آب ریخته با کوزه نیاید
عبیدالله زیاد بسیار مکار بود و ضحاک قیس را گفت تو شیخ قریش و زاهدی و مرتبه تو از عبیدالله زبیر بیشتر است. چرا به نام او خلق را دعوت کنی و به نام خود نمیکنی. ضحاک فریفته شد و با نام خود مردم را دعوت کرد.
مردم گفتند تو به نام زبیر از ما بیعت گرفتی و اکنون بیعت با خود میخواهی. تو بر چیزی نیستی.
او پشیمان شد و دوباره دعوت به نام زبیر کرد. اما سودی نداشت.
این مثل را در مورد هر چیزی که از دست رفته و دیگر جبران شدنی نیست به کار میبرند. و به شکلهای دیگری نیز استفاده شده و میشود. مانند:
آب ریخته جمع نگردد.
آب رفته به جوی بازنگردد.
عبیدالله زیاد بسیار مکار بود و ضحاک قیس را گفت تو شیخ قریش و زاهدی و مرتبه تو از عبیدالله زبیر بیشتر است. چرا به نام او خلق را دعوت کنی و به نام خود نمیکنی. ضحاک فریفته شد و با نام خود مردم را دعوت کرد.
مردم گفتند تو به نام زبیر از ما بیعت گرفتی و اکنون بیعت با خود میخواهی. تو بر چیزی نیستی.
او پشیمان شد و دوباره دعوت به نام زبیر کرد. اما سودی نداشت.
این مثل را در مورد هر چیزی که از دست رفته و دیگر جبران شدنی نیست به کار میبرند. و به شکلهای دیگری نیز استفاده شده و میشود. مانند:
آب ریخته جمع نگردد.
آب رفته به جوی بازنگردد.
👍2
آن مرحوم دیگر چه گفت؟
مردی لاشه سگ خویش را در قبرستان مسلمین مدفون ساخت. مردم وی را بگرفتند و زدند و نیمهجان نزد قاضی بردند.قاضی فرمان به سوزاندن وی داد. مرد گفت اگر قاضی اجازه دهد سخنی دارم که بگویم. قاضی رخصت داد.
مرد گفت چون اجل این سگ برسید امری عجیب رخ داد. یعنی سگ بناگاه زبان باز کرد و چون آدمیان سخن گفت. مرا سوگند داد و وصیت کرد که کیسهای زر از نیاکانم به من رسیده که آن را در جایی پنهان کردهام. به آنجا برو و کیسه را بردار و پس از مرگم مرا در گورستان صالحان دفن کن و نیمی از آن زر را به قاضی بسپار تا در امورات خیر صرف کند و مرا به دعای خیر یاد فرماید تا گناهان من بخشیده شود. من نیز چنین کردم و اکنون آن کیسه زر نزد من است.
قاضی به طمع زر گفت این حیوان بیشک از نوادگان سگ اصحاب کهف بوده و خاک کردن او در گورستان منعی ندارد.
سپس قاضی به طمع نیمه دیگر زر به مرد گفت آن سگ مرحوم در باره نیمه دیگر زر چه گفت؟
مرد که دیگر خیالش از بابت آزادیش و نجات جانش راحت شده بود گفت به این محل که رسیدیم سگ دیگر رمقی برایش نمانده بود.
در حالی که اشک در چشمانش جمع شده بود به من گفت مرا در این محل دفن کن ولی مراقب باش که زر را به قاضی این محل نسپاری، چون وی مردی سستایمان است و میترسم این زر را نیز چون وجوه دیگری که گرفته خرج خودش کند و بار گران گناهانم همچنان بر گردن من بماند. 😂
این مثل را در مواردی مشابه این حکایت استفاده میکنند.
مردی لاشه سگ خویش را در قبرستان مسلمین مدفون ساخت. مردم وی را بگرفتند و زدند و نیمهجان نزد قاضی بردند.قاضی فرمان به سوزاندن وی داد. مرد گفت اگر قاضی اجازه دهد سخنی دارم که بگویم. قاضی رخصت داد.
مرد گفت چون اجل این سگ برسید امری عجیب رخ داد. یعنی سگ بناگاه زبان باز کرد و چون آدمیان سخن گفت. مرا سوگند داد و وصیت کرد که کیسهای زر از نیاکانم به من رسیده که آن را در جایی پنهان کردهام. به آنجا برو و کیسه را بردار و پس از مرگم مرا در گورستان صالحان دفن کن و نیمی از آن زر را به قاضی بسپار تا در امورات خیر صرف کند و مرا به دعای خیر یاد فرماید تا گناهان من بخشیده شود. من نیز چنین کردم و اکنون آن کیسه زر نزد من است.
قاضی به طمع زر گفت این حیوان بیشک از نوادگان سگ اصحاب کهف بوده و خاک کردن او در گورستان منعی ندارد.
سپس قاضی به طمع نیمه دیگر زر به مرد گفت آن سگ مرحوم در باره نیمه دیگر زر چه گفت؟
مرد که دیگر خیالش از بابت آزادیش و نجات جانش راحت شده بود گفت به این محل که رسیدیم سگ دیگر رمقی برایش نمانده بود.
در حالی که اشک در چشمانش جمع شده بود به من گفت مرا در این محل دفن کن ولی مراقب باش که زر را به قاضی این محل نسپاری، چون وی مردی سستایمان است و میترسم این زر را نیز چون وجوه دیگری که گرفته خرج خودش کند و بار گران گناهانم همچنان بر گردن من بماند. 😂
این مثل را در مواردی مشابه این حکایت استفاده میکنند.
زیر کاسه نیمکاسهای است
برای بیان این معنا که فریب و نیرنگی در کار است از این ضربالمثل استفاده میشود
در گذشته که وسایل خنککننده و نگاهدارنده مانند یخچال و فریزر و فلاکس و یخدان وجود نداشت، مردم خوراکیهای فاسدشدنی را در کاسه میریختند و کاسهها را در سردابهها و زیرزمینها، دور از دسترس ساکنان خانه و به ویژه کودکان میگذاشتند. آنگاه کاسهها و قدحهای بزرگی را وارونه بر روی آنها قرار میدادند تا از گرد و غبار و حشرات و حیوانات موذی مانند موش و گربه محفوظ بمانند.
اما در آشپزخانهها کاسهها و قدحهای بزرگ را وارونه قرار نمیدهند و آنها را در جاهای مخصوص پهلوی یکدیگر میگذارند و کاسههای کوچک و کوچکتر را یکی پس از دیگری در درون آنها جای میدهند. از این رو در گذشته اگر کسی می دید که کاسهی بزرگی در آشپزخانه وارونه قرار گرفته است به قیاس کاسههای موجود در زیر زمین، گمان میکرد که در زیر آن نیز باید نیم کاسهای وجود داشته باشد که به این شکل گذاشته شده است، ولی چون این کار در آشپزخانه معمول نبوده، در این مورد مطمئن نبود و لذا این کار را حقه و فریبی میپنداشت و در صدد یافتن علت آن برمیآمد.
بدینترتیب رفته رفته عبارت "زیر کاسه نیم کاسهای است" به معنای وجود نیرنگ و فریب در کار، در میان مردم به صورت ضربالمثل درآمده و در موارد وجود شبههای در کار مورد استفاده قرار گرفت.
برای بیان این معنا که فریب و نیرنگی در کار است از این ضربالمثل استفاده میشود
در گذشته که وسایل خنککننده و نگاهدارنده مانند یخچال و فریزر و فلاکس و یخدان وجود نداشت، مردم خوراکیهای فاسدشدنی را در کاسه میریختند و کاسهها را در سردابهها و زیرزمینها، دور از دسترس ساکنان خانه و به ویژه کودکان میگذاشتند. آنگاه کاسهها و قدحهای بزرگی را وارونه بر روی آنها قرار میدادند تا از گرد و غبار و حشرات و حیوانات موذی مانند موش و گربه محفوظ بمانند.
اما در آشپزخانهها کاسهها و قدحهای بزرگ را وارونه قرار نمیدهند و آنها را در جاهای مخصوص پهلوی یکدیگر میگذارند و کاسههای کوچک و کوچکتر را یکی پس از دیگری در درون آنها جای میدهند. از این رو در گذشته اگر کسی می دید که کاسهی بزرگی در آشپزخانه وارونه قرار گرفته است به قیاس کاسههای موجود در زیر زمین، گمان میکرد که در زیر آن نیز باید نیم کاسهای وجود داشته باشد که به این شکل گذاشته شده است، ولی چون این کار در آشپزخانه معمول نبوده، در این مورد مطمئن نبود و لذا این کار را حقه و فریبی میپنداشت و در صدد یافتن علت آن برمیآمد.
بدینترتیب رفته رفته عبارت "زیر کاسه نیم کاسهای است" به معنای وجود نیرنگ و فریب در کار، در میان مردم به صورت ضربالمثل درآمده و در موارد وجود شبههای در کار مورد استفاده قرار گرفت.
👍3
سر بشکند در چارقد، دست بشکند در آستین
یا
سر بشکند در کلاه، دست بشکند در آستین
منظور از این مثل این است که غریبه را نباید از نزاع و درگیری خانگی مطلع ساخت.
به نظر میرسد که استفاده از چارقد و کلاه، مثل را هم برای خانمها و هم برای آقایان یکسان میداند و هر دو را خطاب قرار میدهد که مطلب را رعایت کنند.
یا
سر بشکند در کلاه، دست بشکند در آستین
منظور از این مثل این است که غریبه را نباید از نزاع و درگیری خانگی مطلع ساخت.
به نظر میرسد که استفاده از چارقد و کلاه، مثل را هم برای خانمها و هم برای آقایان یکسان میداند و هر دو را خطاب قرار میدهد که مطلب را رعایت کنند.
👍2
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
امید به زندگی با دُز بالا که موقتا مشکلات رو بشوره ببر . با صدای بلند گوش بدین و لذت ببرید. 😍😍
سر و گوش آب دادن
این اصطلاح را هنگامی به کار میبرند که کسب خبر و گردآوری اطلاعات مراد گوینده باشد.
در روزگاران گذشته که حمام عمومی و خزینهدار وجود داشت، مردمی که به حمام میرفتند ناگزیر بودند که چند ساعت از روز را در صحن حمام به نظافت و شستشوی خود و کودکانشان بپردازند. زنان خانه دار نیز که از نظر معاشرت در بیرون از خانه محدودیتهایی داشتند بهترین فرصت را در حمام مییافتند تا برای هم سفره دل را بگشایند و رویدادهای هفتهای را که گذشت برای یکدیگر تعریف کنند. در حمامهای زنانه چون زنان در گروههای دوتایی، سهتایی و چهارتایی با هم حرف میزدند، سر و صدای زیادی در صحن حمام ایجاد میشد و به همین دلیل چون صدای کسی درست شنیده نمیشد همگی مجبور بودند حرفهای خود را با صدای بلند برای یکدیگر تعریف کنند.
کسانی هم که با یکدیگر اختلافی داشتند و گاه هر دو در حمام حضور داشتند از این فرصت استفاده میکردند و برای آن که بدانند که آن دیگری پشت سر او چه میگوید و چگونه از او بدگویی میکند، یکی از آشنایانشان را به بهانهی شستشوی تن به درون خزینه میفرستادند تا "سر و گوش آب بدهد". یعنی وانمود کند که دارد خود را میشوید ولی دزدانه به حرفها گوش بدهد و خبرها و بدگوییها را برای فامیل خود ببرد.
به طور کلی در آن روزگار هر کس میخواست از اوضاع و احوال و رویدادهای روزهای گذشته در محل باخبر شود با رفتن به حمام و "سر و گوش آب دادن" در خزینه و دزدانه گوش دادن به گفتههای دیگران که با صدای بلند با یکدیگر حرف میزدند، از همه این رویدادها آگاه میشد.
بدین ترتیب عبارت "سر و گوش آب دادن" که هم برای جاسوسی کردن و هم برای کسب خبر به کار میآمد، رفتهرفته در میان مردم به صورت اصطلاح در آمد.
این اصطلاح را هنگامی به کار میبرند که کسب خبر و گردآوری اطلاعات مراد گوینده باشد.
در روزگاران گذشته که حمام عمومی و خزینهدار وجود داشت، مردمی که به حمام میرفتند ناگزیر بودند که چند ساعت از روز را در صحن حمام به نظافت و شستشوی خود و کودکانشان بپردازند. زنان خانه دار نیز که از نظر معاشرت در بیرون از خانه محدودیتهایی داشتند بهترین فرصت را در حمام مییافتند تا برای هم سفره دل را بگشایند و رویدادهای هفتهای را که گذشت برای یکدیگر تعریف کنند. در حمامهای زنانه چون زنان در گروههای دوتایی، سهتایی و چهارتایی با هم حرف میزدند، سر و صدای زیادی در صحن حمام ایجاد میشد و به همین دلیل چون صدای کسی درست شنیده نمیشد همگی مجبور بودند حرفهای خود را با صدای بلند برای یکدیگر تعریف کنند.
کسانی هم که با یکدیگر اختلافی داشتند و گاه هر دو در حمام حضور داشتند از این فرصت استفاده میکردند و برای آن که بدانند که آن دیگری پشت سر او چه میگوید و چگونه از او بدگویی میکند، یکی از آشنایانشان را به بهانهی شستشوی تن به درون خزینه میفرستادند تا "سر و گوش آب بدهد". یعنی وانمود کند که دارد خود را میشوید ولی دزدانه به حرفها گوش بدهد و خبرها و بدگوییها را برای فامیل خود ببرد.
به طور کلی در آن روزگار هر کس میخواست از اوضاع و احوال و رویدادهای روزهای گذشته در محل باخبر شود با رفتن به حمام و "سر و گوش آب دادن" در خزینه و دزدانه گوش دادن به گفتههای دیگران که با صدای بلند با یکدیگر حرف میزدند، از همه این رویدادها آگاه میشد.
بدین ترتیب عبارت "سر و گوش آب دادن" که هم برای جاسوسی کردن و هم برای کسب خبر به کار میآمد، رفتهرفته در میان مردم به صورت اصطلاح در آمد.
شانس خرکی و بزبیاری یا بز آوردن
اصطلاح اول مانند "نقش آوردن" و کنایه از بخت و اقبال غیرمترقبه است که تصادفی و بدون انتظار قبلی به کسی روی کند. البته اصطلاح "نقش آوردن" به صورت جدی و مثبت ولی عبارت "شانس خرکی" در لباس شوخی و دوستانه و گاهی به طعنه و حسادت گفته میشود. اصطلاح دوم یا "بزبیاری" به معنای بدشانسی به کار میرود.
"نقش آوردن" از اصطلاحات بازی "سه قاپ" است که در گذشته از بازیهای مورد علاقهی طبقات پایین اجتماع بوده است، زیرا هم وسایل و تشریفات خاصی لازم نداشت و هم بازی مشغول کنندهای بود. این بازی همان گونه که از نام آن پیداست با ریختن سه قاپ انجام میشد که به آن ها جیک، اسب و خر میگفتند و نتیجهی قاپ ریختنِ هر بازیکن بسته به آن داشت که چه شکلی از حالات ترکیبی این سه قاپ پیدا شود. اشکالی را که بازیکن با آنها دور را میبرد "نقش" مینامیدند. اشکال خنثی را که نه برد بود و نه باخت و تنها نوبت بازی را به بازیکن بعدی میداد "بهار" میگفتند که هجده شکل داشت و آن اشکالی را که موجب باخت بازیکن میشد (که پنج شکل داشت) و او را مجبور به پرداخت مبلغ شرطبندی میکرد "بز" مینامیدند و پیشآمدن آن را "بز بیاری" میگفتند که نهایت بدشانسی بود، زیرا مبلغ باخت در این بازی معمولا بسیار بالا بود.
ولی برندهی بازی در اشکال ششگانهی "نقش" از یک تا سه برابر مبلغ شرطبندی را از حریفانش میبرد. این اشکال چنین بودند:
١- اگر قاپها یکی اسب و دو تا جیک و یا یکی خر و دو تا جیک بنشیند یک نقش به شمار میآید و برنده همان مبلغ شرطبندی را میبرد.
٢- اگر دو تا از قاپ ها اسب یا خر و قاپ سوم جیک بنشیند دو نقش به شمار میآید و برنده دو برابر مبلغ شرطبندی را میبرد.
۳- اگر هر سه قاپ اسب یا خر یعنی سه اسب یا سه خر بنشیند، این بزرگترین نقش برای قاپ باز (سه نقش) است و او سه برابر مبلغ شرطبندی را میبرد.
در حالت نقش سه خر تماشاچیان بازی به شوخی و یا تحقیر دربارهی برندهی بازی میگفتند که طرف "نقش خرکی آورده" است، یعنی برد کلانی کرده است.
تا حدود یک صد سال پیش این اصطلاح به صورت "نقش خرکی" در میان مردم ضربالمثل و رایج بوده است. ولی پس از وارد شدن واژهی فرانسوی "شانس" به زبان فارسی، به صورت "شانس خرکی" تغییر شکل داده است و در همان مورد به کار برده میشود.
"شانس خرکی" و "بز بیاری" دو حالت مخالف هم بوده و به معنای اوج خوششانسی و اوج بدشانسی به کار میروند.
اصطلاح اول مانند "نقش آوردن" و کنایه از بخت و اقبال غیرمترقبه است که تصادفی و بدون انتظار قبلی به کسی روی کند. البته اصطلاح "نقش آوردن" به صورت جدی و مثبت ولی عبارت "شانس خرکی" در لباس شوخی و دوستانه و گاهی به طعنه و حسادت گفته میشود. اصطلاح دوم یا "بزبیاری" به معنای بدشانسی به کار میرود.
"نقش آوردن" از اصطلاحات بازی "سه قاپ" است که در گذشته از بازیهای مورد علاقهی طبقات پایین اجتماع بوده است، زیرا هم وسایل و تشریفات خاصی لازم نداشت و هم بازی مشغول کنندهای بود. این بازی همان گونه که از نام آن پیداست با ریختن سه قاپ انجام میشد که به آن ها جیک، اسب و خر میگفتند و نتیجهی قاپ ریختنِ هر بازیکن بسته به آن داشت که چه شکلی از حالات ترکیبی این سه قاپ پیدا شود. اشکالی را که بازیکن با آنها دور را میبرد "نقش" مینامیدند. اشکال خنثی را که نه برد بود و نه باخت و تنها نوبت بازی را به بازیکن بعدی میداد "بهار" میگفتند که هجده شکل داشت و آن اشکالی را که موجب باخت بازیکن میشد (که پنج شکل داشت) و او را مجبور به پرداخت مبلغ شرطبندی میکرد "بز" مینامیدند و پیشآمدن آن را "بز بیاری" میگفتند که نهایت بدشانسی بود، زیرا مبلغ باخت در این بازی معمولا بسیار بالا بود.
ولی برندهی بازی در اشکال ششگانهی "نقش" از یک تا سه برابر مبلغ شرطبندی را از حریفانش میبرد. این اشکال چنین بودند:
١- اگر قاپها یکی اسب و دو تا جیک و یا یکی خر و دو تا جیک بنشیند یک نقش به شمار میآید و برنده همان مبلغ شرطبندی را میبرد.
٢- اگر دو تا از قاپ ها اسب یا خر و قاپ سوم جیک بنشیند دو نقش به شمار میآید و برنده دو برابر مبلغ شرطبندی را میبرد.
۳- اگر هر سه قاپ اسب یا خر یعنی سه اسب یا سه خر بنشیند، این بزرگترین نقش برای قاپ باز (سه نقش) است و او سه برابر مبلغ شرطبندی را میبرد.
در حالت نقش سه خر تماشاچیان بازی به شوخی و یا تحقیر دربارهی برندهی بازی میگفتند که طرف "نقش خرکی آورده" است، یعنی برد کلانی کرده است.
تا حدود یک صد سال پیش این اصطلاح به صورت "نقش خرکی" در میان مردم ضربالمثل و رایج بوده است. ولی پس از وارد شدن واژهی فرانسوی "شانس" به زبان فارسی، به صورت "شانس خرکی" تغییر شکل داده است و در همان مورد به کار برده میشود.
"شانس خرکی" و "بز بیاری" دو حالت مخالف هم بوده و به معنای اوج خوششانسی و اوج بدشانسی به کار میروند.
👍1