1993-yilning oktabrida vujudga kelgan Konstitutsiyaviy inqiroz nafaqat Rossiya balki butun mintaqaning keyingi uch dekadasi rivojlanish trayektoriyasini belgilab berishda burilish nuqtasi bo’lib xizmat qilgan.
Vakillik organi bo’lgan Duma va mamlakat prezidenti o’rtasidagi ziddiyatlar uning prezident tomonidan tarqatib yuborilishiga olib kelgan. Konstitusiyaviy sud intervensiyasi esa Yeltsinning qarorini konstitutsiyaga nomuvofiq deb topgan.
Yeltsin o’z navbatida o’z hokimiyatini saqlab qolish uchun parlamentni o’qqa tutadi, konstitutsiyaviy sud faoliyatini to’xtatib qo’yadi hamda yangi konstitutsiya qabul qiladi. Natijada, kelgusi davr va mintaqa uchun no-demokratik pretsident paydo bo’ladi.
@CJandLP
Vakillik organi bo’lgan Duma va mamlakat prezidenti o’rtasidagi ziddiyatlar uning prezident tomonidan tarqatib yuborilishiga olib kelgan. Konstitusiyaviy sud intervensiyasi esa Yeltsinning qarorini konstitutsiyaga nomuvofiq deb topgan.
Yeltsin o’z navbatida o’z hokimiyatini saqlab qolish uchun parlamentni o’qqa tutadi, konstitutsiyaviy sud faoliyatini to’xtatib qo’yadi hamda yangi konstitutsiya qabul qiladi. Natijada, kelgusi davr va mintaqa uchun no-demokratik pretsident paydo bo’ladi.
@CJandLP
👍1👏1
Bugun qaysi mamlakat siyosiy domeniga nazar tashlasangiz, o’ta o’ng (far-right), millatchi, natsionalist guruhlarning nafaqat diskursiv jihatdan faollashganligi, balki siyosiy partiyalar orqali o’zi reprezentatsiya qilayotgan ijtimoiy guruhga siyosiy platforma yaratayotganligiga guvoh bo’lishingiz mumkin.
Xususan, Sharqiy-Yevropada Vengriyadan Markaziy Yevropadagi Germaniyagacha, G’arbiy Yevropadagi Fransiyadan Britaniya orollarigacha hamda Atlantikaning nargi qirg’oqlarida Amerika Qo’shma Shtatlarida ana shunday jarayon—global o’ta-o’ng kuchlarining ko’tarilishi—kechmoqda. Germaniyadagi AfD partiyasining Saxony-Anhalt shtatidagi mahalliy hokimiyat saylovlarida g’alabasi, Fransiyada Marinne Le Pen boshchilik qiluvchi Milliy birlik (Rassemblement National) partiyasi oxirgi parlament saylovlarida 15 ta o’rin egallagan holda fraksiya tashkil etishi, Italiyada hokimiyatda bo’lgan Giorgia Meloni rahbarlik qiluvchi Fratelli d'Italia partiyasining ana shu guruhni reprezentatsiya qilishi bir necha misollarni tashkil etadi.
Bunday harakatlar jamiyatdagi siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy muammolarning sababi sifatida ijtimoiy o’zgaga—sinfiy, gender, irqiy va boshqa ijtimoiy markerlar orqali—ishora qilgan holda ularni yanada marginallashtirish orqali pereferiyaga surib tashlashni o’ziga siyosiy slogan qilib oladi. Natijada, kecha supermarketdan n birlik qiymatga olgan mahsulotlaridan kamroq mahsulot olgan, qimmat yoqilg’i quyayotgan, yaxshi ish o’rinlari topa olmayotgan elektorat uchun bunday osongina yechimlar jozibador bo’lib ko’rinadi.
@CJandLP
Xususan, Sharqiy-Yevropada Vengriyadan Markaziy Yevropadagi Germaniyagacha, G’arbiy Yevropadagi Fransiyadan Britaniya orollarigacha hamda Atlantikaning nargi qirg’oqlarida Amerika Qo’shma Shtatlarida ana shunday jarayon—global o’ta-o’ng kuchlarining ko’tarilishi—kechmoqda. Germaniyadagi AfD partiyasining Saxony-Anhalt shtatidagi mahalliy hokimiyat saylovlarida g’alabasi, Fransiyada Marinne Le Pen boshchilik qiluvchi Milliy birlik (Rassemblement National) partiyasi oxirgi parlament saylovlarida 15 ta o’rin egallagan holda fraksiya tashkil etishi, Italiyada hokimiyatda bo’lgan Giorgia Meloni rahbarlik qiluvchi Fratelli d'Italia partiyasining ana shu guruhni reprezentatsiya qilishi bir necha misollarni tashkil etadi.
Bunday harakatlar jamiyatdagi siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy muammolarning sababi sifatida ijtimoiy o’zgaga—sinfiy, gender, irqiy va boshqa ijtimoiy markerlar orqali—ishora qilgan holda ularni yanada marginallashtirish orqali pereferiyaga surib tashlashni o’ziga siyosiy slogan qilib oladi. Natijada, kecha supermarketdan n birlik qiymatga olgan mahsulotlaridan kamroq mahsulot olgan, qimmat yoqilg’i quyayotgan, yaxshi ish o’rinlari topa olmayotgan elektorat uchun bunday osongina yechimlar jozibador bo’lib ko’rinadi.
@CJandLP
Parij ko'chalarida yangrayotgan La Marseillaiseni kuylayotgan Fransiyadagi maktab o'quvchilaridan tortib universitet kafeteriyasidagi narxlarning oshirilishi ortidan uni egallab olgan Bogozaci universiteti talabalari va Chilida oliy ta'lim moliyalashtirilishini qisqartirish bilan bog'liq o'zgarishlarga nisbatan noroziligini namoyish qilayotgan talaba-o'qituvchi-aktivistlargacha hamda Ispaniyada 87-yoshli pensionerning ijaradan majburan chiqarib yuborilishi ortidan uzoq yillar davomida shakllangan turar joy inqiroziga doir ommaviy noroziliklarigacha amaldagi ijtimoiy shartnoma asosi zaiflashganligiga, hokimiyat legitimligi susayganligiga ishora qiladi.
1789-yilda qabul qilingan O'zbek tiliga Inson va vatandoshlar erkinliklari dekloratsiyasi sifatida biroz mujmal tarjima qilingan dekloratsiya qayta interpretatsiya qilinishi va ijtimoiy strata keng vakillari o'rtasida qayta muzokaraga kirishgan holda yangi ko'rinishda qabul qilinadigan vaqt allaqachon kelgan. O'z davrda qanchalik radikal erkinliklarni olib kirgan bo'lmasin mazkur dekloratsiya shaxsga, ayniqsa genderlashgan shaxs erkinliklari kafolatlariga urg'u berib, ayollar, bolalar, qullar kabi ijtimoiy guruh vakillar o'z ichiga qamrab olmagan. Bundan tashqari, erkinliklarning zaruriy sharti bu shaxsning u yoki bu siyosiy hamjamiyat a'zosi—vatandosh (citizen) ekanligiga eksklyuziv ravishda bog'lab qo'yilgan. Ya'ni shaxs erkin bo'lishi uchun milliy-davlat shakllanayotgan 18-asrda Fransiya vatandoshligiga mansub bo'lsagina, bunday huquqlardan foydalana olgan.
Bularning barchasi keyingi yuz yilliklar va bugungi davrning ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy muammolarini keltirib chiqargan. Yuqoridagi marginallashib qolgan guruh vakillari o'z erkinlik va huquqlarini realizatsiya qila olmay qolgan. Shu nuqtai-nazardan, Marseille, Lyon yoki Fransiyaning boshqa hududlaridagi ghetto'larida ulg'aygan (shaharning boshqa to'kin-sochin hududlaridan ajratib qo'yilgan xarobalar) avlodlar tom ma'noda siyosiy fransizalashmay qolgan ijtimoiy guruh a'zolariga aylanib qolgan.
@CJandLP
1789-yilda qabul qilingan O'zbek tiliga Inson va vatandoshlar erkinliklari dekloratsiyasi sifatida biroz mujmal tarjima qilingan dekloratsiya qayta interpretatsiya qilinishi va ijtimoiy strata keng vakillari o'rtasida qayta muzokaraga kirishgan holda yangi ko'rinishda qabul qilinadigan vaqt allaqachon kelgan. O'z davrda qanchalik radikal erkinliklarni olib kirgan bo'lmasin mazkur dekloratsiya shaxsga, ayniqsa genderlashgan shaxs erkinliklari kafolatlariga urg'u berib, ayollar, bolalar, qullar kabi ijtimoiy guruh vakillar o'z ichiga qamrab olmagan. Bundan tashqari, erkinliklarning zaruriy sharti bu shaxsning u yoki bu siyosiy hamjamiyat a'zosi—vatandosh (citizen) ekanligiga eksklyuziv ravishda bog'lab qo'yilgan. Ya'ni shaxs erkin bo'lishi uchun milliy-davlat shakllanayotgan 18-asrda Fransiya vatandoshligiga mansub bo'lsagina, bunday huquqlardan foydalana olgan.
Bularning barchasi keyingi yuz yilliklar va bugungi davrning ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy muammolarini keltirib chiqargan. Yuqoridagi marginallashib qolgan guruh vakillari o'z erkinlik va huquqlarini realizatsiya qila olmay qolgan. Shu nuqtai-nazardan, Marseille, Lyon yoki Fransiyaning boshqa hududlaridagi ghetto'larida ulg'aygan (shaharning boshqa to'kin-sochin hududlaridan ajratib qo'yilgan xarobalar) avlodlar tom ma'noda siyosiy fransizalashmay qolgan ijtimoiy guruh a'zolariga aylanib qolgan.
@CJandLP
TIME
Why Are Students Protesting Across France? Hundreds of Thousands Take to the Streets in Nationwide Demonstrations
More than 250,000 protesters took to the streets on Tuesday, marking the biggest day of demonstrations yet in the escalating unrest over conditions in the country's school system.
Bundan yigirma yil burun, 2006-yil 7-oktabr kunida, Yangi Gazeta jurnalisti Anna Politkovskaya o’z uyiga kiraverishdagi yo’lakda o’ldirilgan.
2014-yilda qotillikni amalga oshirgan bir guruh shaxslar hukm o’qilgan. Biroq, tergov yollangan qotillar kim tomonidan yollanganligini ‘aniqlay olmagan’.
P.S.: Mustaqil matbuot yaratishda o'z o'rniga ega bo'lgan Anna'ning eng so'nggi intervyularidan birida u Putin va rus jamiyatining meo-imperilaist va irqchilikka asoslangan xulq-atvori yuzasidan o'z qarashlarini qoldirib ketgan.
@CJandLP
2014-yilda qotillikni amalga oshirgan bir guruh shaxslar hukm o’qilgan. Biroq, tergov yollangan qotillar kim tomonidan yollanganligini ‘aniqlay olmagan’.
P.S.: Mustaqil matbuot yaratishda o'z o'rniga ega bo'lgan Anna'ning eng so'nggi intervyularidan birida u Putin va rus jamiyatining meo-imperilaist va irqchilikka asoslangan xulq-atvori yuzasidan o'z qarashlarini qoldirib ketgan.
@CJandLP
Berlinische Monatsschrift nomli gazetaning 1784-yil dekabrdagi sonida Nemis mutaffakkiri Immanuel Kant falsafada ilgari kuzatilmagan yondashuvni ilgari suradi.
Ananaviy falsafa odatda metafizik savollar yoki ilm asoslari nima ekanligi yuzasidan savollar berib kelgan bir vaqtda Kant 'Was Ist Aufklärung?'—hozir nima sodir bo'lmoqda? Bizga nima bo'lmoqda? Biz aynan hozirda yashab turgan bu dunyo nima? yoki biz Ma'rifatparvarlikning bir bo'lagi o'laroq Aufklärer sifatida kimmiz?—degan savolni o'rtaga tashlaydi. U amalda ustuvor bo'lib turgan shaxsni noyob, ammo shu bilan birga universal hamda tarixdan ajratib olingan subyekt sifatida ko'radigan Dekartona 'Men kimman?' yondashuvga muqobil yondashuvni o'rtaga tashlagan.
@CJandLP
Ananaviy falsafa odatda metafizik savollar yoki ilm asoslari nima ekanligi yuzasidan savollar berib kelgan bir vaqtda Kant 'Was Ist Aufklärung?'—hozir nima sodir bo'lmoqda? Bizga nima bo'lmoqda? Biz aynan hozirda yashab turgan bu dunyo nima? yoki biz Ma'rifatparvarlikning bir bo'lagi o'laroq Aufklärer sifatida kimmiz?—degan savolni o'rtaga tashlaydi. U amalda ustuvor bo'lib turgan shaxsni noyob, ammo shu bilan birga universal hamda tarixdan ajratib olingan subyekt sifatida ko'radigan Dekartona 'Men kimman?' yondashuvga muqobil yondashuvni o'rtaga tashlagan.
@CJandLP
Fransiya — Yevropa termostati
1789-yilgi Fransuz inqilobi hamda 1830-yilgi Iyul Inqilobini bevosita daxshatga tushgan holda kuzatgan 19-asr diplomati va Avstriya bosh vaziri boshqa bir tibbiy metafora ishlatgan holda ‘Fransiya aksa urganda, butun boshli Yevropa shamollab qoladi’ degan fikrni bildirgan.
Fransiyadagi sinfiy ziddiyatlarni tushunish uchun yordam beradigan eng muhim klassik ishlardan biri — Karl Marx’ning Fransiyadagi sinfiy ziddiyatni interpretatsiya qilishga qaratilgan The Class Struggles in France, 1848 to 1850, The 18th Brumaire of Louis Bonaparte hamda The Civil War in France nomli ishlar jamlanmasidanda yaxshi kirish qilib bera oladigan ish yo’q.
@CJandLP
1789-yilgi Fransuz inqilobi hamda 1830-yilgi Iyul Inqilobini bevosita daxshatga tushgan holda kuzatgan 19-asr diplomati va Avstriya bosh vaziri boshqa bir tibbiy metafora ishlatgan holda ‘Fransiya aksa urganda, butun boshli Yevropa shamollab qoladi’ degan fikrni bildirgan.
Fransiyadagi sinfiy ziddiyatlarni tushunish uchun yordam beradigan eng muhim klassik ishlardan biri — Karl Marx’ning Fransiyadagi sinfiy ziddiyatni interpretatsiya qilishga qaratilgan The Class Struggles in France, 1848 to 1850, The 18th Brumaire of Louis Bonaparte hamda The Civil War in France nomli ishlar jamlanmasidanda yaxshi kirish qilib bera oladigan ish yo’q.
@CJandLP
1988-yilda Joel Migdal davlat haqida o’zining ulkan akademik qayta-aloqani shakllantirgan nyuansli Kuchli jamiyatlar va kuchsiz davlatlar nomli ishini e’lon qiladi.
Migdal tadqiqotini qiziq bir ziddiyat ustiga quradi. Garchi ulkan buyrokratik apparat, politisiya va qurolli kuchlarga ega bo’lishi hamda xorijiy qo’llab-quvvatlash dasturlari oqimi va davlatning ulkan rivojlanish ambitsiyalariga qaramasdan bunday siyosatlar post-kolonial Afrika, Osiyo va Yaqin Sharqdagi ko’plab mamlakatlarda muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. Yer islohotlari tor doiradagi ijtimoiy guruhlar tomonidan egallab olinadi, kooperativlar torib olinadi, soliqlar yig’ib olinmay qoladi hamda kitobdagi qonunlar amalda deyarli hech qanday effekt bermay qolaveradi.
Joel Migdalning asosiy argumenti kuchsiz davlatlar har doim ham kam resurslar, yomon siyosat yoki yomon liderlar kabi muammolar yig’indisi emas, balki bunday kuchsizlik jamiyatning qanday strukturaviy tuzulishiga ega ekanligiga bog’liq.
1/
@CJandLP
Migdal tadqiqotini qiziq bir ziddiyat ustiga quradi. Garchi ulkan buyrokratik apparat, politisiya va qurolli kuchlarga ega bo’lishi hamda xorijiy qo’llab-quvvatlash dasturlari oqimi va davlatning ulkan rivojlanish ambitsiyalariga qaramasdan bunday siyosatlar post-kolonial Afrika, Osiyo va Yaqin Sharqdagi ko’plab mamlakatlarda muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. Yer islohotlari tor doiradagi ijtimoiy guruhlar tomonidan egallab olinadi, kooperativlar torib olinadi, soliqlar yig’ib olinmay qoladi hamda kitobdagi qonunlar amalda deyarli hech qanday effekt bermay qolaveradi.
Joel Migdalning asosiy argumenti kuchsiz davlatlar har doim ham kam resurslar, yomon siyosat yoki yomon liderlar kabi muammolar yig’indisi emas, balki bunday kuchsizlik jamiyatning qanday strukturaviy tuzulishiga ega ekanligiga bog’liq.
1/
@CJandLP
Migdal davlatning qay darajada kuchga ega ekanligini aniqlab olishda uning 4 ta qobiliyatini baholash lozim deb hisoblaydi. Ular (i) jamiyatni sanksiyalash orqali jazolash qobiliyati; (ii) ijtimoiy munosabatlarni boshqarish qobiliyati; (iii) foydali resurslarni ekstraksiya qilish qobiliyati hamda (iv) ularni lozim darjada ishlata olish qobiliyati. Kuchli davlatlar mazkur ko’rsatkichlar doirasida yuqori natijalar qayd eta oladi. Kuchsiz davlatlar, boshqa tarafdan, faqatgina tabiy resurslarni ekstraksiya qila olish va jazolash muayyan darajada amalga oshira oladi.
Midgalning davlat modeliga ko’ra, davlat boshqa ijtimoiy aktorlar bilan bir qatorda ijtimoiy nazoratni amalga oshirish uchun kurash olib boradi. Ushbu kurash ijtimoiy nazoratning qaysi qoidalarini olib borish yuzasidan kechadi. Davlat boshqa ijtimoiy aktorlar o’rtasidagi munosabat o’z navbatida komplayns, ishtirok va legitimlikning qay darajada va qay yo’sinda mavjudligiga bog’liq. Davlat ijtimoiy nazoratni amalga oshirishda ustuvorlikka erishishi uchun o’zining kuch ishlatish imkoniyati orqali komplaynsga erishishi mumkin. Biroq, bunda legitimlik masalasi ochiq qolishi xavfi mavjud. Natijada, kuch ishlatish vositasining o’zi juda qimmat va murakkab vositaga aylanib qoladi.
Davlat haqidagi bu nazariya jamiyatni primaidasimon iyerarxiya asosida emas, balki o’rgimchak to’riga o’xshash bir-biri bilan bog’langan va bir-birini taqazo qiluvchi tizim deb qaraydi. Jamiyatning sotsial kompozitsiyasi esa oila, urug’, qabila, etnik va diniy hamjamiyatlari, patron-klient netvorklari, zamindorlar, qarz-beruvchi kreditorlar va qishloq oqsoqollaridan iborat bo’ladi. Ularning har biri o’zidagi material resurslar (yer, mablag’, ish va himoya), qanday xulq-atvorga ega bo’lish haqidagi no-formal qoidalar, ularni buzganlik uchun sanksiyalar hamda ana shunday munosabatlarga mazmun beruvchi ramziyatdan kelib chiqqan holda bir-biridan mustaqil yashab qolish strategiyalarini taklif etadi.
Jamiyat a’zolari o’z navbatida ularni yashab qolishini ta’minlovchi strategiyalarni tanlaydi. Zamindor, sardor, patron yoki oqsoqollar yer, kredit va himoyaga aksessni ta’minlab bergan sharoitda ular o’rnatgan no-formal qoidalar davlat statutlari (Hans Kelsencha ananada aytganda, normativ-huquqiy hujjat) o’rnini egallaydi. Migdalning modelidagi o’rgimchakto’risimon jamiyatda yuqoridagi ijtimoiy aktorlar o’rgimchak to’rini muhim nuqtalarini tashkil qiluvchi nuqtalarni egallaydi.
2/
@CJandLP
Midgalning davlat modeliga ko’ra, davlat boshqa ijtimoiy aktorlar bilan bir qatorda ijtimoiy nazoratni amalga oshirish uchun kurash olib boradi. Ushbu kurash ijtimoiy nazoratning qaysi qoidalarini olib borish yuzasidan kechadi. Davlat boshqa ijtimoiy aktorlar o’rtasidagi munosabat o’z navbatida komplayns, ishtirok va legitimlikning qay darajada va qay yo’sinda mavjudligiga bog’liq. Davlat ijtimoiy nazoratni amalga oshirishda ustuvorlikka erishishi uchun o’zining kuch ishlatish imkoniyati orqali komplaynsga erishishi mumkin. Biroq, bunda legitimlik masalasi ochiq qolishi xavfi mavjud. Natijada, kuch ishlatish vositasining o’zi juda qimmat va murakkab vositaga aylanib qoladi.
Davlat haqidagi bu nazariya jamiyatni primaidasimon iyerarxiya asosida emas, balki o’rgimchak to’riga o’xshash bir-biri bilan bog’langan va bir-birini taqazo qiluvchi tizim deb qaraydi. Jamiyatning sotsial kompozitsiyasi esa oila, urug’, qabila, etnik va diniy hamjamiyatlari, patron-klient netvorklari, zamindorlar, qarz-beruvchi kreditorlar va qishloq oqsoqollaridan iborat bo’ladi. Ularning har biri o’zidagi material resurslar (yer, mablag’, ish va himoya), qanday xulq-atvorga ega bo’lish haqidagi no-formal qoidalar, ularni buzganlik uchun sanksiyalar hamda ana shunday munosabatlarga mazmun beruvchi ramziyatdan kelib chiqqan holda bir-biridan mustaqil yashab qolish strategiyalarini taklif etadi.
Jamiyat a’zolari o’z navbatida ularni yashab qolishini ta’minlovchi strategiyalarni tanlaydi. Zamindor, sardor, patron yoki oqsoqollar yer, kredit va himoyaga aksessni ta’minlab bergan sharoitda ular o’rnatgan no-formal qoidalar davlat statutlari (Hans Kelsencha ananada aytganda, normativ-huquqiy hujjat) o’rnini egallaydi. Migdalning modelidagi o’rgimchakto’risimon jamiyatda yuqoridagi ijtimoiy aktorlar o’rgimchak to’rini muhim nuqtalarini tashkil qiluvchi nuqtalarni egallaydi.
2/
@CJandLP
Ishning ikkinchi yarimida Migdal nima uchun kuchsiz davlat konstant davom etuvchi, o’zini umrini o’zi uzaytiruvchi re-produktiv xarakterga ega degan savolga javob berishga urinadi. Migdalning alanlitik modeliga asosan bu liderlikka davo qiluvchilarning siyosiy-yashab qolishga bolgan ourinishi hamda lokal darajada u yoki bu siyosatni implementatsiya qilishdagi ishtirokchilar o’rtasidagi munosabatlar dinamikasining oqibati.
Davlat lideri o’zining liderligiga qarshi vazirlikllar, armiya yoki boshqa tuzilmalardan ilgari surilishi mumkin bo’lgan ichki da’volarni oldini olishni ko’zlagan holda tez-tez tayinlovlar orqali o’zgarishlar amalga oshirishi, loyallik, qarindosh-urug’lik yoki etnik asoslarga ko’ra nomaqbul nomzodlarning tayinlanishi yoki manufakturalashtirilgan skandallar orqali konstant kuchsiz davlat effekti saqlab qolinishi mumkin. Sierra Leone davlatini boshqargan Siaka Stevens Migdalning asosiy keys-stadilaridan biri. Boshqacha qilib aytganda, Siaka Stevens hokimiyatda saqlab qolishga qaratilgan siyosiy-texnologiyalar bir vaqtning o’zida Sierra Leonening muttasil kuchsiz davlat bo’lib qolishini ta’minlagan. Rejimning o’zini-o’zi saqlab qolishi va davlatning qobiliyatlilik darajasini shakllantirish bir-biriga teskari proportsional.
Mahalliy darajada, u yoki bu siyosatni muvaffaqiyatli amalga oshirish uni implementatsiya qiluvchi sotsial aktorlar—buyrokratiya quyi vakillari, tuman darajasidagi mansabdorlar, yer munosabatlari bo’yicha agentlar hamda politiya—ko’zga ko’ringan lokal aktorlar hamda mahalliy qo’llab-quvvatlashga muhtoj siyosatchilar o’rtasidagi munosabatlar xususiyatiga bog’liq. Yaxshi ish haqi berilmagan birinchi darajadagi dala ofitserlari—joylardagi mahalliy aholi bilan bevosita kontakt qiluvchi mansabdorlar—odatda izolatsiyalanib qoladi va tez-tez rotatsiyaga uchraydi. Bu ularni ma’lumotlar olish, hamkorlik qilish va ma’lum darajada karyeraviy jihatdan himoya qilish uchun mahalliy elitaga bog’lab qo’yadi. Siyosatchilar ham o’z navbatida mahalliy qo’llab-quvvatlov uchun mahalliy-elita vakillari qo’llab-quvvatloviga bevosita bog’langan. Natijada, amalga oshirilayotgan islohotlar siyosiy zanjir orqali pastga qarab harakatlanganda mahalliy kuch-strukturalari manfaatlariga qarab qayishtiriladi.
Bu mexanizm qanday ishlashini ochib berish uchun Gamal Abul Nasseer boshchilik qilgan Misrdan keys stadi sifatida foydalaniladi. Mahalliy elitaning ta’sir doirasini kamaytirish va keng jamoatchilikni yerga egaligini ta’minlash uchun ishlab chiqilgan yer islohotlari hamda kooperativlar ana shu elitani tashkil etuvchi boy zamindorlar va qishloq oqsoqollari manfaatiga xizmat qilgan.
3/
@CJandLP
Davlat lideri o’zining liderligiga qarshi vazirlikllar, armiya yoki boshqa tuzilmalardan ilgari surilishi mumkin bo’lgan ichki da’volarni oldini olishni ko’zlagan holda tez-tez tayinlovlar orqali o’zgarishlar amalga oshirishi, loyallik, qarindosh-urug’lik yoki etnik asoslarga ko’ra nomaqbul nomzodlarning tayinlanishi yoki manufakturalashtirilgan skandallar orqali konstant kuchsiz davlat effekti saqlab qolinishi mumkin. Sierra Leone davlatini boshqargan Siaka Stevens Migdalning asosiy keys-stadilaridan biri. Boshqacha qilib aytganda, Siaka Stevens hokimiyatda saqlab qolishga qaratilgan siyosiy-texnologiyalar bir vaqtning o’zida Sierra Leonening muttasil kuchsiz davlat bo’lib qolishini ta’minlagan. Rejimning o’zini-o’zi saqlab qolishi va davlatning qobiliyatlilik darajasini shakllantirish bir-biriga teskari proportsional.
Mahalliy darajada, u yoki bu siyosatni muvaffaqiyatli amalga oshirish uni implementatsiya qiluvchi sotsial aktorlar—buyrokratiya quyi vakillari, tuman darajasidagi mansabdorlar, yer munosabatlari bo’yicha agentlar hamda politiya—ko’zga ko’ringan lokal aktorlar hamda mahalliy qo’llab-quvvatlashga muhtoj siyosatchilar o’rtasidagi munosabatlar xususiyatiga bog’liq. Yaxshi ish haqi berilmagan birinchi darajadagi dala ofitserlari—joylardagi mahalliy aholi bilan bevosita kontakt qiluvchi mansabdorlar—odatda izolatsiyalanib qoladi va tez-tez rotatsiyaga uchraydi. Bu ularni ma’lumotlar olish, hamkorlik qilish va ma’lum darajada karyeraviy jihatdan himoya qilish uchun mahalliy elitaga bog’lab qo’yadi. Siyosatchilar ham o’z navbatida mahalliy qo’llab-quvvatlov uchun mahalliy-elita vakillari qo’llab-quvvatloviga bevosita bog’langan. Natijada, amalga oshirilayotgan islohotlar siyosiy zanjir orqali pastga qarab harakatlanganda mahalliy kuch-strukturalari manfaatlariga qarab qayishtiriladi.
Bu mexanizm qanday ishlashini ochib berish uchun Gamal Abul Nasseer boshchilik qilgan Misrdan keys stadi sifatida foydalaniladi. Mahalliy elitaning ta’sir doirasini kamaytirish va keng jamoatchilikni yerga egaligini ta’minlash uchun ishlab chiqilgan yer islohotlari hamda kooperativlar ana shu elitani tashkil etuvchi boy zamindorlar va qishloq oqsoqollari manfaatiga xizmat qilgan.
3/
@CJandLP
Falsafada dekonstursiya uslubini yaratgan atoqli Fransuz mutafakkiri Jacques Derridaning ma’ruzalaridan biri anekdotik tarzda o’zi nazarda tutgan bosh-boshdoqlik, pala-partishlik degan ma’noni anglatuvchi chaos so’zini ishlatishning o’rniga Ingliz tilida talaffuzda yanglishgan holda cows degan so’zni ishlatgan.
Uni ma’ruzasini eshitish uchun to’planganlar bu so’zni uning umumiy ma’ruza kontekstiga qo’yishga harakat qilib, daftarga qaydlar kiritishda davom etgan. Ma’ruzalar orasida qisqa tanaffus olgan Derridaga u bosh-boshdoqlik, pala-partishlik haqida ma’ruza qilayotganligi bois chaos so’zini qanday to’g’ri talaffuz qilishi kerakligi haqidagi qisqa izoh bilan ma’ruzani davom etgan.
@CJandLP
Uni ma’ruzasini eshitish uchun to’planganlar bu so’zni uning umumiy ma’ruza kontekstiga qo’yishga harakat qilib, daftarga qaydlar kiritishda davom etgan. Ma’ruzalar orasida qisqa tanaffus olgan Derridaga u bosh-boshdoqlik, pala-partishlik haqida ma’ruza qilayotganligi bois chaos so’zini qanday to’g’ri talaffuz qilishi kerakligi haqidagi qisqa izoh bilan ma’ruzani davom etgan.
@CJandLP
Estonia sobiq ittifoqdosh respublikalar ichida ilmiy tadqiqotlar va rivojlanish (R&D) sektoriga eng katta investitsiya kiritgan mamlakat.
2020-yilda Estonia’da PhD tadqiqoti olib boradigan ilmiy xodimga—garchi, mantiqan to’liq bandlikdagi ish xarakteriga ega bo’lsada, odatda, mamlakatlar PhD tadqiqotlarini mehnat shartnomasi asosida (empoyment-based) yoki stipendiya asosida (scholarship-based) kompensatsiya qiladi—yiliga €8,000 haq to’langan bo’lsa, bu ko’rsatkich hozirgi kunda 212% oshgan holda €25k ni tashkil etadi.
@CJandLP
2020-yilda Estonia’da PhD tadqiqoti olib boradigan ilmiy xodimga—garchi, mantiqan to’liq bandlikdagi ish xarakteriga ega bo’lsada, odatda, mamlakatlar PhD tadqiqotlarini mehnat shartnomasi asosida (empoyment-based) yoki stipendiya asosida (scholarship-based) kompensatsiya qiladi—yiliga €8,000 haq to’langan bo’lsa, bu ko’rsatkich hozirgi kunda 212% oshgan holda €25k ni tashkil etadi.
@CJandLP
Jazoga oid munosabatlar davlat faoliyatining eng markaziy yo’nalishlaridan biridir. Jazo orqali jamoat tartibi va xavfsizligi ta’minlash, ahloqiy maqsadga muvofiqlikni ijro etish (jinsiy zo’ravonliklar bilan bog’liq jinoyatlarda) hamda davlat suverniteti va legtimlikni namoyish etish har bir minimal funksional davlatning imperativ bajarishi lozim bo’lgan ommaviy faoliyat turidir.
Shu nuqtai-nazardan, hozircha faqatgina Thomas Hobbesning Leviathan’ni Norbert Elliasning sivilizatsiyalashish jarayonida tavfsiflab bergan sotsial aktorlar o’rtasidagi bir-birini taqazo etuvchi munosabat dinamikasi asosida davlatning jazo institutlari va qanoti orqali ijtimoiy maydonni doimiy ravishda pasifikatsiya qila olish qobiliyatiga ega.
Bu propozitsiya muvaffaqiyatsiz davlatlar—Robert Batesning When Things Fell Apart: State Failure in Late-Century Africa ishi ana shunday muvaffaqiyatsiz davlatlar loyihalariga tahliliga bag’ishlangan—misolida ularning minimal funksional va legitim politsiya, sud va qamoq institutlarini yarata olmaganligida o’z ifodasini topadi.
@CJandLP
Shu nuqtai-nazardan, hozircha faqatgina Thomas Hobbesning Leviathan’ni Norbert Elliasning sivilizatsiyalashish jarayonida tavfsiflab bergan sotsial aktorlar o’rtasidagi bir-birini taqazo etuvchi munosabat dinamikasi asosida davlatning jazo institutlari va qanoti orqali ijtimoiy maydonni doimiy ravishda pasifikatsiya qila olish qobiliyatiga ega.
Bu propozitsiya muvaffaqiyatsiz davlatlar—Robert Batesning When Things Fell Apart: State Failure in Late-Century Africa ishi ana shunday muvaffaqiyatsiz davlatlar loyihalariga tahliliga bag’ishlangan—misolida ularning minimal funksional va legitim politsiya, sud va qamoq institutlarini yarata olmaganligida o’z ifodasini topadi.
@CJandLP
Prokurorlik faoliyatiga qiziquvchi talabalar orasida Umumiy huquq oilasiga mansub mamlakatlarda advokat va prokuror o'rtasidagi antagonizm haqida gap ketganida, pop-kino yoki TV-seriyalari omma ongi va qarashlarini u yoki bu darajada shakllantirganligiga guvoh bo'lish mumkin. Xususan, bunday kuzatuvlar markazida tomonlarning hech qanday ramziy artifaktlar—uniforma yoki harbiy unvonlar—orqali differensatsiylashmaganligi asosiy planga chiqadi. Xo'sh, qanday faktorlar zamonaviy anglo-sakson mamlakatlari prokurorlik faoliyatini sud zalining narigi tomondagi hamkasblaridan keskin farqlanmasligiga olib kelgan va oxir-oqibat, tomonlar tortishuvchanligini davomiy xususiyat kasb etishiga xizmat qiladi?
Buning uchun, dastavval, prokurorlik vakolati manbalari va ta'rifiga yuzlanish lozim. Kontenetal Yevropa, va u orqali zamonaviy Rossiya hududiga hamda uning mustamlakachilik siyosati natijasida bugungi Yevro-Osiyo hududiga kirib kelgan inkvizitsion model asosida faoliyat yurituvchi tizimdan farqli ravishda, prokurorlik faoliyati ijro etuvchi hokimiyatning jinoiy tergovni amalga oshirish, qonun buzilgan taqdirda jinoyat ishini qo'zg'atish, ayblilik muzokarasiga kirish va jinoyat ishlarida davlatni reprezentatsiya qilish kabi funksiyalarini ifoda etuvchi davlat hokimiyat kuchidir.
Xsusan, Qo'shma Shtatlarda prokurorlik vakolati strukturaviy jihatdan hokimiyat vertikali orqali emas, federal, shtat, munisipal doirada fragmentlashib ketgan bir-biridan avtonom yurisdiksiyalar shaklida de-sentralizatsiyalashgan. 19-asrgacha, mamlakatda jinoyat sodir etishda gumon qilingan shaxslarga ayblov e'lon qilish (prosecution) faoliyati institutsionallashmagan. Boshqacha qilib aytganda, davlat muayyan shaxsga ayb e'lon qilish uchun yuridik amaliyot bilan shug'illanayotgan soha vakillari—ular, umumiy nom ostida attorney deyiladi—yollash orqali mazkur funksiyani amalga oshirgan. Xususiy amaliyot orqali ishlab topishi mumkin bo'lgan summani kompensatsiya qilish orqali faoliyat yuritgan ayblovni qo'llab-quvvatlovchi advokatlar (prosecuting attorneys) ana shu davrdan e'tiboran davlat tomonidan doimiy mehnat shartnomasi asosida ishga qabul qilingan. Natijada, prokurorlik faoliyati hokimiyatning horizontal vektori tamoyili asosida rivojlanadi. Shu sababdan, tuman prokurori ekvivalenti sifatida District Attorney (DA), shtat va federal darajada Attorney-General (AG) lavozimlari paydo bo'ladi.
Huddi shu rivojlanish tendensiyasiga yaqin tarzda Angliyada prokurorlik bari—ya'ni jinoyat ishida ayblovni qo'llab-quvvatlashga ixtisoslashgan barristerlar hamjamiyati—ko'cha jinoyatlariga doir siyosat yuritishning mahalliy ananalari ustiga qurilgan. Qoida tariqasida, tomonlar odil sudlovda ishtirokini o'zlari regulyatsiya qilgan. Ingliz parlamenti 1752-1754-yillarda jinoyat jabirlanuvchilarini sudda vakil orqali ishtirok etishini qo'llab-quvvatlash maqsadida sudda barrister ishtiroki bilan bog'liq harajatlarni qoplab berish yuzasidan Parlament akti qabul qiladi. Bunday vakillikni qo'llab-quvvatlash 1778 va 1818-yildagi aktlar orqali barcha turdagi jinoyat ishlariga kengaytiriladi.
Umuman olganda, prokurorlik faoliyati yuqoridan-pastga qaratilgan reforma dasturi sifatida emas, balki sanoat inqilobi bilan bog'liq jamiyatda sodir bo'lgan ijtimoiy va siyosiy hodisalarga javob sifatida shakllangan. Sud tortishuvining qaysi tomonida bo'lishidan qati-nazar advokat ham, prokuror ham yagona professional etik qoidalar asosida faoliyat yuritishi ko'zda tutilgan.
@CJandLP
Buning uchun, dastavval, prokurorlik vakolati manbalari va ta'rifiga yuzlanish lozim. Kontenetal Yevropa, va u orqali zamonaviy Rossiya hududiga hamda uning mustamlakachilik siyosati natijasida bugungi Yevro-Osiyo hududiga kirib kelgan inkvizitsion model asosida faoliyat yurituvchi tizimdan farqli ravishda, prokurorlik faoliyati ijro etuvchi hokimiyatning jinoiy tergovni amalga oshirish, qonun buzilgan taqdirda jinoyat ishini qo'zg'atish, ayblilik muzokarasiga kirish va jinoyat ishlarida davlatni reprezentatsiya qilish kabi funksiyalarini ifoda etuvchi davlat hokimiyat kuchidir.
Xsusan, Qo'shma Shtatlarda prokurorlik vakolati strukturaviy jihatdan hokimiyat vertikali orqali emas, federal, shtat, munisipal doirada fragmentlashib ketgan bir-biridan avtonom yurisdiksiyalar shaklida de-sentralizatsiyalashgan. 19-asrgacha, mamlakatda jinoyat sodir etishda gumon qilingan shaxslarga ayblov e'lon qilish (prosecution) faoliyati institutsionallashmagan. Boshqacha qilib aytganda, davlat muayyan shaxsga ayb e'lon qilish uchun yuridik amaliyot bilan shug'illanayotgan soha vakillari—ular, umumiy nom ostida attorney deyiladi—yollash orqali mazkur funksiyani amalga oshirgan. Xususiy amaliyot orqali ishlab topishi mumkin bo'lgan summani kompensatsiya qilish orqali faoliyat yuritgan ayblovni qo'llab-quvvatlovchi advokatlar (prosecuting attorneys) ana shu davrdan e'tiboran davlat tomonidan doimiy mehnat shartnomasi asosida ishga qabul qilingan. Natijada, prokurorlik faoliyati hokimiyatning horizontal vektori tamoyili asosida rivojlanadi. Shu sababdan, tuman prokurori ekvivalenti sifatida District Attorney (DA), shtat va federal darajada Attorney-General (AG) lavozimlari paydo bo'ladi.
Huddi shu rivojlanish tendensiyasiga yaqin tarzda Angliyada prokurorlik bari—ya'ni jinoyat ishida ayblovni qo'llab-quvvatlashga ixtisoslashgan barristerlar hamjamiyati—ko'cha jinoyatlariga doir siyosat yuritishning mahalliy ananalari ustiga qurilgan. Qoida tariqasida, tomonlar odil sudlovda ishtirokini o'zlari regulyatsiya qilgan. Ingliz parlamenti 1752-1754-yillarda jinoyat jabirlanuvchilarini sudda vakil orqali ishtirok etishini qo'llab-quvvatlash maqsadida sudda barrister ishtiroki bilan bog'liq harajatlarni qoplab berish yuzasidan Parlament akti qabul qiladi. Bunday vakillikni qo'llab-quvvatlash 1778 va 1818-yildagi aktlar orqali barcha turdagi jinoyat ishlariga kengaytiriladi.
Umuman olganda, prokurorlik faoliyati yuqoridan-pastga qaratilgan reforma dasturi sifatida emas, balki sanoat inqilobi bilan bog'liq jamiyatda sodir bo'lgan ijtimoiy va siyosiy hodisalarga javob sifatida shakllangan. Sud tortishuvining qaysi tomonida bo'lishidan qati-nazar advokat ham, prokuror ham yagona professional etik qoidalar asosida faoliyat yuritishi ko'zda tutilgan.
@CJandLP
‘Jazolardan ko’zlangan maqsad jinoyatlarni yo’q qilish emas, balki ularni ajratish, yoyish va ulardan foydalanishga qaratilgan; ular shunchaki qonuni buzishi mumkin bo’lganlar orasida bo’ysinuvchilarni yaratmaydi, balki qonun buzilishlaridan umumiy bo’ysindirishning taktikasi sifatida foydalaniladi. Jazo va unga bog’liq ijtimoiy munosabatlar, buning natijasida, ana shu illegalizmni boshqarish xulq atvori o’laroq tolerantlik chegaralarini belgilab beradi hamda bu orqali kimgadir manvyovr qilish uchun imkoniyat yaratib beradi, kimlargadir bu orqali bosim qiladi.
Agar sinfiy adolat haqida gap borsa, bu faqatgina qonun yoki uning qanday qo’llanilishi muayyan sinf manfaatiga xizmat qilib qolishi bilan cheklanib qolmaydi. Chunki illegalizmlarni differensial menjementi jazoga oid munisabatlarni boshqaruvchi agentliklar orqali ana shunday dominatsiya mexanizmning ajralmas qismini tashkil etadi. Markazida qamoq turgan jazo tizimi dilenkentlikni mustahkamlaydi hamda illegalizmni muayyan yo’sinda dominant sinf foydasi va hokimiyat kuchi tarmoqlariga qarata yo’naltiradi.’
Manba: Foucault, M., 1975. Surveiller et punir 286-bet
@CJandLP
Agar sinfiy adolat haqida gap borsa, bu faqatgina qonun yoki uning qanday qo’llanilishi muayyan sinf manfaatiga xizmat qilib qolishi bilan cheklanib qolmaydi. Chunki illegalizmlarni differensial menjementi jazoga oid munisabatlarni boshqaruvchi agentliklar orqali ana shunday dominatsiya mexanizmning ajralmas qismini tashkil etadi. Markazida qamoq turgan jazo tizimi dilenkentlikni mustahkamlaydi hamda illegalizmni muayyan yo’sinda dominant sinf foydasi va hokimiyat kuchi tarmoqlariga qarata yo’naltiradi.’
Manba: Foucault, M., 1975. Surveiller et punir 286-bet
@CJandLP
Odatda, jazoga oid munosabatlar haqida so’z borsa, jazoning tadrijiy o’zgarib, jazo insoniylashgani haqida janraviy nuqtai-nazarlar bildiriladi. Biroq, Fransuz mutafakkiri Mishel Fuko—undan biroz avvalroq, Nemis olimlari George Rusche va Otto Kirchhaime—dialektik materializm yondashuviga tayangan holda jazo zamon va makonda davomiylikni o’zida ifodalamasligini 18-asrdadan boshlab Yevropa mamlakatlaridagi keskin o’zgarishga e’tibor qaratadi. Unda markazlashgan suverenning negativ, siyosiy-huquqiy hokimiyati o’z o’rnini diffuziyalashgan, pozitiv, disiplinar bio-hokimiyatga bo’shatib bergan. Ushbu uzilish o’zi bilan keskin jazo tranzitsiyasini ham olib kelgan.
Oqibatda, tanaga yo’naltirilgan jarohat yetkazish orqali amalga oshiriladigan sepktakl ko’rinishidagi qiynoqlar ommaviy nigohdan chetlashtirilib shaxs qalbiga qaratilgan karseral jazo formasi; davlat tomonidan egallangan makroskopik hokimiyat kuchi jamiyatga kapilliarlashgan hokimiyat kuchi orqali tarqalgan karseral mikroskopik kuchga; suveren hokimiyati orqali yo’naltirilishi mumkin bo’lgan to’g’ridan-to’g’ri jazo tahdidi davomiy va tadrijiy disiplinar kuch ta’siri orqali individlarni muttasil va tadrijiy “tarbiyalash”ga qaratilgan o’ziga xos disiplinar jamiyat paydo bo’lgan.
@CJandLP
Oqibatda, tanaga yo’naltirilgan jarohat yetkazish orqali amalga oshiriladigan sepktakl ko’rinishidagi qiynoqlar ommaviy nigohdan chetlashtirilib shaxs qalbiga qaratilgan karseral jazo formasi; davlat tomonidan egallangan makroskopik hokimiyat kuchi jamiyatga kapilliarlashgan hokimiyat kuchi orqali tarqalgan karseral mikroskopik kuchga; suveren hokimiyati orqali yo’naltirilishi mumkin bo’lgan to’g’ridan-to’g’ri jazo tahdidi davomiy va tadrijiy disiplinar kuch ta’siri orqali individlarni muttasil va tadrijiy “tarbiyalash”ga qaratilgan o’ziga xos disiplinar jamiyat paydo bo’lgan.
@CJandLP
1942-yilda Birlashgan Qirollikdagi London Iqtisodiyot va Siyosiy fanlar maktabida (London School of Economics, LSE) uzoq yillar faoliyat yuritgan, Britaniya Kriminologlar assotsiatsiyasiga asos solgan hamda mamlakatdagi ko’plab olimlarni yetishib chiqishiga o’z xissasini qo’shgan Nemis olimi Hermann Mannheim—1937-yilda Germaniyada Natsizm hokimiyat tepasiga kelgach Briton orollariga emmigratsiya qilishga majbur bo’lgan olimlardan biri—qiziq bashorat qilgan.
Urush vaqtidagi Amerika Kriminologiyasi va penologiyasi nomli maqolasida u shunday nuqtai-nazarni ilgari surgan:
‘Qonunbuzarliklarga ommaviy e’tibor qaratish uslubi bo’lgan qamoq shaklidagi jazo formasi ko’p ehtimol bilan o’zini so’nggi kunlarini yashamoqda. Uning saqlanib qolishi mumkin bo’lgan qismi yashab qolish uchun yanada ilimiy asoslab berilgan seleksiya metodlarini yaratishi lozim bo’ladi.’
Huddi shu alfozda, Atlantikaning nargi tomonida Qo’shma Shtatlardagi eng ko’zga ko’ringan Kriminolog va ijtimoiy adolat tarafdorlaridan bo’lgan Norval Morris 1965-yilda ‘asr so’nggiga borib qamoq o’zining hozirgi shaklida yo’qlikka mahkum bo’lishini ishonch bilan bashorat qilgan’, ammo u istisno tariqasida mazkur shakldagi jazo nomi ‘yashashda davom etishi mumkin’ degan qarashni ilgari surgan. Keyingi dekadada boshqa bir olim David Rothman ‘inson qadariyat sifatida asosiy standardga aylantirilishi hamda penitensiar muassasalarni saqlab turish qiymati uni o’z qabriga qarab olib ketadi’ degan holda dekarseratsiyaga hissa qo’shuvchi faktorlar kombinatsiyasiga urg’u beradi.
2-Jahon urushidan so’ng hukumronlik qilgan Ford-Keyenscha iqtisoidy-siyosiy akkord davridagi reabilitatsion ideal o’z cho’qqisiga chiqib, huquqlar va erkinliklar kengaygan bir davrga kontrast qilgan holda qamoq jazo formasining jazo landshaftiga qaytishi hamda unda mustahkam o’rin egallab, kengayib, tomir otib ketishining o’z drayverlari bor.
@CJandLP
Urush vaqtidagi Amerika Kriminologiyasi va penologiyasi nomli maqolasida u shunday nuqtai-nazarni ilgari surgan:
‘Qonunbuzarliklarga ommaviy e’tibor qaratish uslubi bo’lgan qamoq shaklidagi jazo formasi ko’p ehtimol bilan o’zini so’nggi kunlarini yashamoqda. Uning saqlanib qolishi mumkin bo’lgan qismi yashab qolish uchun yanada ilimiy asoslab berilgan seleksiya metodlarini yaratishi lozim bo’ladi.’
Huddi shu alfozda, Atlantikaning nargi tomonida Qo’shma Shtatlardagi eng ko’zga ko’ringan Kriminolog va ijtimoiy adolat tarafdorlaridan bo’lgan Norval Morris 1965-yilda ‘asr so’nggiga borib qamoq o’zining hozirgi shaklida yo’qlikka mahkum bo’lishini ishonch bilan bashorat qilgan’, ammo u istisno tariqasida mazkur shakldagi jazo nomi ‘yashashda davom etishi mumkin’ degan qarashni ilgari surgan. Keyingi dekadada boshqa bir olim David Rothman ‘inson qadariyat sifatida asosiy standardga aylantirilishi hamda penitensiar muassasalarni saqlab turish qiymati uni o’z qabriga qarab olib ketadi’ degan holda dekarseratsiyaga hissa qo’shuvchi faktorlar kombinatsiyasiga urg’u beradi.
2-Jahon urushidan so’ng hukumronlik qilgan Ford-Keyenscha iqtisoidy-siyosiy akkord davridagi reabilitatsion ideal o’z cho’qqisiga chiqib, huquqlar va erkinliklar kengaygan bir davrga kontrast qilgan holda qamoq jazo formasining jazo landshaftiga qaytishi hamda unda mustahkam o’rin egallab, kengayib, tomir otib ketishining o’z drayverlari bor.
@CJandLP
Global abolitsionism—qulchilikni bekor qilish—harakatini shunchaki qulchilik noinsoniy, no-ahloqiy tizim ekanligi haqida g’oyalarning yoyilishi bilangina izohlab bo’lmaydi. Bunday tushuntirish faqat kontekstga qo’yilgan holda davrning iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy landshaftiga nazar solish zaruratini yuzaga keltiradi.
Bunda qanday qilib Britaniyaning tor intellektual doirasida yurgan bu g’oya global harakatga aylana olish imkoniyatini qo’lga kiritdi degan savol yuzaga chiqadi. Britaniyaning Amerika mustaqillik urushidagi mag’lubiyati natijasida West Indies mintaqasida iqtisodiy va siyosiy manfaatlarining yo’qolishi bilan bog’liq. Mazkur mintaqada joylashgan eng muvaffaqiyatliya koloniya San Domingo Fransuz boshqaruvi ostida bo’lib, har yili plantatsiyalardagi ish unumdorligi hajmini oshirish uchun Transatlantika qul savdo kompaniyalaridan—ularning aksari Ingliz kompaniyalari—tomonidan bir necha o’n minglab qullarni sotib olar edi. Garchi, qul savdosidan Britan burjua kapitalistlari ulkan daromad qilsa-da, uzoq muddatda bu o’z oyog’iga bolta urib, Fransuz koloniyasining gullab-yashnashiga yordam berish bilan barobar bo’lgan.
1783-yilgacha qul savdosini eng muhim soha deb qaragan Britaniyaliklar, West Indies hududida hech qanday manfaatni saqlab qololmagach mamlakat burjuaziyasi o’zlarining ashaddiy raqobatchisini kuchsizlantirish uchun o’zida mavjud barcha resurslarni qulchilikka qarshi kompaniya olib borishga qaratadi.
Aynan mazkur yilda Parlamentga bir qator parlament a’zolari tomonidan Qul savdosini tugatish yuzasidan Bill (qonun loyihasini) palata tomonidan darhol rad etgan Britaniya o’zini yangi reallikka tayyorlaydi. Amalda bo’lib kelgan, mustamlakachi mamlakatlarning o’z mustamlakasi bilan eksklyuziv ravishda savdo qiladigan merkantilizm tizimi erkin savdo bilan almashishi, qulchilik bekor qilinishi va sanoatlashtirish keng yoyilishi darkor degan g’oyani ilgari surish boshlanadi. Barchaga ma’lum-u mashhur Adam Smith qul-mehnatini qoralab, uni dunyodagi eng qimmat tizim degan nuqtai-nazarni ilgari suradi.
@CJandLP
Bunda qanday qilib Britaniyaning tor intellektual doirasida yurgan bu g’oya global harakatga aylana olish imkoniyatini qo’lga kiritdi degan savol yuzaga chiqadi. Britaniyaning Amerika mustaqillik urushidagi mag’lubiyati natijasida West Indies mintaqasida iqtisodiy va siyosiy manfaatlarining yo’qolishi bilan bog’liq. Mazkur mintaqada joylashgan eng muvaffaqiyatliya koloniya San Domingo Fransuz boshqaruvi ostida bo’lib, har yili plantatsiyalardagi ish unumdorligi hajmini oshirish uchun Transatlantika qul savdo kompaniyalaridan—ularning aksari Ingliz kompaniyalari—tomonidan bir necha o’n minglab qullarni sotib olar edi. Garchi, qul savdosidan Britan burjua kapitalistlari ulkan daromad qilsa-da, uzoq muddatda bu o’z oyog’iga bolta urib, Fransuz koloniyasining gullab-yashnashiga yordam berish bilan barobar bo’lgan.
1783-yilgacha qul savdosini eng muhim soha deb qaragan Britaniyaliklar, West Indies hududida hech qanday manfaatni saqlab qololmagach mamlakat burjuaziyasi o’zlarining ashaddiy raqobatchisini kuchsizlantirish uchun o’zida mavjud barcha resurslarni qulchilikka qarshi kompaniya olib borishga qaratadi.
Aynan mazkur yilda Parlamentga bir qator parlament a’zolari tomonidan Qul savdosini tugatish yuzasidan Bill (qonun loyihasini) palata tomonidan darhol rad etgan Britaniya o’zini yangi reallikka tayyorlaydi. Amalda bo’lib kelgan, mustamlakachi mamlakatlarning o’z mustamlakasi bilan eksklyuziv ravishda savdo qiladigan merkantilizm tizimi erkin savdo bilan almashishi, qulchilik bekor qilinishi va sanoatlashtirish keng yoyilishi darkor degan g’oyani ilgari surish boshlanadi. Barchaga ma’lum-u mashhur Adam Smith qul-mehnatini qoralab, uni dunyodagi eng qimmat tizim degan nuqtai-nazarni ilgari suradi.
@CJandLP
Jeremy Bentham, Immanuel Kant, Émile Durkheim va (neo-)Marxist olimlarni jazo paradigmasi qanday birlashtirib turadi?
Jazo haqidagi ikkita eng katta ta’limot ananasi mana shu nomlari tilga olingan olimlar qarashlari atrofida aylanadi. Aynan ularning qarashlari jazoning asosiy maqsadini reformatsion va retributsion jazo falsafalari toifasiga ajraladi.
Jeremy Betham tomonidan Cessarie Beccarianing Dei delitti e delle pene (1764) ratsionalistik uslubiyotiga tayangan holda yaratilgan reformatsion yondashuv jinoyat sodir etgan shaxs atrofiga quriladi va kelajakka qartiladi. Bu yondashuvga asosan, jazo shaxsning kelgusida jinoyat sodir etish ehtimoliga qarab kalibratsiyalashi nazarda tutiladi va jazo olib keluvchi og’riq izini kamaytirishga harakat qilinadi. Shtatlar va Kontenental Yevropaning ko’plab ilg’or mamlakatlarida bu falsafa 1920-yillardan 1960-yillargacha jinoiy adliya institutlarining professional falsafasiga aylangan. Politsiya, sudlar va penitensiar muassasalar jazo tayinlashdan tortib uning ijro etilishigacha jinoyat sodir etgan shaxsga, uning ijtimoiy, iqtisodiy holatiga e’tibor qaratishda diskretsion vakolatga ega bo’lgan.
Immauel Kantning deontologik uslubiyoti asosiga qurilgan, jamiyatda absolyut deb qaralgan ahloqiy normalarni buzgan hatti-harakatga qaratilgan yondashuv kelajakka emas, balki ortga nazar tashlagan holda jinoiy qilmishga e’tibor qaratadi. Kantga ko’ra, jinoyat sodir etgan shaxs fikrlash va ahloqiy tanlovlarni qila olish qobiliyatiga ega. Jinoyat sodir etgan shaxs aynan ana shu qobiliyatlarga ega bo’liboq jinoyat qonunini buzganligi bois jazoga sazovor. Kantcha emotsional yondashuv, jazo davlat boshqaruvining bir qismi sifatida sotsial kontraktning buzilganligi uchun qo’llaniladigan instrument emas. Aksincha, u davlatning jamiyat oldidagi ahloqiy burchining bajarilishidir. Jazo haqidagi bunday emotsional-simvolik yondashuv keyinchalik 20-asr sotsiologi Émile Durkheim tomonidan jazo bu jamiyat kollektiv sentimentining ifoda etilish shaklidir degan nuqtai-nazar shaklida.
Mazkur yondashuv—qilmishga loyiq jazoni anglatganligi uchun just-desert nomi bilan ham ataladi—1970-yillardan hozirga qadar asosiy ustuvor falsafa sifatida qo’llanilib kelinmoqda. Retributiv anana doirasida, jazo tayinlashda qattiq proportsionallik bo’lishi lozim degan qarashni ilgari suradi hamda sudyalarning diskretsion vakolatlari o’ta minimum darajada bo’lishi lozim deb hisoblaydi.
@CJandLP
Jazo haqidagi ikkita eng katta ta’limot ananasi mana shu nomlari tilga olingan olimlar qarashlari atrofida aylanadi. Aynan ularning qarashlari jazoning asosiy maqsadini reformatsion va retributsion jazo falsafalari toifasiga ajraladi.
Jeremy Betham tomonidan Cessarie Beccarianing Dei delitti e delle pene (1764) ratsionalistik uslubiyotiga tayangan holda yaratilgan reformatsion yondashuv jinoyat sodir etgan shaxs atrofiga quriladi va kelajakka qartiladi. Bu yondashuvga asosan, jazo shaxsning kelgusida jinoyat sodir etish ehtimoliga qarab kalibratsiyalashi nazarda tutiladi va jazo olib keluvchi og’riq izini kamaytirishga harakat qilinadi. Shtatlar va Kontenental Yevropaning ko’plab ilg’or mamlakatlarida bu falsafa 1920-yillardan 1960-yillargacha jinoiy adliya institutlarining professional falsafasiga aylangan. Politsiya, sudlar va penitensiar muassasalar jazo tayinlashdan tortib uning ijro etilishigacha jinoyat sodir etgan shaxsga, uning ijtimoiy, iqtisodiy holatiga e’tibor qaratishda diskretsion vakolatga ega bo’lgan.
Immauel Kantning deontologik uslubiyoti asosiga qurilgan, jamiyatda absolyut deb qaralgan ahloqiy normalarni buzgan hatti-harakatga qaratilgan yondashuv kelajakka emas, balki ortga nazar tashlagan holda jinoiy qilmishga e’tibor qaratadi. Kantga ko’ra, jinoyat sodir etgan shaxs fikrlash va ahloqiy tanlovlarni qila olish qobiliyatiga ega. Jinoyat sodir etgan shaxs aynan ana shu qobiliyatlarga ega bo’liboq jinoyat qonunini buzganligi bois jazoga sazovor. Kantcha emotsional yondashuv, jazo davlat boshqaruvining bir qismi sifatida sotsial kontraktning buzilganligi uchun qo’llaniladigan instrument emas. Aksincha, u davlatning jamiyat oldidagi ahloqiy burchining bajarilishidir. Jazo haqidagi bunday emotsional-simvolik yondashuv keyinchalik 20-asr sotsiologi Émile Durkheim tomonidan jazo bu jamiyat kollektiv sentimentining ifoda etilish shaklidir degan nuqtai-nazar shaklida.
Mazkur yondashuv—qilmishga loyiq jazoni anglatganligi uchun just-desert nomi bilan ham ataladi—1970-yillardan hozirga qadar asosiy ustuvor falsafa sifatida qo’llanilib kelinmoqda. Retributiv anana doirasida, jazo tayinlashda qattiq proportsionallik bo’lishi lozim degan qarashni ilgari suradi hamda sudyalarning diskretsion vakolatlari o’ta minimum darajada bo’lishi lozim deb hisoblaydi.
@CJandLP
Ertaga Qo’shma Shtatlarda Oraliq saylovlari bo’lib o’tadi. Oraliq saylovlari Shtatlar rezidentlariga Kongress palatalari—Vakillik uyi, hamda Senat—a’zolarini saylash imkonini beradi. Ushbu saylov har ikki yilda o’tkaziladi va uning biri Qo’shma Shtatlar prezidenti offisda bo’lib kelayotgan davrning o’rtasiga to’g’ri kelganligi bois Oraliq saylov degan nom bilan ataladi.
Oraliq saylovlarda saylanish davri ikki yilni tashkil etgan Vakillik uyining 435 nafar a’zosi to’liq qayta saylanadi. Senatda esa bu qoida biroz boshqacha: uning olti yilga saylanadigan 100 nafar a’zosidan 35 nafari Oraliqda qayta saylovda ishtirok etishi ko’zda tutiladi.
Kongress qonun chiqaruvchi hokimiyat bo’lganligi bois, uni qaysi partiya tomonidan nazorat qilinishi amaldagi prezidentning siyosatiga bevosita ta’sir qiladi. Boshqacha qilib aytganda, amaldagi Respublikachi prezident a’zo bo’lgan partiya palatalarni har ikkisini yoki ulardan birini qo’ldan boy bersa, bu uning siyosat yurituviga bilvosita ta’sir qiladi.
Agarda hozir oppozitsiyada bo’lgan Demokratik partiya hech bo’lmasa quyi palatada nazoratni qo’lga kiritsa, ular nafaqat o’z qonun loyihalarini qonunchilik jarayonlariga olib kirishda ustuvorlikka erishadi, balki ular Vakillik uyining asosiy qo’mitalari orqali amaldagi prezident faoliyatining u yoki bu sohasini—masalan, korrupsiya vajlari, Oq uydagi ball tashkillashtirish uchun mo’ljallangan yangi inshoot qurilishi yoki Immigratsiya va bojxona nazorati organlari tomonidan ularning operatsion faoliyatida ishlatgan bahsli taktikalari kabi masalalarni—taftish qilish imkoniga ega bo’ladi.
Hattoki, bu jarayon prezidentga nisbatan impeachment qo’llash rasmiy protsedurasini ochishgacha borishi mumkin. Impeachment jarayoni jinoiy emas, balki siyosiy sud jarayoni. Unda hokimiyatni suistemol qilishda ayblangan prezidentning siyosiy javobgarlik masalasi ko’rib chiqiladi. Tarixan hali hech bir prezident rasman impeachment orqali hokimiyatdan chetlatilmagan bo’lsa-da, 1970-yillar birinchi yarmi va 1990-yillar so’ngida Richard Nixon va Bill Clinton’lar bu jarayonga juda yaqin kelgan.
Richard Nixon, Demokratik partiyasi konvensiyasi oldidan uning shtab-kvartirasi joylashgan Watergate mehmonxonasidagi ofisiga eshitish uskunalari qo’yishga bergan topshirig’i oqibatida unga nisabatan odil sudlovga to’sqinlik qilish, hokimiyat vakolatlarini suiste’mol qilish (vakolatga ega bo’lmagan holda, federal agentliklarga huquqqa xilof topshiriq berganligi uchun) hamda Kongressning qonuniy talablariga bo’ysunmaslik (telefon orqali amalga oshirgan suhbatlari yozuvini Kongressga topshirish talabiga rioya etmagani uchun) kabi ayblar ilgari surilgan. Masala Oliy sudgacha ko’tarilgan hamda United States v. Nixon bosh odil sudlov mahkamasi audio-yozuvlarni Kongressga topshirish talabini qo’yadi. Siyosiy va Kongressdagi qo’llab-quvvatlashdan mahrum bo’lgan Nixon Senat Odil sudlov Qo’mitasidagi ovoz berish oldidan o’z iste’fosini e’lon qiladi. Clinton esa Oq uyda stajirovka o’tayotgan Monica Lewinsky bilan nikohdan tashqari munosabati uchun Vakillik uyi tomonidan rasman impeachment qilinadi, ammo Senatda talab etiladigan mutlaq ko’pchilik ovoz to’planmay qoladi hamda prezidentlik muddatini oxiriga yetkazib qo’yadi.
@CJandLP
Oraliq saylovlarda saylanish davri ikki yilni tashkil etgan Vakillik uyining 435 nafar a’zosi to’liq qayta saylanadi. Senatda esa bu qoida biroz boshqacha: uning olti yilga saylanadigan 100 nafar a’zosidan 35 nafari Oraliqda qayta saylovda ishtirok etishi ko’zda tutiladi.
Kongress qonun chiqaruvchi hokimiyat bo’lganligi bois, uni qaysi partiya tomonidan nazorat qilinishi amaldagi prezidentning siyosatiga bevosita ta’sir qiladi. Boshqacha qilib aytganda, amaldagi Respublikachi prezident a’zo bo’lgan partiya palatalarni har ikkisini yoki ulardan birini qo’ldan boy bersa, bu uning siyosat yurituviga bilvosita ta’sir qiladi.
Agarda hozir oppozitsiyada bo’lgan Demokratik partiya hech bo’lmasa quyi palatada nazoratni qo’lga kiritsa, ular nafaqat o’z qonun loyihalarini qonunchilik jarayonlariga olib kirishda ustuvorlikka erishadi, balki ular Vakillik uyining asosiy qo’mitalari orqali amaldagi prezident faoliyatining u yoki bu sohasini—masalan, korrupsiya vajlari, Oq uydagi ball tashkillashtirish uchun mo’ljallangan yangi inshoot qurilishi yoki Immigratsiya va bojxona nazorati organlari tomonidan ularning operatsion faoliyatida ishlatgan bahsli taktikalari kabi masalalarni—taftish qilish imkoniga ega bo’ladi.
Hattoki, bu jarayon prezidentga nisbatan impeachment qo’llash rasmiy protsedurasini ochishgacha borishi mumkin. Impeachment jarayoni jinoiy emas, balki siyosiy sud jarayoni. Unda hokimiyatni suistemol qilishda ayblangan prezidentning siyosiy javobgarlik masalasi ko’rib chiqiladi. Tarixan hali hech bir prezident rasman impeachment orqali hokimiyatdan chetlatilmagan bo’lsa-da, 1970-yillar birinchi yarmi va 1990-yillar so’ngida Richard Nixon va Bill Clinton’lar bu jarayonga juda yaqin kelgan.
Richard Nixon, Demokratik partiyasi konvensiyasi oldidan uning shtab-kvartirasi joylashgan Watergate mehmonxonasidagi ofisiga eshitish uskunalari qo’yishga bergan topshirig’i oqibatida unga nisabatan odil sudlovga to’sqinlik qilish, hokimiyat vakolatlarini suiste’mol qilish (vakolatga ega bo’lmagan holda, federal agentliklarga huquqqa xilof topshiriq berganligi uchun) hamda Kongressning qonuniy talablariga bo’ysunmaslik (telefon orqali amalga oshirgan suhbatlari yozuvini Kongressga topshirish talabiga rioya etmagani uchun) kabi ayblar ilgari surilgan. Masala Oliy sudgacha ko’tarilgan hamda United States v. Nixon bosh odil sudlov mahkamasi audio-yozuvlarni Kongressga topshirish talabini qo’yadi. Siyosiy va Kongressdagi qo’llab-quvvatlashdan mahrum bo’lgan Nixon Senat Odil sudlov Qo’mitasidagi ovoz berish oldidan o’z iste’fosini e’lon qiladi. Clinton esa Oq uyda stajirovka o’tayotgan Monica Lewinsky bilan nikohdan tashqari munosabati uchun Vakillik uyi tomonidan rasman impeachment qilinadi, ammo Senatda talab etiladigan mutlaq ko’pchilik ovoz to’planmay qoladi hamda prezidentlik muddatini oxiriga yetkazib qo’yadi.
@CJandLP
Georg Wilhelm Friedrich Hegel ta’biri bilan aytganda, tarixdagi eng muhim hodisalar va shaxslar ikki marta qayta yuzaga chiqadi. Karl Marx esa Hegelning bu qarashini mohirona tarzda qayta-tahrirlab, bunday hodisalar yoki shaxslar qayta yuzaga chiqqanida ular ikki xil tarzda o’zini namoyon etishiga e’tibor qaratish lozimligini uqtiradi. Birinchi marta bunday hodisalar tragediya bilan ular takroran sodir bo’lganda farce bilan o’z xotimasiga yetadi degan nuqtai-nazarni o’zining Lui Bonopartning 18-Brumyeri nomli ishida ilgari suradi.
Retrospektga qisqa nazar tashlansa, 18-Brumyer so’z birikmasi bu Fransuz Revolutsion kalendaridagi 1799-yil 7-noyabr kuni Milliy Assambliya tomonidan tayinlangan vaqtincha Direktorat rahbarligidan Napoleon Bonaparte davlat to’ntarishi—coup d'etat—orqali hokimiyatni to’liq o’z qo’liga olgan holda diktatura o’rnatishiga ishora qiladi. Bu yog’i qanday kechganligi, oxir-oqibatda Kontenetal Yevropa qo’shinlari tomonidan mag’lub etilgan Bonapartening dastlab Elba’ga surgun qilinish holatida tragediya; keyinchalik muvaffaqiyatsiz hokimiyatni qayta qo’lga olishga urinishi orqali fars aylanib ketgan ikkinchi voqeilik uning Saint Helen nomli orolga surguni bilan o’z yakuniga yetgan.
Huddi shu interpretatsiyada, Donald Trumpning Qo’shma Shtatlar siyosatiga kirib kelishi va uning demokratik institutlarni zaiflashtirishi bilan bog’liq birinchi administratsiyasi davri, uning saylovda mag’lubiyatga uchrashi, mag’lubiyatga uchraganda ham uni tan olmasdan, demokratik qadriyat va ananalariga suyuqasd qilgan holda o’z elektoratini Congress joylashgan Capitol Hill’ga bostirib kirishga da’vat qilishi o’ziga xos tragediya edi.
Oraliq saylovlarida u reprezentatsiya qiluvchi siyosiy partiyaning katta mag’lubiyatga uchrashi uning ikkinchi administratsiyasi davri qanchalik siyosiy fars hodisasi ekanligini ko’rsatib beradi. Trump ham huddi kichik Lui Napoleon amakisining izidan borib, u erishgan sharaf illyuziyasini tiklashga urinib, uni hokimiyatga olib kelgan Assambliyaga taklif etilgan Ikkinchi Respublika Konstitutsiyasini imzolash orqali bergan vadasini buzgan holda Fransiya imperatori deb e’lon qilishiga mengzash mumkin. Uning siyosiy farsi ham Fransiyaning Franko-Prussiya urushidagi mag’lubiyati va mamlakat ramzi bo’lgan imperatorlik qilichini sharmandalarcha mamlakatni okkupatsiya qilgan Prussiya qo’shinlariga topshirish bilan yakunlangan.
Garchi, Demokratik partiya Kongressning har ikkala palatasida ko’pchilik mandatni egallagan bo’lsada, Trump har qachongidanda o’zining 18-Brumyeri xotimasiga yaqin turgan ko’rinishiga qaramasidan, oldinda ular o’z vakolatidan foydalangan holda amaldagi prezidentning hokimiyat suitemoliga qanchalik siyosiy baho bera olishi vaqt masalasi xolos.
@CJandLP
Retrospektga qisqa nazar tashlansa, 18-Brumyer so’z birikmasi bu Fransuz Revolutsion kalendaridagi 1799-yil 7-noyabr kuni Milliy Assambliya tomonidan tayinlangan vaqtincha Direktorat rahbarligidan Napoleon Bonaparte davlat to’ntarishi—coup d'etat—orqali hokimiyatni to’liq o’z qo’liga olgan holda diktatura o’rnatishiga ishora qiladi. Bu yog’i qanday kechganligi, oxir-oqibatda Kontenetal Yevropa qo’shinlari tomonidan mag’lub etilgan Bonapartening dastlab Elba’ga surgun qilinish holatida tragediya; keyinchalik muvaffaqiyatsiz hokimiyatni qayta qo’lga olishga urinishi orqali fars aylanib ketgan ikkinchi voqeilik uning Saint Helen nomli orolga surguni bilan o’z yakuniga yetgan.
Huddi shu interpretatsiyada, Donald Trumpning Qo’shma Shtatlar siyosatiga kirib kelishi va uning demokratik institutlarni zaiflashtirishi bilan bog’liq birinchi administratsiyasi davri, uning saylovda mag’lubiyatga uchrashi, mag’lubiyatga uchraganda ham uni tan olmasdan, demokratik qadriyat va ananalariga suyuqasd qilgan holda o’z elektoratini Congress joylashgan Capitol Hill’ga bostirib kirishga da’vat qilishi o’ziga xos tragediya edi.
Oraliq saylovlarida u reprezentatsiya qiluvchi siyosiy partiyaning katta mag’lubiyatga uchrashi uning ikkinchi administratsiyasi davri qanchalik siyosiy fars hodisasi ekanligini ko’rsatib beradi. Trump ham huddi kichik Lui Napoleon amakisining izidan borib, u erishgan sharaf illyuziyasini tiklashga urinib, uni hokimiyatga olib kelgan Assambliyaga taklif etilgan Ikkinchi Respublika Konstitutsiyasini imzolash orqali bergan vadasini buzgan holda Fransiya imperatori deb e’lon qilishiga mengzash mumkin. Uning siyosiy farsi ham Fransiyaning Franko-Prussiya urushidagi mag’lubiyati va mamlakat ramzi bo’lgan imperatorlik qilichini sharmandalarcha mamlakatni okkupatsiya qilgan Prussiya qo’shinlariga topshirish bilan yakunlangan.
Garchi, Demokratik partiya Kongressning har ikkala palatasida ko’pchilik mandatni egallagan bo’lsada, Trump har qachongidanda o’zining 18-Brumyeri xotimasiga yaqin turgan ko’rinishiga qaramasidan, oldinda ular o’z vakolatidan foydalangan holda amaldagi prezidentning hokimiyat suitemoliga qanchalik siyosiy baho bera olishi vaqt masalasi xolos.
@CJandLP