‘li emas, Telegram ichida real auditoriya bilan tirik bozor eksperimenti qildim. Yilnomada g‘oya qayerdan chiqqani, birinchi sotuvlar qanday bo‘lgani, “kartaga tashlash”dan avtonom tizimga o‘tish, narxni o‘zgartirib ko‘rganda nimalar bo‘lgani va shu yo‘ldan chiqargan xulosalarimni yozganman. Qisqasi, bu biznes haqidagi motivatsion kitob emas, real bozor tajribasining namunasi.

Maqola bepul. O‘qib ko‘ring, balki kelajakdagi loyihangizga boshqacha ko‘z bilan qaray boshlaysiz, men qilgan xatolardan xulosa olib ularni qaytarmaslikka harakat qilarsiz 🧠

👉 O‘qish uchun: buyerga bosing.

Agar yoqqan bo‘lsa va Eshmat Korporeyshn’ni qo‘llab-quvvatlamoqchi bo‘lsangiz, buni ishni donat emas, o‘zingiz uchun foydali bo‘lgan kontentni sotib olib amalga oshirishingiz mumkin:

⚡️ Arduino. Yangi va ilg‘or foydalanuvchilar uchun qo‘llanma
👉 Qo‘llash uchun: buyerga bosing.

🔋 Volta elementi va uning tarixi
👉 Qo‘llash uchun: buyerga bosing.

Barcha materiallar ro‘yxatini 👉 buyerda ko‘rishingiz mumkin

Qaysi birini olsangiz ham — bu men uchun qo‘llab-quvvatlash, siz uchun esa yangi g‘oya va tajriba 🚀

@yetimdasturchi

Bunday tizimlar ishlab chiqilgani yaxshi albatta. Eski forumchilar bilishadi buni. Antimat deb ataladi.

Lekin tizimni ishlab chiqadigan dasturchida parasat bo'lmasa yomon.

P.S: Senzurasiz qo'yilgani uchun uzr)

Odam va texnika qanchalik o‘xshashligi haqida o‘ylab ko‘rganmisiz?

Telefon, dron yoki VR shlemlarda ishlaydigan giroskop bilan accelerometr harakatni, burilishni, tezlanishni o‘lchaydi. Bizning tanamizda ham xuddi shunday combo xususiyatga ega vestibulyar tizimimiz bor. Farqi shundaki, texnikada bu kremniy chip va mikrosxemalar bo‘lsa, bizda quloq ichidagi suyuqliklar, tukchali hujayralar va nerv impulslaridan iborat biologik modul.

Umuman olganda, odam va texnika o‘rtasida o‘xshashliklar juda ko‘p. Ko‘z kamera matrisasi yoki ionoskopga o‘xshaydi (bu nimaligini bilish uchun qariya bo‘lishingiz kerak), til va ta’m retseptorlarini kimyoviy sensorlar va pH o‘lchagichlar bilan qiyoslash mumkin. Teri, undagi sezgi retseptorlari bilan esa touch-screen, bosim va harorat datchiklarini eslatadi. Asab tizimi kabel tarmoqlari, internet va bus (shina) arxitekturalariga juda yaqin, miya esa protsessorlar, server klasterlar va neyron tarmoqlar bilan parallellik qiladi.

Bularning fonida bir tanishim aytgan “People wanna play God” degan ibora esimga keldi. U buni gumanoid robotlarni tinmay reklama qilayotgan, lekin ularning hozircha amalda unchalik foydali tizim emasligiga berilgan izoh sifatida aytgandi. Ya’ni texnologiya hali ko‘proq demo va PR darajasida bo‘lsa ham, insonning ichida baribir tabiatni ko‘rib, o‘sha narsani taqlid qilish va asta-sekin uni upgrade qilish istagi yotadi.

Tabiatdagi ko‘zdan ilhomlangan dastlabki kameralar ko‘zning o‘zidan ancha zaif edi, lekin bugun infraqizil, ultrabinafsha, rentgen, teleskop va mikroskoplar orqali odam ko‘ra olmaydigan narsani asboblar ko‘ra oladi. Ya’ni avval analogiya, keyin mukammalashuv bo‘lgan.

Gumanoid robotlar atrofidagi harakatlarda ham odam aslida o‘zi o‘xshagan narsa yasamoqchi degan xulosa yotadi, bu faqat ishchi kuchini avtomatlashtirsak degan pragmatik niyat emas, aslida uning ich ichida bundan kattaroq tuyg‘u bor. Tinimsiz qilinayotgan piarlardan ham People wanna play God (inson xudo roliga kirishni orzu qiladi) degan tushunchani ilg‘ash mumkin, go‘yo tirik tizim ritmlarini, qaror qabul qilish mexanizmini, sezgi organlarini, harakat dinamikasini kod va temirdan qayta yasasam, demak bu olamning qonun qoidalarini yetarlicha tushunganman deb o‘ylaydi, mana shu ichki ego, ichki qoniqish uni oldinga suradi.

Eng qizig‘i, insoniyat deyarli hech qachon mutlaqo noldan ixtiro qilmaydi. Har safar biror narsa ixtiro qilayotganda avval tabiatdagi mavjud tizimni kuzatadi (ko‘z, qush parvozi, asab impulslari, DNK va hokazolar). Keyin uning prinsipini tushunishga harakat qiladi (optika, aerodinamika, elektr signallar, kodlash). So‘ng o‘sha prinsipni kremniy, plastmassa, metall va algoritmlar ko‘rinishida qayta qurishga urinadi.

Shunday ekan, demak har bir yangi texnologiya tabiatda allaqachon mavjud bo‘lgan g‘oyaning sintetik tarjimasi xolos. Gumanoid robotlar ham bundan mustasno emas. Skelet mexanik karkasga, mushaklar servo motorga, asab tizimi kabel va protokollarga, miya neyron tarmoq va protsessorlarga, sezgi organlari esa kamera, mikrofon va turli datchiklarga “tarjima” qilinadi.

Biz bilan robot o‘rtasidagi asosiy farq shuki, biz uglerod asosidagi biologik platformamiz, ular esa kremniy va metalldan qurilgan sun’iy platforma. Lekin strukturaviy va funksional o‘xshashliklar shu qadar kuchliki, ko‘p holatda gap odam va robot qarama qarshiligi haqida emas, biologik versiya va texnik versiya haqida ketayotgandek tuyuladi.

Texnologiya tarixining katta qismini inson o‘zini kimligini tushunish uchun o‘zining nusxalarini turli moddalar va formatlarda qayta-qayta yasab ko‘ryapti deb izohlash mumkin.

ESP32-CAM ustida yengil jarrohlik

Har doim ESP32-CAMga qaragan odamning ishtiyoqlari oshib ketadi. Kichkina plata ichida kamera, Wi-Fi, PSRAM, SD-karta sloti, flashlight… Arzon matah deyishga til bormaydi. Bitta shu modulning o‘zi bilan mini IP-kamera, smart qo‘riqlash tizimi, time-lapse qurilma, hatto mayda robot engine qilish mumkin.

Fantaziyalar yaxshi, ammo real hayotda loyiha boshlanishi bilan romantika tez tugaydi. Sxemaga yaxshiroq qarasang, ishlab chiqaruvchi deyarli ko‘rinib turgan hamma pinlarni allaqachon kamera, PSRAM va SD-karta bilan band qilib bo‘lgan.

Tashqaridan qaraganda dofiga GPIO bor, ichkarida esa har bir pin: “men bandman, kameraga ketganman, menga tegma”, deb turadi. Shu sababli ESP32-CAM bilan ishlashga ko‘pchilik toqatsiz yoki loyihani oxiriga yetkaza olmaydi.

Oddiy I/O operatsiyalar uchun board imkoniyati yetishi mumkin. Ammo biroz murakkabroq sxemaga o‘tsang, hammayoq qulashni boshlaydi. Boot pinlarni hisobga olmaydigan bo‘lsak, kameraning o‘zi 10+ pinni band qilgan. Eng yomoni, PSRAM va SD card slot SPI uchun muhim bo‘lgan I/O matrixni bloklab qo‘yadi.

Masalan, modul asosida TFT ekran ulab, rasm oladigan va SD cardga saqlaydigan qurilma qilamiz deb qaraylik. To‘g‘ridan-to‘g‘ri bu ishni qilishni absolut imkoni yo‘q. Sababi TFT ham SPI talab qiladi, PSRAM va SD_MMC esa bu yo‘lni berkitib qo‘ygan. Bir qaraganda shu yerda zaybal deydi odam, lekin ESP32-CAMning fokusini tushunishga harakat qilinsa, yo‘l topiladi.

SD-karta aslida 4 bitli shinada ishlaydi, ya’ni D0, D1, D2, D3 degan to‘rt chiziq, ustiga CMD va CLK. ESP32-CAMda ular mos ravishda GPIO2, 4, 12, 13, 15 va 14 ga ulangan. Eng qizig‘i, D3 liniyasi (GPIO13). Ko‘pchilik TFTning MOSI pinini ham shu 13-pinga ulab yuboradi. Natijada ichkarida quyidagicha holat paydo bo‘ladi: SD “bu meniki, bu yerda init qilaman” deydi, TFT esa “yo‘q, bu mening MOSIim” deydi, ESP32 bo‘lsa ikkalang ham ezding deydida “SD_MMC: FAIL” bilan taslim bo‘ladi.

Bu yerda fokusni liniyaga berilsa, muammo yechimi topiladi. SD majburiy tarzda 4 bit bilan ishlashi shart emas. Uni SD_MMC.begin("/sdcard", true) qilib 1-bit rejimga tushirsak, u faqat D0 (GPIO2), CMD (GPIO15) va CLK (GPIO14) orqali ishlay boshlaydi. D1, D2, D3 chiziqlari amalda ishtirok etmaydi. Demak, biz avval SD_MMCni ishga tushirib, kartani 1-bit rejimga o‘tkazamiz, shundan keyin GPIO13ni bemalol TFT MOSI sifatida tortib olsak ham, SD bundan xafa bo‘lmaydi va u yerdan foydalanmaydi.

GPIO33 ham shu joyda qutqaruvchi bo‘ladi. Bu ESP32-CAMdagi status LED bo‘lib, kamera, SD yoki boot strap bilan bog‘lanmagan, shuning uchun TFT uchun ideal CS sifatida ishlaydi. Shunda modulni tanlash faqat 33 orqali bo‘ladi, data esa 13–16 liniyalarda aylanadi. Shunday qilib, ichkarida SD D0/CMD/CLK bilan ishlayapti, tashqarida esa TFT MOSI=GPIO13, SCLK=16, CS=33 bilan SPI qilayapti va ikkalasi ham bir-biriga to‘qnashmaydi.

Xullas, gap SD card yoki TFTda emas, gap ESP32-CAM bilan qanday kelishishda. Platani arduino qilib ulab yuboraman, qolganini kutubxona o‘zi hal qiladi degan buyerda ishlamaydi. Unda har bir pinning o‘z tarixi, ichkarida yashirin xo‘jayinlari bor. Shuning uchun bu modulla ishlashda savol “qaysi pin bo‘sh?” emas, balki “qaysi periferiyani qachon yoqaman, qaysi liniyani siqib, qaysinisini qayta ishlataman?” bo‘lishi kerak. Minimal test yozish, avval anatomiyani tushunib olish, keyin periferiyalarni navbat bilan kelishtirish. Mana shu pattern nafaqat SD+TFT, balki boshqa qo‘shimcha SPI device, sensor, hatto kamera bilan murakkab sxemalarda ham o‘zini oqlaydi.

Bu narsani yozishdan maqsad esa internetni kavlasang, ESP32-CAM bilan nimanidir birga ishlatmoqchi bo‘lgan odamlar ko‘p, lekin ko‘pincha savol bor, oxiriga yetgan hikoya yo‘q. ishlamayapti degan joyda gap tugab qoladi. Mana shu kichkina yengil jarrohlik esa modul o‘zi uncha yomon emas, shunchaki u bilan hamma narsa “plug and play” bo‘lmaydi xolos. Boshida biroz o‘tirib o‘ylasang, keyin ESP32-CAM gapga kirishni boshlaydi.

@yetimdasturchi