Yuqoridagi keys orqali O‘zbekistonda sodir bo‘lgan so‘nggi voqealar O‘zbekiston Respublikasi jinoyat qonunchiligidagidagi tuxmat qilish bilan bog‘liq norma legitimligini so‘roq ostiga oladi.

Amadagi adabiyotlardagi tanqid bunday normalarni muayyan ijtimoiy guruh yoki shaxslar qo‘lidagi o‘z opponentlariga qaratilgan qurolga aylanishi mumkinligi xavfini muhokama qilishga qaratiladi.

Tuhmat ko‘plab demokratik ananana va qadriyatlarni o‘zining rivojlanish yo‘li deb biluvchi mamlakatlarda fuqarolik huquqiy nizosi deb e’tirof etiladi. Unda davogar davo talabidagi masala yuzasidan javobgarning boshma yoki elektron nashrlarda chop etgan ayblov(lar)i o‘zining sha’ni va qadr-qimmatiga qay darajada ziyon yetkazganligini dalillab berishi darkor.

Agar masala markazida mansabdor shaxslar bo‘lsa, ularning muyyan hatti-harakatni qilganlikda gumonlanish uchun jamoatchilikda jamiyat manfaatlariga dahl etuvchi (public interest) legitim shubha bo‘lsa ommaviy axborot vakili yoki individual shaxslar ularni ayblab chiqishga haqli. Chunki, ular ana shu jamoatchilikning to‘lagan soliqlari hisobidan ish haqi oladi.

@CJandLP

Qo‘shma Shtatlarning eng katta xato siyosiy tanlovlaridan biri bu 80-yillardan qamoqxonalar bumi (prison boom) yoki qamoq industrial kompleksi (prison industrial complex) lobby qilinganligi bilan izohlanadi.

@CJandLP

Xo‘sh, qamoq industrial kompleksi nima? Norvegiyakik kriminolog Nayls Kristi (Nils Christie) bu tushunchani fanga kiritgan. Unga ko‘ra, qamoqxonlarning xususiylashtirilishi bilan bog‘liq davlat va nodavlat agentliklarining manfaatlar to‘qnashuvi asosida daromad qilish uchun qamoqxona qurish, uni faoliyatini yuritish va nazorat qilish bilan bog‘liq harakatlar majmuasi tushuniladi.

Mashhur abolitsionist Angela Davis o‘zining Nega qamoqxonalar eski (Why prisons obsolete?) nomli asarida 1980-yilning ikkinchi yarmidan 2000-yilgacha Kaliforniya shtatida Kaliforniyaning undan oldingi 100 yillik tarixida qurilgan miqdorda qamoqxonalar qurilganligini ta’kidlaydi.

Xususiy qamoq uylari samaradorlik, tejamkorlik shiorlari ostida yangidan-yangi loyihalar sifatida biznes va siyosiy doiralar tomonidan lobby sifatida ilgari surib kelindi.

Nasdaq koterovkalarida 2011-yilda xususiy qamoqxonalarga egalik qiluvchi CoreCivic kabi davlat boshqaruvida yechimlar beruvchi kompaniyalar daromadlari karrasiga oshib ketdi.

@CJandLP

Jury o’rniga yakka tartibda ishni ko’ruvchi sudya?

Birlashgan Qirollikning Open universiteti tadqiqotchilari Shotland hukumatining nomusga tegish jinoyatlarini jury ishtirokisiz, yakka sudya tartibida ko’rish tartibi kutilgan natijalarni bermasligi mumkin degan nuqtai-nazarni ilgari surmoqda.

O’zgarishlarning negizi mamlakatda mazkur turdagi jinoyatlarni sudda ko’rib chiqilishi hamda ayblov verdiktining darajasi pastligiga borib taqaladi. Odatda, har ikki jinoyat ishidan biri yoki ishlarning 51% ayblov verdikti bilan yakunlanadi.

Bu g’oyaning kelib chiqishi esa o’z navbatida jury a’zoligiga taklif qilingan oddiy fuqarolarning nomusga tegish atrofida aylanib yuruvchi miflar bilan bog’liq. Nomusga tegish miflari deganda ushbu jinoyatlar bilan assotsatsiyalanuvchi yanglish faraz, tasavvur va tushunchalardan iborat qarashlar tizimi tushuniladi. Bunda jury’da odatda nomusiga tegilgan shaxslarning ‘ochiq kiyinganligi’ ularning o’z aybi bo’lgan qarash; yoki odamlar odatda qasos olish maqsadida zo’rlanganligini ilgari surib chiqadi degan farazlar shakllanganligi kuzatiladi.

Masalan, Glazgo universiteti tadqiqotchisi Fiona Leverick o’z tadqiqotida ana shunday nomusga tegish miflari juryning qarorlar qabul qilish jarayoniga bevosita ta’sir qilishini ochib bergan. Ya’ni juryni tashkil qiluvchi shaxslarda qanchalik bunday miflarni to’g’ri deb qarsh shakllangan bo’lsa, ular shunchalik sudlanayotgan shaxsni aybsiz degan verdiktni ilgari surish ehtimoli ortadi.

Aybsizlik verdiktini ilgari surgan jury ratsionallari qatoriga jinsiy zo’ravonlikka uchragan shaxsning alkogol mahsuloti iste’mol qilishi natijasida intoksikatsiya bo’lishi ularning qisman aybdorligini anglatadi, zo’ravonlik odatda begonalar tomonidan amalga oshiriladi degan qarashlar ustiga quriladi.

Biroq, jury o’rniga sudya tomonidan ishning yakka tartibda ko’rib chiqilishi qanchalik bu holatlarning kamayishiga sabab bo’ladi degan savolga tadqiqotchilarning o’zlari-da skeptik qaraydi. Ya’ni jury a’zolarini o’z ta’siri ostida saqlovchi miflar o’z navbatida yakka tartida ishni ko’ruvchi sudyaga ham ta’sir qilishi ehtimolligi yuqori.

Psixologlarga ko’ra insoning qarorlar qabul qilish jarayoni muayyan kognitiv qisqartmalar (short-cuts) ustiga qurilgan bo’ladi. Bu esa odatda ularga tezkor qaror qabul qilishda yordam beradi. Tajriba esa ularga qaysi ma’lumotlardan foydalanish, qaysilarini chetga surib qo’yishda qo’l keladi. Bu ham vaqtni tejab qolishda muhim ahamiyatga ega. Biroq, muayyan bir hollarda bu tezkor kognitiv qabul qilish ba’zan ish uchun muhim ma’lumotlarni tushirib qoldiradi (Xususan, qachon u yoki bu ish normal bo’lmagan xususiyatga ega yoki o’zining u yoki bu ish yuzasidan tajribaga ega emasligi kabi). Bu o’z-o’ziga ortiqcha ishonishga, ana shu ekspertlarning boshqa bir hamkasb ekspertlardan maslahat olmasligiga yetaklashi mumkin. Ana shunday qilib noxolis yondashuv shakllanadi.

Sudyalar va boshqa huquqshunos mutaxassislar ham ana shunday noxolisliklardan holi bo’lmasligi, tabiiy hol. Boshqa bir tadqiqotda, Germaniyadagi Maks Plank va Birlashgan Qirollikning City kolleji tadqiqotchilari Mandeep Dhami va Peter Ayton tadqiqot ishiga ko’ra Magistrat sudlari sudyalari qabul qilgan qarorlari odatda ratsional qarorlar modeliga emas, balki noxolis qarorlar modeliga mansub degan xulosaga keladi. Olimlar sudyalarning ishini ular ko’rib chiqqan oldingi ishlar bilan solishtirib chiqqanda ham, ularning hamkasb sudyalari tomonidan ko’rgan ishlar bilan solishtirib chiqqanda ham barqarorlik kasb etmaydi. Agar ularning yondashuvi ratsionallik kasb etganida, albatta ishlarda muyyan barqarorlik ko’zga tashlanar edi.

Umuman olganda huquqdan tashqari bo’lgan faktorlar, masalan, sudyaning tushlik qilgani yoki qilmaganligi ham sudyalar qarori xolisligiga ta’sir qilishi tadqiqotlarda ko’rsatib berilgan. Shundan kelib chiqilsa, jurysiz sud ishlari nomusga tegish ishlarini ko’rib chiqishga ijobiy ta’sir qilishini yetarlicha shubha ostiga olish mumkin bo’ladi.

1/2

@CJandLP

Bundan tashqari, olimlar pilot sifatida sinovdan o’tkazilishi ko’zlanayotgan jurysiz yakka sudya ishtirokida ko’rib chiqiladigan sud ishlari dasturga ham skeptik qaramoqda.

Bunga ko’ra hukiumat muayyan bir to’xtamga kelishi kerak. Asosiy kutilma — bu ayblov verdiktlari sonining oshishi. Albatta, bu kutilma muayyan muammolarga ega. Chunki, avallo, har qanday sudlar tomonidan qarorlar qabul qilinishini hukumatning o’rganishi bu sudlar mustaqilligiga rahna solishga aylanib qoladi. Qolaversa, sudyalarda ayblov verdikti chiqarishga bo’lgan yondashuv shakllanib qolishi ham xolislikka ta’sir qilmay qolmaydi. Bu pilot jarayon o’ziga xos infilatsiyani keltirib chiqaradi. Ya’ni pilot davriyligi davomida ayblovlar soni oshib, undan so’ng natija yana ilgarigi holatga qaytishi mumkin. Oxir-oqibat bu na sudlanayotgan taraf va na ayblayotgan taraf uchun adolatli sud jarayonlarini tashkil etmaydi.

Sudlanuvchining harakatlari ortiq jamiyatning turli sohalarida faoliyat yurituvchi a’zolari tominidan emas, davlatdan haq olib ishlovchi, bir o’lchamli qaror qabul qiluvchi soha vakillari tomonidan baholanadi. Bu degani ana shu yakka shaxsning dunyo qarashi qarorning yakuniy natijasini belgilaydi.

Qolaversa, bu shuningdek, jury tizimining o’ziga ishonchsizlikni shakllantiradi. Nima uchun jury a’zolari qotillik jinoyatini ko’rishga kompetent-u, nomusga tegish ishlarida bunday kompetentlikka ega emas?

Tadqiqotchilar buning o’rniga juryni shakllantirish mexanizmlariga baho berish eng optimal alternativ yechim degan g’oyani ilgari suradi. Ya’ni ilgarigi ishlarda ana shunday miflarga moyillik bildirgan jurylar jurylik ro’yxatlaridan tushirib qoldiriladi.

2/2

@CJandLP

‘Myself alone. I know the feelings of my heart and I know mankind. I am not made like any others I have seen.’

Jean Jaques Rousseau

@CJandLP

Bir necha yuz yillik qamoq?

Qo’shma Shtatlarda sud piyodalar ustiga trak haydagan Sayfullo Saipovning 8 karra ketma-ket umrbod ozodlikdan mahrum qilish va 260 yil qamoq jazosi tayinlanganligi haqidagi xabarlar tarqaldi. Tabiiyki, O’zbek segmentini jazo tayinlashning anglo-saksoncha bunday paradoksi hayratga soldi. Quyida nima uchun ushbu mamlakatlarda bunday jazo tayinlash amaliyoti (sentencing) shakllanganligini mazkur yurisdiksiya bilan tanish bo’lmagan o’quvchilarga tushuntirishga harakat qilaman.

Avallo, jazo tayinlash deganda biz shunchaki inson qancha vaqt panjara ortida o’z umrini o’tkazishini tushunishimiz emas, balki jazoning simvolik va teatrik funksiyalari mavjud eknaligini ham nazardan chetlatmasligimiz darkor.

Bunday uzoq ramziy jazo bilan sud Soipovga uning qanchalik yomon inson ekanligini uqtirishga uringan. Qolaversa, ushbu ramziy qoralashning davomiyligi muayyan jinoyatlarning media makonda qanchalik muhokama qilinganligi, jinoyatning xususiyati, va eng muhimi, jazoning bir-biriga mutlaqo qarama-qarshi bo’lgan ramziy va amaliy maqsadi o’rtasidagi ziddiyatlar to’qnashuvi orqali shakllanadi.

8 karra umrbod ketma-ket ozodlikdan mahrum etish va 260-yillik qamoq jazosi sudlanuvchining shartli ozodlikka chiqarilish ehtimolini inkor etmaydi. Har qanday qamoq jazosi, uzun yoki qisqa bo’lishidan qati-nazar, qamoqxona gubernatori tomonidan yengilrog’iga almashtirilishi mumkin.

Bunday mantiqsiz jazolar sudlanuvchiga har bir jinoyati uchun qilingan hukumlarning umumiy yig’indisidan kelib chiqadi. Ya’ni Soipovga qotillik ortidan har bir o’ldirilgan (8 nafar) hamda suyuqasd qilingan (16 nafar) shaxslarga qarshi jinoyatlari uchun har biriga alohida muddat belgilangan.

Odatda, bunday bir necha yuz-yillik jazolar bir vaqtning o’zida o’talishi ko’zda tutiladi. Bu degani shaxs beshta 20 yillik qamoq jazosini 100 yilda emas, 20 yilda o’tab bo’ladi. Aksariyat Shtatlarda jazo tayinlashda ustuvorlik sudya, boshqalarida esa jury tomoniga taqdim etiladi. Bunda jury tayinlangan jazolarni bir yo’la yoki ketma-ket o’talishini belgilashi ham mumkin. Faqatgina 6 ta Shtatda juryning bunday kengaytirilgan vakolati mavjud.

@CJandLP

Best student cities, 2023 ranking:

1. 🇬🇧London
2. 🇩🇪Munich
3. 🇰🇷Seoul
4. 🇨🇭Zurich
5. 🇦🇺 Melbourne
6. 🇩🇪 Berlin
7. 🇯🇵 Tokyo
8. 🇫🇷 Paris
9. 🇦🇺 Sydney
10. 🇬🇧 Edinburg
.
11. 🇺🇸 Boston
12. 🇭🇰 Hong Kong
13. 🇸🇬 Singapore
14. 🇨🇦 Montreal
16. 🇦🇹 Vienna
18. 🇺🇸 New York
20. 🇨🇦 Vancouver
21. 🇸🇪 Stockholm
22. 🇳🇱 Amsterdam
23. 🇦🇷 Buenos Aires
24. 🇦🇺 Brisbane
25. 🇬🇧 Manchester
27. 🇺🇸 San Francisco
29. 🇨🇳 Beijing
30. 🇺🇸 Los Angeles
31. 🇪🇸 Barcelona
37. 🇳🇿 Auckland
39. 🇨🇿 Prague
45. 🇫🇷 Lyon
47. 🇩🇰 Copenhagen
48. 🇮🇹 Milan
51. 🇦🇪 Dubai
52. 🇹🇷 Istanbul
53. 🇧🇪 Brussels
58. 🇵🇱 Warsaw
60. 🇨🇱 Santiago
67. 🇫🇮 Helsinki
68. 🇲🇽 Mexico City
70. 🇵🇹 Lisbon
74. 🇮🇹 Rome
75. 🇰🇿 Almaty
78. 🇿🇦 Cape Town
86. 🇧🇷 São Paulo
88. 🇩🇪 Stuttgart
94. 🇪🇬 Cairo
99. 🇨🇴 Bogota
102. 🇺🇸 Houston
103. 🇮🇳 Mumbai
104. 🇬🇷 Athens
108. 🇱🇻 Riga
114. 🇮🇳 Bangalore
116. 🇺🇸 Dallas
118. 🇰🇷 Busan
124. 🇮🇩 Jakarta
132. 🇷🇴 Bucharest
135. 🇺🇾 Montevideo
140. 🇵🇱 Łódź

🔗World of Statistics

@CJandLP

Biroz yumor..)

@CJandLP

Umrbod ozodlikdan mahrum qilish haqida gap ketganida, Birlashgan Qirollikka qarata yo’naltiriladigan tanqidlar mavjud. Shunday tanqidlardan biri garchi bu mamlakat o’lim jazosiga qati qarshilik bildirib kelsada, qanday qilib umrbod qamoq jazosini saqlab kelayotgani bilan bog’liq. Negaki, umrbod ozodlikdan mahrum qilish, mohiyatan shunchaki kechiktirilgan o’lim jazosiga teng.

Ushbu mavzudagi tadqiqotlarini kitob qilib nashr ettirgan Nottingem universiteti professori hamda uning ham-muallifi Katrin Applton industrial demokratiyalarda bu trendning qay yo’sinda rivojlanganligini tahlil qilgan.


@CJandLP

Kapital jazo

Ora-orada o‘lim jazosini tiklashga bo‘lgan populistik qarashlar, chaqiriqlar va davolarni jamoatchilik orasida yangrab turadi.

Jazo bu muayyan hatti-harakatning oqibati bilan kurashish. Biz jazo tayinlash orqali jamiyatda yig‘ilib qolgan muammolarni u yoki bu tarzda yechmaymiz, balki bunday muammolarning akkumlyatsiyalashishiga sababchi bo‘lib qolamiz.

Amerika orzusi taqdim etuvchi mamlakatning bir-bir na’muna olish kerak bo‘lmagan sohasi bo‘lsa, bu albatta jinoiy adliya institutlaridir. Bu borada Qo‘shma Shtatlar eng yomon ko‘rsatkichka ega mamlakatlar qatoriga kiradi.

Qo‘shma Shtatlarda o‘lim jazosi letal inyeksiya, elektrokoushn, letal gaz, dorga osish va otuvga hukm qilish kabi usullarda amalga oshirilib kelingan. Hozirda, ushu turdagi jazolardan inyeksiya orqali o‘lim jazosiga hukm qilish saqlanib qolgan.

Qanday turdagi o‘limga hukm qilish bo‘lmasin, jazoni ijro etish jarayoni har doim ham risoladagidek kechavermaydi. Ana shu jazoni ijro etish bilan shug‘illanadigan mutaxassislar xatolikka yo‘l qo‘yishi va hukm qilingan inson muayyan og‘riqlar asosida o‘ldirilishi ham kuzatiladi.

Kolumbiya universiteti Professori Bernard Harcourt bir vaqtning o‘zida o‘lim jazosiga hukm qilinganlar ishida pro-bono shaklida himoyachi vazifasini bajarib keladi. U qatnashgan so‘nggi ishlardan birida Alabama shtatida Doyle Lee Hamm letal inyeksiya orqali o‘limga hukm qilinganida o‘lim jazosi xato ijro etilgan (botched execution).

Quyida kichik diskleymer bilan o‘limga hukm qilingan Doyle Lee Hamm’ning tanasini jazo ijro etilganidan so‘ng sud tibbiy ekspert tomonidan o‘rganish natijalariga havola qoldiraman.

Kapital jazoning bunday noxush oqibatlari muayyan implikatsiyalarga ega. Bu implikatsiyalar bizni inson tanasiga jarohat yetkazish, uning xossalarini o‘zgartirish yoki deformatsiyasiga sabab bo‘luvchi jazolar haqida qayta-qayta o‘ylab ko‘rishga undashi darkor.

@CJandLP

Ish uyi (workhouse) yohud kambag’alxona

19-asrda dunyoning eng boy mamlakati bo‘lgan Angliyada sanoat inqilobidan so‘ng shiddat bilan o‘sib borayotgan aholi orasida kambag‘allarning ulushi ham nihoyatda ulkan bo‘lgan. Urban markazlarida kambag’allar aholining deeyarli 1/3 qismini tashkil etgan.

1834-yildan boshlab Viktoriya Angliyasi ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash sohasida Kambag’llik to’g’risida Qonun yangi tahrirda qabul qilingan. Qonun qabul qilingan davrda kambag’allarga berilib kelingan imtiyozlar jamiyatda ziddiyatlarni keltirib chiqara boshlagan. Parish deb yuritiluvchi mahalliy davlat hokimiyati organlari nochor aholiga yashash uchun mablag’i qolmaganida, ish orqali qoplashning imkoni bo’lmagan iste’mol quvvatini taqdim etuvchi imtiyoz taqdim etgan.

Kambag’allarni qo’llab-quvvatlash mablag’lariga bo’lgan qattiq yondashuv Yevropadagi Napaleon urushi va undan so’ng kirib kelgan inqiroz natijasida shakllangan. Aholida shakllangan qo’rquv jismoniy mehnatga layoqatli bo’lgan shaxslar ham ishlamaslik maqsadida ana shunday imtiyozlar ro’yxatiga tushib olmoqda degan sentimentda ifodalanar edi. Ammo, bu qo’rquv tadqiqotlar natijasida emas, balki jamiyatning siyosiy doiralarida aylanuvchi retorikalar asosida yuzaga kelgan. Natijada, ushbu qarashlar huquq-normasi darajasigacha ko’tarilgan.

Masalan, Nottingemshirdagi Sautuell mahalliy davlat hokimiyati organida imtiyozlarga bo’lgan talabni kamaytirish maqsadida kambag’allar uchun ish uyi tashkil etiladi. Bundan ko’zlangan maqsad ijtimoiy qo’llab-quvvatlashni soddalashtirish va kambag’allarni ish uylaridan tashqari barcha imtiyozlarni cheklash orqali ishlash yo’liga o’tkazishga qaratilgan edi. Oddiy qilib aytganda, ish uylari kambag’allarni dangasaligini nazorat qilish orqali yordam so’rashini cheklashga qaratilgan. Bunday “qo’llab-quvvatlov” zamirida kabag’allar jazolash orqali samaradorlikka erishish ko’zlangan edi.

Qonun ishlab chiqarishga ma’sul komissiya kambag’allik bilan bog’liq amaldagi qonun hujjatlarini o’rganar ekan Sautuell parishligi tajriba sifatida qaralgan. Bu tajribaning asoschisi Jorj Nikolls komissiyaga kambag’allarga taqdim etiladigan barja nafaqalarni bekor etish va uning o’rniga ishlashga qodir ammo ishlamaydigan ishyoqmas kambag’allardagi qusurlarni yo’q qiluvchi ish uylari bunyod etishni taklif etadi.

Afsuski, ijtimoiy qo’llab-quvvatlovni ish uylariga joylash orqali amalga oshirish hech qachon g’oya ijodkorlari tomonidan o’ylanganidek natija bermagan. Olimlarning fikricha, qonun qurilgan qattiq yondashuv g’oyasi fundament sifatida xato bo’lgan. Aslida, ijtimoiy qo’llab-quvvatlash harajatlari ishlash qobiliyatiga ega bo’lgan kambag’allar tomonidan shishirib yuborilmagan, biroq ehtiyojlarning murakkabligi va chigalliklaridan paydo bo’lgan. Qonun chiqaruvchilarda esa odamlar ishlash o’rniga mahalliy imtiyozlar hisobidan kun kechirishni afzal ko’radi degan qo’rquv bo’lgan. Ammo, amalda hattoki to’liq bandlik rejimida ishlash ham odamlarning kundalik ehtiyojlarini qondira olmagan.

@CJandLP

Umuman olganda har safar kambag’allikni qisqartirish retorikasi yangraganida, qandaydir daftarlar o’ylab topilganida yaxshi niyatlar bilan ochilgan, ammo unday natija bermagan Sautuell yoki Lambetlar beixtiyor inson hayolida aylanishi mumkin.

Ish uylari 1948-yildan ijtimoiy institut sifatida bekor bo’lgan. Ularning binolari aksariyat hollarda 2-JU so’ng tashkil etilgan Milliy sog’liqni saqlash tizimi (NHS) hisobiga o’tkazilib kasalxonalarga aylantirilgan.

@CJandLP

Bugun OAV’da Gruziya parlamentida mamlakatga rus aviakompaniyalari to‘g‘ridan-to‘g‘ri qatnovining tiklanishi ortidan tartibsizliklar vujudga kelganligi haqidagi videolar tarqaldi.

Ukraina, Turkiya, Armaniston kabi mamlakatlarning qonun chiqaruvchi vakillik uylarida ham bunday holatlar vaqti-vaqti bilan kuzatib turiladi.

Garchi Birlashgan Qirollik va Qo‘shma Shtatlar kabi industrial demokratiyalari parlamentlarida bunday voqelik yaqin o‘tmishda kuzarilmagan bo‘lsada, parlamentning alohida hokimiyat tarmog‘i bo‘lish jarayonida bunday mushtlashuvlar tez-tez sodir bo‘lib turgan.

@CJandLP

Inson kapitali va ijtimoiy risk

Globallashuv jarayoniga integratsiyalashayotgan har qanday jamiyatda o‘zining xorijda o‘qib qaytgan avlodining inellektual potensialidan foydalanishga harakat qilib ko‘radi. Muayyan jamiyatlarda bunday u yoki bu darajada ijtimoiy o‘zgarishlarga olib keladi, boshqalarida natija ijobiy deyish murakkab.

2019-yillarda Chilida tarqalgan ommaviy norozliklar to‘lqini hokimiyatda so‘l ideologiyasi asosida sotsial demokratik jamiyat qurishni vada berayotgan Gabriel Boricni olib kedi. Xo‘sh, Ispanchada dignidad ya’ni qadr-qimmat shiori ostida hokimiyatga kelgan ijtimoiy harakatning vujudga kelish sabablari nima?

Buning uchun vaqt mashinasida biroz oldinroqqa — post 2-JU yillarga — sayohat qilish darkor. Bu davrda Qo‘shma Shtatlar hukumati Chikago universiteti va Pontificia Universidad Católica de Chile universiteti o‘rtasida hamkorlik aloqalarini o‘rnatadi. Ular Chililik yosh iqtisodchilarni — Chikago yigitlari (Chicago Boys) nomi ostida tilga olinadi — bozor g‘oyalariga tanishtirish orqali mintaqadagi kommunizmning rolini kamaytirishga hamda Chili va uning qo‘shnilarini kapitalizmga umid bog‘laydi.

1970-yillarda demokratik saylangan Salvador Allende boshchiligidagi sotsialist hukumatning iqtisodiy siyosatidan norozilik general Avgusto Pinochetni harbiy to‘ntarish orqali hokimiyatga olib keladi. U Chikago yigitlariga Allendening xatosini to‘g‘irlash topshiriladi.

Islohotlar trafdorlari bu jarayonlarni bir qator muammolar bilan bo‘lsada muvaffaqiyatli deb baholangan. Chili yuqori YAIM, past kambag‘allik darajasi, ta’lim va sog‘liqni saqlash sohasi orqali Lotin yo‘lbarsi deb taqdimot qilingan.

Bu islohotlarga qaratilgan tanqid bu jarayonlarning 2500 atrofidagi oppozitsiya vakillarini jismonan yo‘q qilganligi, erkin jamiyat sharoitda Chikago yigitlarining bunday keng ko‘lamli, keskin islohotlari amalga oshmasligi atrofida aylanadi. (Shu sababli, bu jarayon “dastlabki gunoh” deb tavsiflangan). Shunday bo‘lsada, bu tizim Pinochetdan keyingi davrda demokratik yo‘llar bilan saylangan prezidentlari tomonidan nafaqat saqlanib qolingan, balki kengaytirilgan.

Biroq, bir necha dekadalar davomida shakllangan bu muvaffaqiyat hikoyasi 2019-yilda Santiagoda metro yo‘l haqining 30 peso ($0,40) oshganligi ortidan ommaviy noroziliklarga aylanib ketdi. Namoyishchilar korporotiv suiste’molliklar, daromad topishga yo‘naltirilgan ta’lim, kam pensiyalar ildizi Chikago yigitlari boshlagan islohotlarga borib taqaladi deb hisoblagan.

Namoyishlar ko‘plab siyosatchilar va biznes vakillarida hayrat uyg‘otdi. Ulardagi savol qanday qilib garchi Chili ananaviy o‘lchovlarga ko‘ra uzoq vaqt davomida shunday misli ko‘rilmagan iqtisodiy o‘sishga erishgan bo‘lsada, bunday noroziliklar kelib chiqanligida edi.

1/2

@CJandLP

Chililik iqtisodchi Sebastian Eduards mamlakatdagi noroziliklarni o‘rganish uchun 2019-yilda Santiagoga tashrif buyirib tadqiqotlari natijasini Chili loyihasi: Chikago yigitlari hikoyasi hamda neoliberalizm inqirozi nomi ostida nashr etgan. Uning argumenti Chili nafaqat uning iqtisodiyoti “dastlabki gunoh” ustiga, balki ijtimoiy porox bochkasi ustiga qurilganini inkor etib kelgan.

Eduards Chikago bilan hamkorlikni rad etgan Universidad de Chile’da tahsil olgan. Keyinchalik Shtatlarga ko‘chib o‘tib u ham Chikagoda tahsil olgan. Harberger bilan do‘stlashgan. Ammo, hech qachon o‘zini Chikago yigitlari bilan afillamagan.

Chili loyihasi Chikago yigitlarining Hyde Park (universitet markaziy maydoni)dagi tareningidan, ularning hukumatdagi yirik lavozimlarda ish faoliyatini davom ettirish orqali boshlangan. Ular iqtisodiy islohotlar davomida Harberger, Friedman, Gary Becker, and Theodore Schultz kabi Chikagolik professorlardan maslahatlar olib turgan. Ammo, treng ularga islohotlarda ijtimoiy tengsizlikni qisqartirishga emas, o‘ta qashshoqlikni ijtimoiy dasturlar yordamida yengillashtirishga e’tibor qaratgan.

YAIM o’sishi, ishsizlik va infilatsiya hisobiga, kambag’allikning qisqartirilishi tengsizlikning kengaysihi hisobiga amalga oshirilgan. Masalan, 1975-yiligi yuqori infilatsiya ishsizlikni oshirish orqali, narxlarning oshishini tushirish uchun Fridman tomonidan taklif etilgan “shok terapiya” qo’llangan. Hatto, Fridman ham bunday infilatsiya o’sishi faqat bir necha oy davom etadi deb hisoblagan, amalda bu deyarli bir dekada davom etgan.

Demokratiyaga o’tish davomida treyd yunionlarning vakolatlari qisqartirilgan. Bu orqali ularning ishlab chiqarish va milliy doirada muzokara olib bora olish qobiliyati cheklanib, ish beruvchilarga (biznes) lokaut e’lon qilish, xodimlariga iqtisodiy qiyinchil sharoitida ish haqi to’lamaslik vakolatlarini taqdim etadi.

Eduardsga ko’ra noroziliklar o’z cho’qqisiga chiqishiga yana bir sabab bu oliy ta’lim bo’lgan. Desentralizatsiyalangan va xususiylashtirilgan oliy ta’lim ko’plab Chililik yoshlarni qarzga botirgan hamda ish bilan ta’minlab bera olmagan. Ular o’zlarini aldangan his qilgan hamda ularga agar qattiq o’qib ta’lim olsa ularning oldinga qarab yurishi va professional va menejerlik pillapoyalarida osonroq ko’tarilishini vada bergan tizimni so’roq ostiga oladi.

Qolaversa, Chilida marginal guruhlarning yuqoriga qarab ko’tarilish ijtimoiy mobilligi kuzatilmagan. Masalan, Harberger 1955-yilda Chilidagi jentelmenlar guruhida ulardan qanchasi inquilinos ya’ni yer egalari ferma ishlarini qiluvchilar farzandi ekanligi so’ragan. Yangi asrga o’tish arafasida olim yana qayta shu savolni berganida javob o’sha-o’shaligicha qolgan.

Xullas, Chilida kambag’allikdan qutilib qolgan oilalar yana qayta kambag’allika tushib qolishidan, kabag’allik chizig’idan biroz yuqorida bo’lgan juda katta va shu bilan birga juda mo’rt o’rta qatlam ham shunday ehtimollikdan qo’rquvda yashab kelgan. Bularning bari ijtimoiy taranglik va yuqorida takidlangan ijtimoiy porox bochkasini yuzaga kelishiga olib kelgan.

2/2

@CJandLP

Xalqaro jinoyat huquqida so‘nggi bahslar Putinga nisbatan Xalqaro jinoyat sudi tomonidan hibsga olish to‘g‘risida order e’lon qilinganligi va aynan mana shu institut tomonidan Qo‘shma Shtatlar prezidenti kichik Bush va Birlashgan Qirollik bosh vaziri Antoni Bleyrga nisbatan ularning Iroq urushidagi jinoyatlari uchun jinoyat ishi qo‘zg‘atilmaganligi atrofida aylanadi.

Shubhasiz, Bush va Bleyr xalqaro jinoyatlarni sodir etgan jinoyatchilar. ICCning bu yondashuvi uning ikki xil standardlar asosida ishlayotganlini emas, seketiv standardlar asosida jinoyat ishi qo‘zg‘ayotganligidan dalolat beradi. Garchi ICC anglo-amerikalik hukumat boshliqlariga formal ish ochmagan bo‘lsada, bu xalqaro jinoyat huquqining mutlaqo ishlamayotganligini anglatmaydi. Masalan, Shvetsariya prokuraturasi tomonidan Bushga nisbatan 2011-yilda qiynoq jinoyatlarini sodir etganligi uchun jinoyat huquqining universalligi prinsipi asosida ish ochgan. Shudan so‘ng, Bush o‘zining Shvetsariyadagi uchrashuvini bekor qilgan va deyarli Shtatlardan tashqariga safar qilmagan.

@CJandLP