Odatda Qõshma Shtatlarning eng yuqori turuvchi sudi haqida gap ketganida uning qudratidan hattoki mamlakatning prezidentlari chõchib turishi haqida gapiriladi. Xõsh, muayyan siyosiy institutlarning paydo bõlishi va saqlanib qolishi hamda boshqalarning kuchsizlanib yõq bõlishini qanday qilib qilib tushuntirish mumkin?

Huquq va jamiyat tahlili jurnalida Jek Nayt va Li Epstyen tomonidan 1996-yilda nashr etilgan Sud ustuvorligi uchun kurash nomli maqolada hammualliflar yuqoridagi holatni nazariyaga tushirishga uringan. Ularning nuqtai-nazari uzoq muddatga mõljallangan konstitutsiyaviy prinsiplar emas, balki siyosiy aktorlarning qisqa muddatli strategik tanlovlari u yoki bu siyosiy institutlarning paydo bõlishi va saqlanib qolishiga, boshqalarining esa bekor bõlishiga olib keladi.

Ommaviy miflar AQSh prezidentlarining huquq ustuvorligini hurmat qilishiga, ularni hech qanday sharoitda chetlab õtishga harakat qilmasligi atrofida aylanadi. Aslida, bunday emas. Donald Trampning 2020-yildagi siyosiy xulq-atvori buning yorqin dalilidir. Boshqa bir qarashlarda huquq ustuvorligi va odil sudlov õrnatilishida prezidentlarning roli oshirib kõrsatiladi. Siyosiy reallikda esa AQSh mustaqillik dekloratisyasi va konstitutsiyasining otasi Tomas Jefferson ham õz vakolatlari kengroq bõlishini xohlagan. Uning mana shu qisqa muddatli siyosiy ambitsiyasi AQSh Oliy sudining eng kuchli tiyib turish vositasi bõlgan yuridik revyu (judicial review) – ijro etuvchi hamda qonun chiqaruvchi hokimiyatning qarorlari qanchalik konstitutsiyaga mos ekanligiga baho berish – paydo bõlishiga olib kelgan. Boshqacha qilib aytganda, Jefferson sud hokimiyatini kuchli bõlishi uchun emas, aksincha õzining qisqa muddatli siyosiy ambitsiyalari amalga oshishi uchun Oliy sudga yangi vakolat berilishiga hissa qõshgan.

@CJandLP

Interpersonal zõravonlik sotsiologiyasi

Kecha va katta ehtimol bilan bugun kunning eng kõp muhokama qilingan/adigan mavzusi bu avtomobillarga gaz quyish shoxobchasidagi interpresonal ya’ni shaxslararo zõravonlik bõlsa kerak.

Bugungi post orqali u yoki bu jamiyatlardagi zõravonliklarni tushuntirib berishga qaratilgan nazariyalarga qisqacha tõxtalib õtmoqchiman.

Ikkinchi jahon urishidan keyin fanda zõravonliklarning marginallashib, kamayib borayotganligi haqida tezislar paydo bõlgan. Mazkur nuqtai-nazar modernlik kirib kelishi bilan zõravonliklar kamayib, faqatgina jamiyatning chetki qismlarida nochor ijtimoiy guruhlar deviatsiyasi va jinoyatchiligi va vaqti-vaqti bilan davlatlararo harbiy tõqnashuvlar shaklida namoyon bõlishi ilgari surilgan.

Mazkur yondashuvda ijtimoiy chekkalikda kambağallik va tengsizlikdan aziyat chekib nochorlikda kun kechiruvchi guruhlar kriminalizatsiyalashtirilgan deviant zõravonlik xulq atvorini namoyish etuvchi guruh deb qaraladi. Fransuz sotsiologi Durkhaim buning sabablarini anome, ijtimoiy disorganizatsiyasi, kambağallik va ijtimoiy disintegratsiya bilan izohlagan. Uning izdoshi Merton esa jinoyat va ayniqsa zõravonlik bilan sodir etiluvchi jinoyatlar ijtimoiy va iqtisodiy tengsizlik oqibatidir deb qaragan. Ya’ni tovarlar va xizmatlarga legitim vositalar ortidan egalik qila olish imkoniyatiga ega bõlmaganlar buni no-legitim yõllar orqali amalga oshirishga urinadi.

Ammo, zõravonliklarni tadqiq qilishga qaratilgan zamonaviy tadqiqotlar shaxslararo zõravonliklarda aksar ushbu turdagi xulq-atvor nochor ijtimoiy guruhlar tomonidan sodir etilishi haqidagi qarashlarni rad etadi. Ular ilgari e’tirof etilmagan, e’tibordan chetda qoldirilgan yoki boshqacha qilib aytganda yashirib kelingan zõravonliklar qudratli ijtimoiy guruhlar tomonidan kuchsiz ijtimoiy guruhlar tomoniga yõnaltirib kelingani ta’kidlaydi. Ya’ni odatda zõravonliklar jinsiy, irqiy, diniy va boshqa jihatdan minoritar deb qaralgan guruhlarga yõnaltirilgan. Zõravonlik qisman ijtimoiy tengsizlikning oqibatida vujudga keladi, qisman ana shu ijtimoiy tengsizlikning vujudga kelish sababi bõlib qoladi. Shu sababli, bu jarayonlarni tushuntirish uchun Durkhaym va Mertonning nazariyasidanda kengroq nazariya talab etiladi.

Davlatning zõravonlikni qudratlilarning emas, balki nochor aholi qismi foydasiga kriminalizatsiyalashdan õzini tiyib turishi Maks Ueberning zamonaviy davlatlar muayyan hududda legitim kuch ishlata olish qobiliyatiga ega degan qarashini sõroq ostiga oladi.

Umuman olganda, modernlik bir õlchamli konsept sifatida qaralmasligi darkor. Global jarayonlar natijasida modernlik bir necha õlchamda turli mintaqalarda turlicha rivojlangan. Huddi shuningdek, neoliberal iqtisodiy siyosatning turli variatsiyalari modernlikning bir shakli sifatida boshqaruvdagi zõravonlik darajasidagi farqlanishlarni shakllantirgan.

@CJandLP

Qõshma Shtatlardan ilhomlangan global shimolning industrial demokratiyalari ham õz mamlakatlarida anologik tuzilmalar ochish masalasini kõrib chiqishga uringan. Xususan, Birlashgan Qirollikda bunday harakat bir emas ikki marta muvaffaqiyatsizlik bilan õz nihoyasiga yetgan.

David Kamerun boshchiligidagi koalitsion hukumat davrida 2012- va 2015-yillarda petition.parliament.uk platformasi orqali ana shu tashabbus ikki marta ilgari surilgan. Qiziq tarafi, dastlabki petitsiya 6 oy davomida belgilangan 10,000 imzodan atagi 2 tasini yiğa olgan. Keyingi petitsiya bitta ovoz olib kelayotgan Umumiy saylov (parlament saylovlari) sababli muddatidan oldin tugatilgan.

Dunyo mamlakatlari politsiya modelini eng mashhur ikki model — ingliz yo fransuz — modeli ustiga quradi. Ularni farqlab turuvchi fundamental jihatlar talaygina. Inglizlar xalq sifatida erkinlikning minimal cheklanishi tarafdori bõlib kelgan. Hattoki, 1828-yilda London Metropoliten politsiyasi tashkil etish ham juda qizğin bahslar ostida kechgan.

@CJandLP

‘Mustamlaka qilingan xalqlar uchun eng muhim qadriyat bu birinchi navbatda yerdir: yer ularga non va, eng avallo, or-nomus olib keladi.’

~ Frantz Fanon

Frantz Fanonni õqish jarayonida ayrim mustamlakachilik kishanlaridan qutilishga (dekolonial harakatlar davrida) harakat qilgan qarshilik kõrsatuvchi guruhlar daxshatli qilmishlar sodir etganligini õrganasiz. U bu harakatlarni oqlamagan, albatta. Biroq, ularni kolonial, psixosotsiologik hamda assimetrik kuch kontekstida izohlashga uringan.

@CJandLP

1912-yil 1-mart. 1 milliondan ortiq Britaniyalik kõmirchilar ish haqining milliy minimumini talab qilib mamlakat bõylab ish tashlash e’lon qilgan. Ish tashlashning 37-kuni hukumat Kõmir konlari Aktini qabul qilib tarixda ilk bor kõmirchilar uchun ish haqining minimumini õrnatgan.

@CJandLP

‘Sovet periferiyasida õsgan bola sifatida bir kun kelib Moskvaga borib hayotimning ikki soatini Lenin maqbarasida uni kõrish uchun navbat kutishga sarflayman degan ğoya bilan ulğayganman.

Hattoki, ulğayganimda ham Moskvaga borib uning mumiyolangan tanasini kõrishga bõlgan ğalati hissiyotlarni boshdan õtkazganman.’

‘Liderlarning õlik tanalarni kõrish’— deb yozadi Xalqaro xavfsizlik munosabatlari kolleji va Jorjtaun universiteti professori Erika Marat — ‘norozilik akti emas, balki sovet/rus avtokratik madaniyatining bir qismidir.’

@CJandLP

Napaleonga qarshi ittifoqchi qõshinlarni uning ustidan qozonilgan ğalabasi Yevropada yangi siyosiy va huquqiy tartib õrnatilishiga olib kelgan. Qolaversa, Fransiyaning kontenental Yevropadagi hegemonlogi kuchi cheklanib u Vienna konferensiyasida boshqa yirik kuchlar õrtasida qayta taqsimlangan.

Vaterlu jangidan sõng Viennada tantanali ball marosimida ishtirok etishga tashrif buyurgan Artur Uellesey, Birlashgan Qirollik sobiq bosh vaziri hamda ittifoqchi qõshinlar bosh qõmondoni, ayrim Fransuz ofitserlarining unga orqa õgirishiga guvoh bõladi.

Uning yonida voqeani kuzatib turgan Habsburglar sulolasi vakilasi Uellington gertsogidan ularning qõpolligi uchun uzr sõraganida, u shunday javob bergan:

Bu ahamiyatga ega emas, zoti oliyalari. Men ularning orqa õgirganini oldin ham guvohi bõlganman. (Tis of no matter, Your Highness; I have seen their backs before.)

@CJandLP

The City University of New York (CUNY) tadqiqotchi professori Branko Milanovich Edinburgdagi (Shotlandiya) taqdimotida Adam Smit sõlchi inson sifatida qaralishi mumkin degan nuqtai-nazarni ilgari suribdi. U mazkur qarashni quyidagilarga asoslangan holda ilgari surgan.

Smit, avallo, õz qarashlarida boy qatlamning qanday qilib boylik orttirganini qattiq tanqid ostiga oladi: talonchilik, korrupsiya, hukumat va nohukumat strukturalar bilan kollyuziyaga kirish, yirik tijorat kompaniyalari, monopoliyalar va mustamlakachilikni (kolonializm) qõllab-quvvatlash. Bu jihatdan uning tanqidi Marksning primitiv akkumlyatsiyasidan ham chuqurroq.

Smit ijtimoiy sinf haqida fikr bildirar ekan, uning yondashuvi ish beruvchilar manfaatlari doim ijtimoiy manfaatlarga qarama-qarshi degan ğoyadan iborat bõlgan. Chunki, jamiyatning oldinga qarab rivojlanishi daromadlar darajasini susaytiradi. Shu sababdan, ularning daromad olish imkoniyatlari susayadi. Bu nuqtai-nazar 17-18-asr Niderlandiyasi bilan ochib beriladi.

Bundan tashqari, Adam Smit kapitalistlar takliflarining davlat siyosatiga ta’sir õtkazishini qat’iy
qõllab-quvvatlamagan. Yuqoridagi sababga kõra bu keng jamoatchilik manfaatlariga qarama-qarshi manfaatlarni õzida aks ettiradi hamda ular manipulyatsiyalashga usta.

Uning sõl qarashlari va tanqidlari hukumatlarni ham chetlab õtmagan. Hukumatlar ommaviy saylovlar orqali emas, boylar va yuqori ijtimoiy sinf vakillari tomonidan shakllantirilgani bois uning hukumatlarga ishonchi past bõlgan.

Brankoning ma’ruzasiga havola: https://www.youtube.com/live/oPbnUL1qIEA?si=cbQ93MqG_MsL1Vu8

@CJandLP

Kriminologik burilish nuqtasi

Ehtimolan organgizda huquq maktablarida jinoyat-huquqiy fanlar bõyicha tahsil olgan yoki hech bõlmasa bir semester davomida bu fanlar bilan tanishgansiz. Balki, siz Kriminologiya kursi bilan umuman tanishishga ulgurmagandirsiz. Sizda bu qanday fan? U nimani o'rganadi? kabi savollar paydo bo'lishi tabiiy. Masalan, Zaripov umumiy tahriri ostida chop etilgan Kriminologiya darsligida ‘kriminologiya fani jinoyatchilik, jinoyatchining shaxsi, jinoyatlarning sabablari va jinoyatlarning sabab va sharoitlarni va ularning oldini olish choralari tizimi haqidagi fandır’ deb ta'riflangan. Ğarb fani doirasida krriminologiyaga bir necha xil ta’rif berilgan bõlsada, kriminologlar Edvin Sazerlandning ta’rifini eng optimal ta'rif deb e'tirof etadi. ‘Kriminologiya’—deydi Professor Sazerland—‘qonunlar yaratish, ularni buzish hamda ularning har ikkisiga nisbatan jamiyat munosabatini o'rganuvchi fandir’. Shu sababli, kriminologiya dasturlari aksar universitetlarda ijtimoiy fan sifatida õrganiladi.

Deyarli bracha kriminologiya va sotsiologiya mutaxassisliklari doirasida tashkil etiladigan kurslar doirasida kriminologiyadagi eng muhim mutafakkirlar va ularning nazariyalari haqida gap boradi. Ushbu post doirasida fikr yuritiladigan shaxs, eng muhim muttafakirlardan biri Edvin Sazerland va uning e'tiborga sazovor, unikal differensial assotsiatsiya nazariyasi haqida. Edvin 1883-yilda Nebraska shtatining Gibbon shahrida protestantlar oilasida tavallud topgan. Oliy ta’limni Nebraskadagi Katta orol kollejida 1904-yilda va PhD darajasini 1913-yilda Chikago universitetida olgan. Urban Chicago shahridagi jinoyatchilik, kamağallik va boshqa qiyinchiliklarni boshidan õtkazish u uchun ijtimoiy sharoitlarni yaxshilash metodlarini o'rganishga motivatsiya bõlib xizmat qiladi.

Chikago, Illinois, Minnesota va Indiana universitetlarida sotsiologiya professori bõlgan Edvin Sazerlandning 1924-yilda keyinchalik bir necha bor qayta nashr etilgan dastlabki tõlaqonli Kriminologiya (prinsiplari) nomli darsligi chop etilgan. Indiana universitetida faoliyati mobaynida qayta nashr etgan ushbu darslikda u jinoyat sabablarini asoslovchi olamshumul differensial assotsiasiya nomli nazariyasini yaratadi. Amerika uchun oğir õtgan va tarixda buyuk depressiya sharoitida mazkur nazariya ilgari mavjud bo'lgan jinoyatchilikning biologik, iqtisodiy va psixologik-genetik hamda ‘tuğma jinoyatchi’ tushuntirishlar õrnini egallaydi. Sazerlandning yangi nazariyasi bu tushunitirishlarga qarama-qarshi ravishda ‘jinoyatchilik[ni] madaniy ananalarda ishtirok’ sifatida qabul qiladi va uni ‘mazkur madaniyat vakillari bilan birga uyushish natijasida paydo bo'ladi’ deb hisoblaydi. Oddiy qilib tushuntirganda, olim jinoyatchilikka ‘tuğma’ emas balki o'zlashtiriluvchi fenomenon deb qaraydi hamda uning mazkur qarashlari ijtimoiy tadqiqotchilar nazarini ijtimoiy va madaniy muammolarni o'rganishga qaratadi.

@CJandLP

Ularga qarshi kurashish va ijtimoiy nazoratni ta’minlashda hukumat komsomolchi guruhlar vositachiligidan keng foydalangan. Tazyiq õtkazishning asosiy shakli sifatida sazoyi va sharmanda qilishdan tortib kuch va zõravonlik ishlatishgacha foydalanilgan.

Sovet hukumatining ushbu aksil madaniyatga qarshi qanchalik kurashmasin, jamiyat bora-bora ğarb madaniyatini va ta’sirini internalizatsiyalashtirib borgan. Natijada, aksilmadaniyat noroziligini izhor qilishning hojati qolmaganligi bois, u yõqolib borgan.

2/2

Sur’atlar uchun H/t: Vladimir Ymets. Kuybishev-62 (Hozirgi Samara)

Mashhur Ingliz aktori Benedikt Kamberbetch Londondagi Royal Albert Hall sahnasidan turib Aleksey Navalny tomonidan jazo õtashning 3-yilida yozilgan maktubni õqib beribdi.

Maktub jonli maktublar (Letters Live) loyihasi doirasida tashkil etilgan tadbirda õqib berilgan. Unda odatda kõzga kõringan jamoat arboblari, san’at va madaniyat vakillari boshqalarning maktublarini keng jamoatchilikka yetkazib beradi.

‘Hozir siyosiy doiralar chekkasida joylashgan guruhlar hokimiyatda. Ularning hech qanday ğoyalari mavjud emas. Ularning birdan-bir maqsadi — gunohlarini yuvishdir. Ularning ikki yuzlamachiligi ularni har qanday niqob ostida harakatlantiradi. Shu sababdan, … kommunistlar ortodoks xristianlarga, oltin passport va offshore hisob raqam egalari agressiv patriotlarga aylangan.’

H/t: Kira Yarmısh X sahifasi orqali

@CJandLP

Sirakuza universiteti Siyosatshunoslik professori, Fuqarolik va Ommaviy munosabatlar bõyicha Maksuell maktabining Moyniham Instituti direktori Brayn Teylor talabalar bilan Kremlshunoslikning birinchi qonunini muhokama qilgani haqida yozmoqda.

Londondagi Birkbek kolleji Birlashgan Qirollik tarixida eng birinchilardan bõlib 1830-yilda ayollarni õqishga qabul qilgan oliy ta’lim muassasasidir. U bu jarayonni Oksbridj (Oksford va Kembridj) universitetlaridan deyarli 4 dekada oldin amalga oshirgan.

Umuman olganda, Birkbek ishchi sinf vakillari oliy ta’lim olishida õziga xos õringa ega akademik muassasa sanaladi.

Bayram muborak!

@CJandLP

Tanishing: Yulia Motok. U kuni kecha Xalqaro jinoyat sudi sudyasi qasamyodini qabul qilgan holda õzining xalqaro adliya mahkamasidagi faoliyatiga start berdi.

Yulia, shuningdek Yevropa Inson huquqlari bõyicha sudining sobiq sudyasi sanaladi.

U, bundan tashqari, Buxarest universitetining Xalqaro huquq professori hisoblanadi.

@CJandLP

Zamonaviy huquqiy ‘lawfare’

Yuridik terminlar orasida mustahkam õrin olgan, õzida uzoq muddatni qamrab oluvchi, ulkan moddiy harajatlarni aks ettiruvchi lawfare atamasi bor.

Industrial demokratiyalar kontekstida lawfare bu siyosiy doiralar bilan kollyuziyaga kirishgan, qudratli biznes doira vakillarining õz opponentlari va tanqidchilarini huquqiy institutlar orqali uzluksiz va davomiy litigatsiyalarga jalb etish orqali tanqidlar darajasini pasaytirishni nazarda tutadi.

Yodingizda bõlsa, The Guardian va The Observer nashri jurnalisti Karol Kaduelladr va Aron Banks õrtasidagi oxir-oqibatda jurnalist foydasiga hal etilgan tuhmat keysi haqida bir necha post qoldirgan edim.

The Guardian nashrining boshqa bir jurnalisti Tom Burjes bu jarayonlarni shunday ta’riflashga harakat qiladi:

‘Birlashgan Qirollikda boylar haqida beriladigan savollarni tõxtatib qõyishning boshqacha yõllari bor. Buning uchun Arktik jazo koloniyasi bõlishi shart emas. Shunchaki, Yuqori sudning (the High Court) õzigina kifoya. Hattoki, huquqiy tahdid va u bilan birga assotsiatsiyalanuvchi harajatlarning õzi legitim jurnalistikani cheklab turadi.’

Albatta, huquqiy soha vakillari doirasida, ayniqsa yuridik ta’limda bu haqida kõplab muhokamalar olib borilishi darkor. Sõnggi vaqtlarda, global huquqiy hamjamiyatda bunday reputatsiyalarni boshqaruvchi yuridik firmalar (reputation management law firms) faoliyatining etik masalalari qayta-qayta kun tartibiga chiqmoqda.

Ayrim bunday harakatlarni qõllovchi argumentlar ‘siz diktatorning doktorini uning mijoziga yordam kõrsatganligi uchun qõl uchida kõrsatib uni ahloqqa zid harakat qilmoqda deb ayta olmaysiz’ degan qarashlarni ilgari suradi. Shaksiz, tibbiyot vakillarining faoliyati har qanday shaxsni ularning klinik ehtiyojlaridan kelib chiqib kim bõlishidan qati nazar tibbiy yordam kõrsatish uchun qasamyod qabul qilgan. Biroq, huquqiy amaliyot vakillari qisman bundan mustasnodir. Agarda shaxs jinoyat sodir etishda ayblanayotgan bõlsa doktor va huquqshunos õrtasidagi taqqoslash mantiqiy deb qaralishi mumkin. Har bir shaxs qanday oğir jinoyat sodir etgan bõlishidan qati nazar yuridik himoyadan foydalanish huquqiga ega bõlishi lozim. Aksincha, huquqiy amaliyot vakillari biznes doirasi vakillari õz raqobatchilarini fuqarolik litigatsiyalari orqali huquqiy urush maydoniga tortishda instrumental vosita bõlish majburiyatiga ega emas.

@CJandLP

Sud majlislarida qat’iy belgilangan kiyinish qoidalariga amal qilishi lozim bõlgan Angliya va Uels barristerlariga ayrim barristerlik uylari tomonidan ikkilamchi kiyim bosh taklif etish amaliyoti ham bor.

@CJandLP