'Hegel remarks somewhere that all great world-historic facts and personages appear, so to speak, twice. He forgot to add: the first time as tragedy, the second time as farce.'

~ Karl Marx (1852), The Eighteenth Brumaire of Louis Bonaparte.

@CJandLP

‘Amerika demokratiyami?’—degan savol hozirda ko‘plab siyosiy nazariyachilar, ijtimoiy fanlar yoki huquqshunos olim va tadqiqotchilar interpretatsiya qilib berishga urinayotgan savollardan biri. Kolumbiya universiteti Professori Bernard Harcourt ham mazkur savolga javob berishga urinib yuqoridagi qisqa esse nashr etdi.

Bernard o‘z tahlilini yangi asrga o‘tgan Amerikadan boshlash lozimligiga urg‘u berib, Amerika demokratiyasini qiymat ko‘rsatkichlar fonida The Economist nashrining (The Economic Intelligence Unit) reytingidagi to‘rt ko‘rsatkichga qaratadi: to‘liq demokratiyalar, nuqsonli demokratiyalar, aralash rekimlar va avtoritar rejimlar orqali tavsiflash darkorligiga e’tibor qaratadi. 2016-yilgacha bu nashr Amerika demokratiyasini to‘liq demokratiya deb e’tirof etadi. Biroq, mazkur yilda Trump hokimiyatga kelgach Amerika demokratiyasi nuqsonli demokratiya pog‘onasiga tushuriladi. Nuqsonli demokratiya, garchi adolatli saylovlar bo‘lishi mumkinligi, ba’zi vatandoshlik huquqlarining hurmat qilinishiga qaramasdan kuchsiz davlat boshqaruvi, siyosiy jarayonlarda sust ishtirok etish, siyosiy institutlarga sust ishonch yoki vatandoshlik huquqlarining cheklanishi va odatdagi bir-birini tiyib turish va muvozanatda saqlash tizimi erroziyasi bilan xarakterlanadi.

1/

@CJandLP

Demokratik rejimlar, shu bilan birga, konsolidatsiyalashgan demokratiyalar konsepti orqali xarakterlanishi mumkin. Xuan Linz hamda Alfred Stepan tomonidan olib kirilgan bu konspet orqali demokratiyaga ko‘chish, bu orqali esa bunday mamlakatlarning evolyutsion rivojlanishiga e’tibor qaratiladi. Bunda kuchsiz demokratiyalar va konsolidatsiyalashgan demokratiyalar bir-biriga qarama-qarshi qo‘yilgan holda tahlil etilishi mumkin. Bunday kategoriyalar paydo bo‘layotgan demokratiyalarga nisbatan ishlatiladi, ammo heterodoks mutafakkirlar Qo‘shma Shtatlarni yangi yoki paydo bo‘layotgan demokratiyalar sirasiga kiritadi. Bunda ular Amerika qulchilikni olqishlagan, Jim Crow davridagi segregatsiya, ayollarning siyosiy jihatdan disfranshizalashtirilganligi bois to‘laqonli demokratiya deb e’tirof etish mushkul, mamlakat faqatgina 1960-1970-yillarda Vatandoshlik huquqlari Aktini qabul qilish orqali demokratiyaga aylangan degan qarashni ilgari suradi.

Nima bo‘lgan taqdirda ham, konsolidatsiyalashgan demokratiyalar Linz va Stepanning so‘zlari bilan aytganda ‘shahardagi yagona o‘yin qoidalaridan’ iborat demokratik jarayonlarni o‘z ichiga olgan mamlakatlarni o‘z ichiga qamrab oladi. Ular buni uch o‘lcham asosida belgilab beradi: konstitutsiyaviy, qarashlar va xulq-atvor. Konsolidatsiyalashgan demokratiyalar barcha ishtirokchilar huquq va institutlar orqali harakatlanuvchi, rejim bo‘lib, ommaviy fikr barcha nizolar demokratik uslublardan foydalanilgan holda hal etilishiga ishonuvchi, yirik ishtirokchilarning hech biri no-demoratik rejim qurish yoki demokratiyadan chiqib ketishni ko‘zlamaydigan rejim sifatida qaraydi.

2/

@CJandLP

Xabarlarga ko'ra, Qo'shma Shtatlar prezidenti Donald Trump bugun Oliy sud tomonidan ko'rib chiqilayotgan tuproq huquqi orqali vatandoshlikni olish—Lotinchada jus soli yoki Ingliz tilida birthright citizenship—bo'yich ko'rib chiqilayotgan sud majlisiga tashrif buyurgan. Oliy sudning Tarix jamiyati bu hodisa mamlakat tarixida pretsedentga ega bo'lmagan hodisa ekanligiga urg'u bergan.

Bir qarashdayoq Konstitutsiyaviy huquq 101 doirasida eng fundamental bilimlarga ega har bir Huquq maktabi talabasi yoki bitiruvchisi bu sud hokimiyatining mustaqilligiga simvolik jihatdan bo'lsa-da rahna solish ekanligini tushunadi. 17-asr Angliyasida qirol James I sud hukmi qirol nomidan o'qib eshittirilganligi bois uning o'zi sud majlisini olib borib hukm e'lon qilish huquqiga ega ekanligini da'vo qilganda qirollikning Adliya vaziri Umum huquq qirolga bunday vakolat bermaganligini unga asoslab bergan. (Qarang: [1607] EWHC KB J 23 77 ER 1342, 12 Co.Rep. 64).

@CJandLP

Odillikni belgilab beruvchi narsa bu sud va sudyalarning bunday harakatlarni amalga oshirishi emas; Bu magistrat (sudyalar) — hattoki, ular shunchaki, mediatorlik yoki arbitorlik funksiyasini amalga oshirsa-da — intervensiyasi emas. Huquqiy akt, protsess va protseduralarni keng ma'noda xarakterlashtiruvchi jihat bu nizoning tartibga solinishi qay yo'sinda rivojlanganligidir hamda mazkur jarayonda sudyalar intervensiyasi, ularning fikri va qarorlari epizodlardan biri xolos. Huquqiy tartibni belgilab beruvchi narsa bu bizning bir-birimiz bilan qanday konfrontatsiyaga yuzlashishimiz, nizoga borishimizdir. Qoida hamda qarama-qarshilik, qarama-qarshilikdagi qoida — bu huquqiy maydon haqida bilishimiz kerak bo'lgan barcha narsalardir.

~ Michel Foucault, Théories et institutions pénales. Cours au Collège de France (1971-1972)

@CJandLP

Guernica, Basque Country, Spain. 27 April, 1937.

@CJandLP

‘War: first, one hopes to win; then one expects the enemy to lose; then, one is satisfied that the enemy too is suffering; in the end, one is surprised that everyone has lost’

~ Karl Kraus, Die Fackel (The Torch)
@CJandLP

O‘n sakkizinchi asr Angliyasidagi ‘Gin Crisis’dan yigirma birinchi asr binge-drinking ‘inqirozigacha’

Toshkent shahrida 5-7-iyun kunlari Taras Shevchenko ko‘chasida bo‘lib o‘tgan Beerfest festivali bir necha kunlardan beri tarmoqlardagi muhokamalarning markazida bo‘lib kelmoqda. Jamiyatning turli segmenti u yoki bu asnoda argument keltirgan holda o‘z pozitsiyasini bildirishga urinmoqda. Argumentlar valid yoki validlik kuchiga emasligi, ularning ishontira olish darajasi bir masala, bu post orqali sizning e’tiboringizni Ingliz jamiyatida yoshlarning ekzessiv ravishda alkogol ichish trendi – ‘binge-drinking’ va bu trendning Ingliz siyosiy diskursi, media makonida inqirozga tenglashtirgan holda Sotsiolog Steve Cohen ta’biri bilan aytganda o‘ziga xos ahloqiy sarosima (moral panic) yuzaga keltirganligiga qaratmoqchiman.

Gin crisis (Konspt O‘zbek tilida boshqa mazmun beruvchi so‘z ma’nosi kelib chiqishini oldini olish maqsadida jin inqirozi degan tarjima konseptdan foydalanilmadi). Gin crisis 17-asr yakunida qisman Ingliz hukumatining past navli vino mahsulotlariga bolarni kamaytirish orqali o‘sib kelayotgan mahalliy distileriyalarni qo‘llab-quvvatlashi ortidan alkogol mahsulotlari iste’molining o‘sishi natijasida yuzaga kelgan fenomenon. Taqqoslash uchun agar 1690-yillarda Ingliz disteleriyalari yarim million gallon spirt mahsulotlari uchun boj to‘lagani qayd etilgan bolsa, 1720-yillarga borib Londonda yiliga 2,5 million gallon gin tayyorlangan hamda manbalarda bu ko‘rsatkich shaharda jon boshiga haftasiga bir pint (ichimlik idishi) to‘g‘ri kelganligini ko‘rsatadi. 1740-yillarga borib gin ishlab chiqish iqtisodiy faktorlar, 1751-yildagi qonunchilikka kiritilgan o‘zgarish va ichkilik iste’molidagi o‘zgarish natijasidagi spirtli ichimlik iste’mololidagi tushishgacha gin ishlab chiqarish 7-8 million gallonga ko‘tarilgan.

1/n

@CJandLP

Yuqoridagi postda qoldirilgan Hogarth qalamiga mansub Gin Lane nomi ostidagi sur’ati davr davomiy ‘inqiroz’ va muammoni yechishga qaratilgan kompaniya o‘zining kulminatsion nuqtasiga chiqqan davrini ifodalaydi. 1751-yilda chop etilgan ushbu sur’at o‘zining sherigi bo‘lgan narigi kartina bilan jamiyatning ‘oldingi’ va ‘keyingi’ davrlarini tasvirlashga uringan hamda aynan Ingliz Parlamenti o‘zining yangi sessiyasini boshlayotgan davrda muhokama maydoniga olib chiqilgan.

Bosmadan chop etib chiqarilgan sur’atlarga e’tibor bilan qarash ularni reallikni ochib berishga qaratilgan shunchaki sur’at emas, balki ana shu reallikni mohirlik bilan konstruktlashtirib berishga harakat qilgan kartina ekanligiga guvoh bo‘lish mumkin. Ajratib ko‘rsatish mumkinb bo‘lgan muayyan mavzular sirasiga yaxshigina reprezentatsiya qilingan erkaklar–xususan, Beer Streetda ular muqaddas manbalarda tasvirlangan xususiyatlar orqali ifodalangan–qolaversa, Gin Lane’da ayollarning muayyan salbiy konnotatsiya kasb etuvchi bo‘yoqlar orqali tasvirlanganligi ko‘rinadi. ‘Keyingi’ davr ifodalangan bosma nashrda erkaklar obrazi ikki xil salbiy bo‘yoqdorlik orqali tasvirlanadi. Ular yoki gin mahsulotini iste’mol qilish uchun to‘lov qilishga o‘z anjomlarini sotib shahardagi binolarni xarob ahvolga tushishi yoki o‘z oilasini boqa olmasdan ularni parish ya’ni mahalliy munitsipal administratsiya zimmasiga yuk qilib qoldirgan shaxslar sifatida gavdalantiriladi.

2/n

@CJandLP

Tasvirlardagi ajratib o‘tish mumkin bo‘lgan boshqa mavzular doirasiga ‘patriotizm’ va davlat boshqaruvi. Xususan, Gin kontenetal, va albatta Fransuz, mahsuloti bo‘lganligi bois Beer Street tasvirlangan bosma nashrlarning bir versiyasi unda ‘nozik’ Fransuz Beer Street’dan viqorli Ingliz artizani tomonidan chiqarib yuborilayotgani tasvirlangan. Davlat boshqaruvi maslasida esa Gin Lane bosmasi orqali hukumat qanday qilib bularning barchasi sodir bo‘lishiga yo‘l ochib bergan yoki yanayam soddaroq qilganda hukumat qayerda–O‘zbekchada aytganda, mahalla qayga qarayapti?–degan savol o‘rtaga tashlanadi.

George I davrida ushbu ahloqiy sarosima–ichkilik bilan bog‘liq yuzaga chiqqan ehtimoliy ilk ahloqiy sarosima–nafaqat ichkilik iste’molini o‘sishi muammosi, balki Qirol George I davridagi jamiyatning keng ijtimoiy muammolarini ichkilik iste’molining o‘zgarishi muammosi orqali o‘zida aks ettirgan. Jumladan, urbanlashuv jarayonlarining kengayishi Londonga mamlakatning turli hududlaridan kirib keluvchi aholining o‘sishiga, bu esa shaharning sotsial to‘qimimasiga ta’sir etuvchi ijtimoiy effektni keltirib chiqargan. Ushbu davr, qolaversa, jamiyat boylik darajasining umumiy ma’noda o‘sishi, xususan, ischi sinf vakillari real daromadlari oshishi, ichkilik iste’mol qilish, ishlash va uy-xo‘jaligi bilan bo‘g‘liq xulq-atvoriga ta’sir o‘tkazgan. Shu jumladan, jamiyatda oila instituti va onaning bolalarga bo‘lgan munosabati yuzasidan xavotir paydo bo‘lgan. Bularning barchasi hukumat jamiyat yuzlashayotgan ijtimoiy muammoning jiddiylik darajasiga lozim darajada e’tibor qaratmayapti degan umumiy havotirlarni shakllanishiga o‘z hissasini qo‘shgan.

Gin inqirozi kompaniyasi esa abstrakt, mavhum ijtimoiy muhitda emas, balki aynan mana shu ijtimoiy sharoitda vujudga kelgan. 1695-yildagi Lintsenziyalash Akti bosma-nashrlarning oshishiga va Hogarth kompaniya tarafdorlarining bundan uch dekada davomida foydalangan holda jamiyatning keng qatlamiga yetib borishiga olib keladi.

3/n

@CJandLP

‘[W]e require history for life and action, not for the smug avoiding of life and action, or even to whitewash a selfish life and cowardly, bad acts. Only so far as history serves life will we serve it.’

~ Friedrich Nietzsche

@CJandLP

‘Totalitar harakatlar atomlashgan, isolyatsiyadagi individuallardan tashkil topgan ommaviy tashkilotlardir. Boshqa barcha siyosiy partiyalar va harakatlar bilan taqqoslanganda ularning yaqqol ko’zga ko’ringan tashqi belgisi bu ularning individual a’zolardan total, cheklanmagan, shartsiz va o’zgarmas sadoqat kutishidadir.’

1/2

@CJandLP