Yodingizda bo‘lsa Stan Cohen tomonidan ilgari surilgan ahloqiy sarosima haqida bir necha postlar qoldirgan edim.

Ana shunday ahloqiy sarosimaning yangi to‘lqini mamlakat mediasini qamrab olgan ko‘rinadi. Gap kvadrobika va uning atrofidagi O‘zbek ijtimoiy media segmentidagi shov-shuvlar haqida ketmoqda.

1/

@CJandLP

Cohen taqdim etgan tahliliy doiraga ko‘ra, jamiyatning u yoki bu guruhi—bo‘lganda ham bunday guruh jamiyat a’zolarining juda kichik bir qatlamini tashkil etadi—tomonidan muayyan deviant xulq-atvor namoyish etiladi hamda mazkur xulq-atvor jamiyatga kichik zarar yetkazadi. U nashr etgan tadqiqotda bu Mod va Rock guruhlari tomonidan amalga oshirilgan vandalizm harakatlari edi.

Keyingi bosqichda, media voqealarni bo‘rttirib ko‘rsatadi. Bunda yetkazilgan zarar ko‘lami, harakat doirasi bo‘rttirib ko‘rsatiladi. Bundan tashqari, deviant guruh a’zolari jamiyatga tahdid sifatida (Cohen bu jarayonni Folk Devils ya’ni Iblis kimsalarning yaratilishi deb tushuntiradi) gavdalantiriladi.

Bunda media, davlat yoki diniy institutlar jamiyatdagi xulq-atvor normalari chegaralarini belgilab beruvchi ahloq yaratuvchilari (moral entrepreneur) sifatida jarayonlarda ishtirok etadi. Jarayonlar esa muayyan darajadagi simvolizatsiyani o‘z ichiga qamrab oladi. U yoki bu obyekt yoki dress kod ahloqiy sarosima keltirib chiqargan guruh bilan bog‘lanadi. Simvollar ishtirok etgan har qanday jarayon huquqqa xilof hatti-harakat deb e’tirof etiladi.

Natijada, jamiyatda disproportsional qo‘rquv yoki sarosima shakllanadi. Buning disproportsionalligi shundaki, jamiyatda generatsiya qilingan qo‘rquv/sarosima darajasi jamiyatga real tahdid darajasidan oshib ketadi.

Yakunda esa, bularning barchasi yuqoridagi deviant guruhga nisbatan disproportsional davlat ta’sir choralari ko‘rilishiga olib keladi. Masalan, sovet davrida yuzaga kelgan g‘arb yurish-turish va kiyinishiga amal qiluvchi stlyagalar dastlab submadaniyat sifatida qaralgan. Ularga gazetalarda, sovet yig‘inlarida bo‘rttirilgan reaksiyalarga uchragan. Bu esa jamiyatda noformal politsiyani shakllantirilgan. Komsomolchi otryadlar uzun soch, klyosh shim va g‘arb attributida bo‘lgan har qanday tengqurlarini sazoyi qilgan. Hattoki, ularga jismoniy tahdid qilgan.

2/2

@CJandLP

‘…just as the Christians are equal in heaven, but unequal on earth, so individual members of the nation are equal in the heaven of their political world, but unequal in the earthly existence of society.’

~ Marx, Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right

@CJandLP

‘The history of all hitherto existing society is the history of class struggles. Freemen and slave, patrician and plebeian, lord and serf, guild-master and journeyman, in a word, oppressor and oppressed, stood in constant opposition to one another carried on an uniterrupted, now hidden, now open fight, a fight that each time ended, either in a revolutionary re-constitution of society at large, or in the common ruin of the contending classes’

~ Marx, Communist Manifesto

@CJandLP

Chikago universiteti professori Kris Blattmandan avtobiografik ma’lumotlarni o’ziga xos bayon etish uslubi:

@CJandLP

Sobiq Ittifoq tomonidan bo’ysindirilgan mintaqalardagi ananaviy qarashlardan farqli o’laroq, huquq va jamiyat tadiqotlari nashr qilinadigan bosh jurnallardan biri Huquq va jamiyat tahlili jurnalida (Law and Society Review) chop etilgan ilmiy tadqiqotlarning aksariyati huquqqa jamiyatda ijtimoiy o’zgarish qila oluvchi institut sifatida skeptik qaraladi.


@CJandLP

Dunyoning u yoki bu mintaqasoda bo‘lishidan qati nazar qiziqib kuzatiladigan Qo‘shma Shtatlar prezidentlik saylovi haqida Kaliforniya universiteti Berkli kampusi Sotsiologiya professori Cihan Tugal Respublikachilar partiyasidan vakil, sobiq prezident—uni yana bir qator pejorativ nomlar bilan atash mumkin—Donlad Trampning ehtimoliy g‘alabasiga munosabat bildirib Demokratik partiyaning kamchiliklariga e’tibor qaratibdi.

Avvalo, saylovda Demokratlar g‘alaba qozonishi yoki mag‘lub bo‘lishidan qati nazar aynan ular Elon Musk va Donald Tramp kabi shaxslar qo‘lida boyliklarning monopollashishiga yo‘l ochib bergan. Natijada, bunday shaxslarda Amerika siyosiy tizimini nazorat qilish uchun shart-sharoitlar yaratildi.

Partiyaning Falastindagi xunrezliklarni qo‘llab-quvvatlashi uni genotsidchi urush partiyasiga aylantirgan.

Bu partiya bir paytlar treyd yunionlar gullab-yashnagan davrda siyosiy hokimiyatda bo‘lgan, biroq hozirda yunionlashtirish uchun deyarli hech qanday harakat amalga oshirmayapti.

BLM siyosiy harakati bu partiyani qayta kuchayishiga olib keldi, ammo ular hokimiyatda bo‘lgan davrlarda davlat karseral apparati (qamoq) juda kam miqdorda qisqartirildi.

Garchi abort maslasida partiya ayollar huquqlarini qo‘llab-quvvatlayotgan bo‘lsada, partiya tom ma’noda ayollar harakatiga xizmat qilmayapti. Balki, shunchaki muayyan muammoni ko‘lami kengroq bo‘lgan hamda ayollar aziyat chekayotgan militarizm, kolonializm, mehnat ekspulatatsiyasi va irqiy zulm kabi jiddiy muammolardan yanglish ajratib yechishga urinmoqda.

Fikrini yakunlab Cihan Tugal Trampning g‘alabasi ham ichki, ham tashqi siyosatda ko‘plab aholi qatlamlari aziyat chekishi, ammo Demokratlar na hokimiyatda, na oppozitsiyada bunday bartaraf etishga yechim emas. Ishchi sinf, ozchilik ijtimoiy guruh vakillari, mahalliy tub aholi hamda ayollar uchun boshqa siyosiy ifoda zarurliga urg‘u bergan.

@CJandLP

1936-yilgi Qo‘shma Shtatlar prezidentlik saylovlarida g‘alaba qozongan Franklin Ruzvelt (FDR) iqtisodiy populizm va yirik infrastrukturaga investitsiya qilish saylovoldi dasturini ilgari surganligi aytiladi.

U o‘zining 1936-yilgi nutqlaridan birida shunday degan:

‘Uyushgan pul tomonidan tashkil etilgan hukumat, uyushgan olomon tomonidan tashkil etilgan hukumat kabi xavfli. Tariximizda hech qachon ana shu kuchlar bir siyosiy nomzodfa qarshi bunchalik darajada birlashmagan. Ularni mushtarak nafrat birlashtiradi va men bu nafratni qarshi olaman.’

Saylovchilar ovozi esa infografikada ifodalangan.

Credits: Moshik Temkin

@CJandLP

‘Barcha kapitalistlar oddiy odamlar uchun kapitalizm, o‘ta boy elita qatlami uchun sotsializmni xohlaydi. Bu mening nazarimdagi kapitalizmning ta’rifidir.’

‘All capitalists want capitalism for the masses and socialism for the super rich elites. That's kind of the definition of capitalism in my honest opinion.’

~ David Graeber

@CJandLP

‘Totalitarianism in power invariably replaces all first-rate talents, regardless of their sympathies, with those crackpots and fools whose lack of intelligence and creativity is still the best guarantee of their loyalty.’

~ Hannah Arendt

@CJandLP

Bolalar jinoiy adliyasi xotirlab Qo‘shma Shtatlardagi Civil Rights Corps NNT ta’sischisi, inson huquqlari bo‘yicha huquqshunos Alec Karakatsanis shunday yozadi:

‘Hayotimni o‘zgartirib yuborgan hodisalardan biri bu mening dastlabki yuridik yordam xizmatini amalga oshirgan kuninda Vashingtondagi voyaga yetmaganlar sudida yuz bergan. Sud zaliga qadam qo‘yganimda, u yerdagi bolalarning barchasi bilaglari, bellari va oyoqlaridan kishanlangan edi.’

Huquqshunos zalda turli yoshdagi bolalar—9 yosh, 11 yosh, aqliy nogiron bolalar, zo‘ravonlikni boshdan kechirgan bolalar—bo‘lganligini qayd etgan. ‘Eng hayratlanarlisi bu hech kim yillar davomida bunga e’tibor bermagan. Hukumat rasmiylari kundalik zo’ravonliklarga nisbatan hissizlanib qolgan.’

U sudyadan konsertdan qaytib kelganingizda bolalaringiz enagasi ularni soatlab oshxona stoliga kishanlab qo‘ysa, siz bunga qanday munosabat bildirardingiz deya savol berib, hattoki, jinoiy adliya tizimida protsessual tartibda harakatlanayotgan bolalar ham bunday no-insoniy munosabatga loyiq emasligini va bunday hatti-harakat nokonstitutsiyaviy ekanligini uqtirishga uringan.

Bunday yondashuvning vujudga kelishini Alec ko‘p jihatdan voyaga yetmaganlar va oilaviy sudlarning yopiq tarzda ko‘rib chiqilishi bilan izohlaydi.

U va Civil Rights Corp NTT oilalar bilan birgalikda sudlarning yopiq tarzda ko‘rilishi ustidan konstitutsiyaviy shikoyat kiritgan. Shu bilan birga, keyslarning va voyaga yetmaganlar sudlarining holatni qayta regulyatsiya qilishdan bosh tortishining Washington Post gazetasida yoritilishi sudning bolalarning kishanlanishiga oida yangi regulyatsiya e’lon qilinishiga olib kelgan.

@CJandLP

Niderlandiyaning Haga shahrida joylashgan Xalqaro Jinoyat sudi bugun Isroil bosh vaziri Benjamin Netanyahu va sobiq mudofaa vaziri Yoav Gallantlarni insoniyatga qarshi jinoyatlari va G‘azodagi harbiy jinoyatlari uchun hibsga olish haqidagi orderni e’lon qilibdi.

Credit: NYT

@CJandLP

Ushbu infografikda Xalqaro jinoyat sudini tashkil etish haqidagi Rim statuti tomonlari aks ettirilgan.

Statut 139 ta davlat tomonidan imzolangan, shundan 123 ta mamlakatda statut ratifikatsiya qilingan.

P.S.: O’zbekiston Rim statutiga imzo chekuvchi davlatlar qatoriga kiradi. Hozircha statut mamlakat Parlamenti tomonidan ratifikatsiya qilinmagan.

@CJandLP

Jinoyat huquqining kapitalistik jamiyatlardagi asosiy funksiyasi ixtiyoriy, kompensatsiyaga asoslangan ayriboshlashi ustiga qurilgan ‘bozor’ni ommadan saqlab turishdan iborat. Boshqacha qilib aytganda, o‘zaro tranzaksiyalar qiymati past sharoitda bozor resurslarni qayta taqsimlash uchun majburiy ayriboshlashga qaraganda eng samarali maydon sanaladi. Shu sababli, bozorni buzib kirishga qaratilgan harakatlar samaradorlikni targ‘ib qiluvchi tizim sharoitida huquqiy mexanizmlar va jazo tahdidi bilan taqiqlanadi. Bu yondashuv orqali, jinoyat samarasiz xulq-atvor yoki bozorni buzib kirish deb qaraladi.

18-19-asrlardagi reformatsion vakillar, xususan fiziokratlar maktabi vakillari, jinoyat huquqi erkin bozor va tabiiy tartibning tashqi chegarasi deb tavsiflagan. Bu chegarani buzilishi kechki qorovul (nights watchman) Katta og‘a davlat tomonidan muhofaza qilinishi lozim deb uqtirgan. Paradoksal ravishda, bozor regulyatsiyasida nokompitent deb qaralgan davlat jazo sohasida legitim vakil deb tushinilgan. Natijada, erkin bozor va mass inkarseratsiya qo‘lma-qo‘l quloch yoyib bugungi aqlga sig‘mas jazo landshaftini shakllantirgan.

Keng jamoatchilikni tashkil qiluvchi ishchi sinf va dehqonlarning kapitalistik mulkka qarshi hatti-harakati yuqorida aytib o‘tilgan mexanizm orqali taqib qilingan. Hattoki, Napaleon kodeksiga o‘zgartirish kiritish tarafdorlaridan biri bu qatlam vakillarini ‘xaromilashgan irq’ (‘bastardised race’) deb tariflagan.

@CJandLP

1842-yil Rheinische Zeitung nashrida chop etilgan Karl Marks qalamiga mansub O‘rmon o‘g‘riligiga qarshi qonun yuzasidan debatlar nomli deyarli tadqiq etilmagan maqolasi 1960-1970-yillarda Qo‘shma Shtatlar va G‘arbiy Yevropada huquqshunos, tarixchi, sotsiologlarning radikal intellektual harakati yuzaga kelishiga olib kelgan.

Marksning mazkur ishi Kriminologiyada yangi yo‘nalish—Tanqidiy/Radikal Kriminologiya—yaralishiga olib kelgan. Ushbu ishlar Germaniyada 19-asrda kambag‘allar va yer mulkdorlari o‘rtasidagi ziddiyatlarni ochib bergan. Bu jarayonlarda qudratli qatlam vakillari qanday qilib jinoyat va jazo qonunlari vositasida orqali mazlumlarni yerga bo‘lgan huquqlarini cheklaganini ko‘rsatib bergan. Marks so‘zlari bilan ifodalaganda, mazkur ish unga ‘iqtisodiy masalalarni o‘rganish uchun dastlabki impulsni bergan’.

Muxtasar qilib aytganda, 19-asr Reyn o‘lkasi qonun chiqaruvchilari aholining kam ta’minlangan qatlamini ular asrlar davomida ega bo‘lgan odat huquqi asosidagi huquqi ya’ni xususiy va ommaviy egalikdagi o‘rmonlarda qurib qolgan daraxtlarni shaxsiy ehtiyojlari uchun foydalanishdan mahrum qilgan. Bu taqiq ana shunday hatti-harakatlarni kriminalizatsiyalash orqali amalga oshirilgan. Qilmish esa mulkdorlar yerlarida majburiy mehnat shaklida jazo bilan kompensatsiyalangan.

@CJandLP

YouGov jamoatchilik fikrini tadqiq qilish markazining so’nggi so’rovnomasi natijalari e’lon qilinibdi.

E’tiborga molik tarafi hozirda Britanya orollari aholisining 38% qismi sotsializm g’oyasiga ustuvorlik bildirishini ma’lum qilibdi. Bu ko’rsatkich kapitalizm g’oyasiga nisbatan bildirilgan qo’llab-quvvatlovdan yuqoriroq natija qayd etibdi.

P.S.: Bizning Ijtimoiy fikr respublika jamoatchilik fikrini o’rganish markazi 2024-yil davomida siyosat va huquqqa doir 4 ta, ijtimoiy masalalarga doir 9 ta so’rovnoma o’tkazgan ekan. Bu so’rovnomalarning aksar qismi bayramlar va muhim sanalar doirasida tashkil etilgan.

@CJandLP

Huquq va jamiyat ananalarini yaratgan huquqiy realizm maktabi vakillari huquqning jiddiy progressiv ijtimoiy o‘zgarish qila olish imkoniyatiga skeptik qaraydi. Bu anana vakillar huquq aksincha ijtimoiy tengsizlikni kuchaytirish yoki amaldagi status kvoni saqlash vositasi sifatida ko‘radi.

Bugungi kun Amerika haqida uchinchi bir mamlakatning oddiy rezidenti sifatida ma’lumot qidirilganda, uning jamiyati tushunishga urinilganda, turli ijtimoiy guruhlar o‘rtasidagi ziddiyat ehtimol ko‘pchilikni chalkashtirib yuboradi.

Nima uchun bu mamlakat politsiyasi qora tanlilarga nisbatan disproportsional kuch ishlatadi. Bu holat global shimolning boshqa mamlakatlari bilan solishtirganda juda katta farqni keltirib chiqarishi ularni taajjublantiradi. Ehtimol, ana shunday jamiyat ijtimoiy tuzilishi haqidagi miskonsepsiyalar muayyan aholi guruhi yoki ijtimoiy ozchilikni u yoki bu tarzda yorliqlashni (labelling) keltirib chiqaradi. Bu jarayonlarni tushuntirib berish Nitshechasiga yondashib amaldagi kuch munosabatlari va ijtimoiy iyerarxiyani o‘rganishni talab etadi.

1865-yil 6-dekabr kuni Qo‘shma Shtatlar Konstitutsiyasiga mashhur 13-o‘zgartirish kiritish ratifikatsiya qilingan. Biroq, hattoki 1890-yillarga borib ham ana shu o‘zgarishga qaramasdan qulchilik de fakto davom etgan. Albatta, huquqiy akt qabul qilindi degani bu masala hal etildi degani emas. Bu o‘zgartirish Janubdagi shtatlarning sobiq quldorlarini jumbushga keltirgan hamda ular qulchilikning bekor bo‘lishiga qarshilik ko‘rsatish uchun o‘z imkoniyatlaridagi barcha resurslardan foydalangan. Natijada, 1866-yilga borib Alabama, Texas, Luisiyana, Arkanzas, Jorjia, Missisippi, Florida, Tenniz va Janubiy Karolina shtatlari qonun bilan sud hukmi bilan jazo tayinlangan mahkumlarni mehnat qilish uchun lizing qilishni joriy etgan.

Yuqoridagi akt qora tanlilarni nazorat qilish ya’ni politsiya faoliyatini juda serdaromad faoliyatga aylantirgan urushda yutqazgan Janubiy shtatlar oq tanlilardan iborat politsiya departamentlarini tashkil etgan. Ularning vazifasi esa Qoralar kodeksini buzgan shaxslarni hibsga olishdan iborat bo‘lgan. Umuman olganda, Qoralar kodeksi shunchaki qonuniy faoliyatni qora tanlilar uchun noqonuniy faoliyat turiga aylantirgan qonunlar to‘plamini tashkil etgan.

Mohiyatan hibsga olingan qora tanlilar o‘zlarining sobiq quldorlari plantatsiyalarida mahmum mehnat qiluvchi (convict labour) sifatida qayta qullarga aylangan.

E’tibor bering 13-o‘zgartirish matni shunday degan: ‘Amerika Qo‘shma Shtatlari yohud uning yurisdiksiyasi ta’siri ostidagi istalgan hududda sud hukmi orqali jinoyat uchun jazoga hukm qilinganlarni inobatga olmaganda na qullik va na majburiy servitut amalda bo‘ladi.’ Janubdagi qonun chiqaruvchilar ana shu istisno banddan foydalangan holda kichik huquqbuzarliklarni jinoyat toifasiga olib chiqadi.

Qoralar kodeksiga kiritilgan qonunlardan misollar quyidagicha bo‘lgan. Luiziyana shtatida Qora tanlilar jamoatida politsiya boshlig‘idan yozma ruxsat olmasdan vaz qilish kriminalizatsiya qilingan. Bu qilmish garchi jarima bilan jazolangan bo‘lsada, jarimalar aql bovar qilmas darajada katta bo‘lgan. Jarima to‘lashga qobiliyati bo‘lmaganlar mahkumlar mehnat servitudi orqali qarzlarini uzishi kerak bo‘lgan. Boshqa bir shtat Janubiy Karolinada agar qora tanli bolalar ota-onasi tilanchilikda ayblansa, bolalar potensial ‘ish beruvchi’ uchun ‘shogird’ qilib berib yuborilgan.

@CJandLP

Sotsiologiya va ijtimoiy fanlar uchun eng muhim konseptlar yoritib berilgan ikki manba erkin ko‘chirib olish uchun tarmoqqa chiqarilibdi:

Sotsiologiyaning eng muhim tushunchalari, Antoni Giddens va Filip Satton

Sotsiologiyaning tanqidiy lug‘ati, Piter Hamilton

@CJandLP

Dekolonial qarashlarning Markaziy Osiyo respublikalarida, xususan Qozog‘istonda ko‘proq yoyilayotganligi taqsinga sazovor. Podkastlarning birida suhbatdoshlar rus kolonializmi haqida fikr bildiribdi.

@CJandLP