Sotsiologiya va ijtimoiy fanlar uchun eng muhim konseptlar yoritib berilgan ikki manba erkin ko‘chirib olish uchun tarmoqqa chiqarilibdi:

Sotsiologiyaning eng muhim tushunchalari, Antoni Giddens va Filip Satton

Sotsiologiyaning tanqidiy lug‘ati, Piter Hamilton

@CJandLP

Dekolonial qarashlarning Markaziy Osiyo respublikalarida, xususan Qozog‘istonda ko‘proq yoyilayotganligi taqsinga sazovor. Podkastlarning birida suhbatdoshlar rus kolonializmi haqida fikr bildiribdi.

@CJandLP

Jazo simvolizmi

Fransiya. 18-asr o’rtalari. Qirollik oilasi a’zolariga nisbatan qotillik ya’ni regitsidga suyuqasdda ayblangan Damiyens ismli shaxs Parij markaziy maydonidagi maxsus ko’chma jazoni ijro etish platformasida [scaffold] qiynoqqa solinadi. Fransuz mutafakkiri Mishel Fuko o’zining Tartibga sol va jazola nomli asarini ana shu jarayon bilan ochib berib o’zi izlanayotgan jazo sotsiologiyasi savollariga javob berishga urinadi.

Jazo reformatsiyasigacha bo’lgan davrda Fukoning nuqtai-nazarida tana shaxs sodir etgan jinoyatning mohiyatini ochib beruvchi vositaga aylantirilgan.

Shu boisdan, bu davrdagi jazo ritual mohiyat kasb etgan. Qiynoqqa solish jinoyatni ochib berishda dalillar yig’ish uchun emas, balki shaxsni tergov chindan ham’ haqiqatni’ topganiga iqror qilishdan iborat bo’lgan.

Shu bilan birga, jazo monarxning kuch-qudratini namoyish vositasi bo’lgan. Har qanday jinoyat qirol va uning hokimiyati uchun shaxsiy haqorat sifatida qaralgan. Shuning uchun mahkumga disproportsional kuch ishlatgan holda jazoni ijro etish qirollik hokimiyat kuchini qayta-o’rnatish deb baholangan. Qirol adolatiga qarshi harakat sodir etgan shaxs qasoskor monarx nimalarga qodir ekanligini his etgan.

Manba: Foucoult, M., 1975. Discipline and punish. A. Sheridan, Tr., Paris, FR, Gallimard.

@CJandLP

21-asr fanida o‘zaro ilmiy munozarani davom ettirayotgan ilmiy hamjamiyat a’zolari ijtimoiy fanlar ilgarigi asrda o‘z oldiga qo‘ygan vazifani amalga oshirishning imkoni yo‘qligi haqida konsensusga kelgan vaqtda, sovet ananalari ustiga qurilgan kriminologik fan maktablari, afsuski, hali-hanuz jinoyatchi shaxs yoki uning psixologik portreti fanning markazida bo‘lishi kerak degan qarashni ilgari suradi.

@CJandLP

‘Businessmen became politicians and were acclaimed as statesmen, while statesmen were taken seriously only if they talked the language of successful businessmen.’

~ Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism

@CJandLP

‘Shunday ulkan ishlab chiqarish va ayriboshlash vositalarini yaratgan jamiyat o’z afsun va sehri orqali uyg’otgan quyi dunyoni ortiq boshqara olmay qolgan afsungar kabidir’

Kommunist Manifestosi, 1848-yil.



@CJandLP

‘Totalitar boshqaruvning eng ideal subyekti o‘zini g‘oyaga ishontirgan Natsist yoki Kommunistlar emas, balki fakt va fiksiyalar (ya’ni reallikni his etmaydigan) hamda haqiqiy va soxta (fikrlash standardlari yo‘q) o‘rtasidagi farqni ajrata olmaydigan shaxslardir.’

~ Hannah Arendt, Totalitarizm kelib chiqishi (asoslari), 474-bet

@CJandLP

‘And we cry: “The revolution is dead! – Long live the revolution!”’

Karl Marx, Class Struggles in France (New York: International Publishers, 1997), at p. 59.

@CJandLP

Ko‘zingizni qachon ochgansiz?

Sovet rejimi totalitar rejim o‘laroq jamiyatni total nazoratda tutishga uringan. Insonlarning muayyan bir harat orqali erkinligini ifodalashga bo‘lgan huquqi u yoqda tursin, davlat hokimiyati hattoki insonlarning fikrlashga bo‘lgan huquqini cheklagan.

Ana shunday sharoitda ham totalitarizmdagi totallikdan tashqariga chiqishga uringan shaxslar va keyinchalik ijtimoiy harakat paydo bo‘lgan.

Etiborga molik tarafi ular sotsializm immigrantlari emas, balki sovet rejimi farzandlari bo‘lgan. Ular tug‘ilishidan tortib hayotining katta qismi, aksar holatda uning butun qismini ana shu sharoitda va ideologik to‘lqinning muttasil ta’siri ostida o‘tkazgan.

Ana shunday shaxlardan biri, sovet san’at tarixchisi, Boris Shragin 1957-yilda Moskvada 6-Jahon yoshlar va talabalar festivali doirasida bir guruh xorijlik mehmonlarni Gerasimov nomidagi san’at muzeyiga olib borishga ma’sul e’tib berganini xotirlaydi. Garchi u Sovet San’at akademiyasi raisi bo‘lgan Gerasimov ishlarini unchalik yoqtirmasada, uning neo-klassik bo‘rtirma Stalin va Kliment Voroshilov portertlarini chizish ortidan egallagan lavozimi orqali kosmopoliten va formalist maktabi vakillarini ijod sahnasidan olib tashlaganligini bilsada, studioda mehmonlarni aylantiradi.

Tur davomida Shragin mehmonlardan biri Tokiyolik san’at tanqidchisiga studiodagi odatda maqtalib ko‘rsatiladigan kartinalardan birini ko‘rsatib unga merde ya’ni axlat deb baho bergan. Ikki shaxs goh siniq Fransuz, goh Ingliz tilida muloqot olib borar ekan Yapon unga qarata ‘Ko‘zingizni qachon ochgansiz?’ deb savol beradi. Qotib qolgan Shragin o‘z memuarida shunday yozadi:

‘Men bu savolga javob bera olasdim. Bu faqatgina so‘z topa olmaganimdan emas. “Ko‘zlarning ochilishi?” – nimaga? Men bu kabi savollarni immigratsiyam davomida ham bir necha bor eshitdim. Yoki boshqacha shaklda soddaroq qilib savol berganda “Qachon dissedent bo‘ldingiz?” Bunga javob berish mushkul. Savolning o‘zida reallikni ochib tashlashga qaratilgan xohish bor. Bu xuddi qadimgi sofistlarning “Xotiningizni qachon urishni to‘xtatgansiz?” savoliga o‘xshaydi. Agar to‘xtatgan bo‘lsangiz, bu sizni xotiningizni urib kelganingizdan dalolat beradi. Agar to‘xtamagan bo‘lsangiz, jarayon davom etayotgan bo‘ladi.’

Ya’ni san’at tanqidchisi shu paytgacha illyuziyalar orqali berkitilgan reallikni ko‘rmagan, ko‘rsada unga loqaydlik bilan qarovchi sovet jamiyatini tanqid qilgan. Ana shunday sharoitda o‘zgacha fikrlaydigan shaxslar va shaxslar guruhi jamiyatning katta qismiga qarama-qarshi ravishda jamiyat olqishlab turgan narsa yoki hodisani merde baholashi uni qaysidir ma’noda hayratga solgan.

Havola keltirilgan parcha: Shragin, Mysl’ i deistvie, 365–67

@CJandLP

‘Alternativlar mazmunini ta’riflash bu hokimiyat iqtidorining eng kuchli qurolidir; ularni tariflashda hokimiyatning iqtidor kuchi ishtirok etgani uchun antogonistlar muammolar yuzasidan bir to’xtamga kela olmaydi. Siyosat nima ekanligini ta’riflay oluvchi, belgilab beruvchi shaxs mamlakatni boshqaradi. Chunki, muqobil variantlarni ta’riflay olish qobliliyati ziddiyatlar tanlovidir, ziddiyatlar tanlovi hokimiyat kuchini taqsimlaydi.’

~ Schattschneider, E. E. (1975) The semisovereign people: a realist’s view of democracy in America. Dryden Press.

@CJandLP

Bugun borgan sari o’ta o’nglashib, konservatizmga chuqur kirib borayotgan jamiyatlar, shu jumladan, Trampning 2-ma’muriyati yoki uning Yaqin Sharq yoki Shimoliy Yevro Osiyodagi hamkasblari o’zlari tomonidan ilgari surilayotgan g’oyalarni regressiv ya’ni orqaga qaytuvchi emas, balki tarixiy zarurat deb ifodalaydi. Siyosiy retorikalarni ‘samaradorlik’ ‘progress’ kabi tushunchalar ustiga quradi.

Bundan bir asr ilgari, totalitar rejimda yashagan Italiyalik ko’zga ko’ringan sotsialist Antonio Gramshi o’zining Qamoqxona qaydlarida shunday yozadi:
‘Nazariy jihatdan eski mag’lub etilgan konstitutsiyaviy absolyutizm va yangi absolyutizm o’rtasida o’ziga xos farqni anglab olish juda muhim’. U hokimiyatga kelgan korporatist yagona partiyaning siyosiy retorikasiga alohida urg’u berib bu partiya korchalonlarining ‘shakllanib ulgurgan “qora parlamentarizm” hozirgi tarixiy zarurat taqazosi bilan yuzaga kelgan va bu mauyyan ma’noda “progress” demakdir. Chunki, eski absolyut rejimning “parlamentarizmiga” qaytish anti-tarixiy regressiya bo’lib qolar edi’ kabi ommaviy signallarni tushunish juda muhimligini ko’rsatib berishga urinadi.

Bu nuqtai-nazarni amaldagi ijtimoiy jarayonlarga tadbiq etib o’rganish mumkin. Aytaylik, ham Qo’shma Shtatlar, ham Rossiyada anti-immigratsion retorikalar yangrab, qattiq imigratsion rejimlarga ko’chish; eski imperial va kolonial ‘status'lardan adolatsiz mahrum etilganlik va ‘yaqindagi qo’shnilar’ bilan ‘yangi’ shakldagi integratsion makon yaratishni re-itteratsiya qilish kabi hodisa va voqeliklar ana shular jumlasidandir.

Bularning barchasi, alaloqibat, uzoq davrlar davomida shakllanib kelgan institutlarni falajlashishiga, inson huquqlari va erkinliklari cheklanishiga olib boradi.

@CJandLP

Muayyan bir tarixiy rivojlanish davrida muayyan jamiyatlarning irjo etuvchi hokimiyatiga boshchilik qilgan shaxslar qator legitimlik inqirozini boshdan kechirgan. Ayrim hollarda, jamiyatlarning kurashlar orqali erishgan huquqlari cheklangan yoki bekor qilingan. Marksist yondashuvda, bu jarayonlar O’n sakkizinchi Brumyer deb nomlanishi mumkin. O’n sakkizinchi Brumyer tushuncha o’laroq Fransuz inqilobiy kalendarining VIII yilida Napoleon Bonopartning Fransiyada oliy hokimiyatni egallab, o’zini mamlakatning Birinchi konsuli deb e’lon qilgan davrga ishora sifatida qo’llaniladi.

Uning hikoyasi qanday tugaganligini ko’pchilik biladi. Biroq, Karl Marks mazkur tushunchani boshqa Napoleonga, Bonopartning jiyani Luiga nisbatan qo’llagan. Dastlab Ikkinchi Respublikaning prezidenti sifatida Milliy Assambleyada saylangan Lui 1852-yilga borib yangi konstitutsiyadagi bir martalik saylanish bilan bog’liq cheklov dilemmasi bilan yuzlashadi. Hokimiyatda qolishini coup d’état orqali yana 10 yilga uzaytirgan Lui 1852-yil yakuniga borib o’zini imperator deb e’lon qiladi. Shu orqali, Marks ishlarida Lui Napoleonning O’n sakkizinchi Brumyeri degan tushuncha paydo bo’ladi.

@CJandLP

‘G’arb dunyosi hozir o’zining shunday rivojlanish bosqichiga chiqdi-ki, kapitalistik tizimni himoya qilish o’z mamlakatida va uning tashqarisida aksilinqiloblarni tashkil etishni taqazo etadi.’

~ Herbert Markyuz, Aksilinqilob va isyon (Marcuse, H. (1989) Counterrevolution and Revolt. 1st edition. New York: Beacon Press.)

@CJandLP