‘Sadoqat izhor etgan kishi akademik bo’la olmaganidek, sadoqat izhor etilgan joy universitet bo’la olmaydi. [Uning] peshtoq va titrlar[i]da nima yozilganligi muhim emas.’

~ Jan Jandan Bog’azichi universiteti professori

@CJandLP

Demokratik qadriyatlar doimiy saqlanib qoluvchi fenomena emas, ular har doim himoya qilinishi darkor. Aks holda konsolidatsiyalashgan demokratiyalar ham avtoritarlashishi, demokratik qadriyatlar va institutlar yemirilib borishi hech gap emasligini amaladagi global reallik ochib bermoqda.

Bir vaqtlar Janubiy Amerikaning eng qudratli mamlakatlari va demokratiyalaridan biri bo’lgan Venezuela o’rganish uchun qiziq keys stadi hisoblanadi. Hugo Chavez hokimiyatga kelganda—demokratik saylov yo’li bilan, legitim ravishda—sud tizimini asoslarini yemirib boshlaydi, ommaviy axborot vositalarini cheklaydi va oxir-oqibatda mamlakat iqtisodiyotini jar yoqasiga olib borib qo’yadi. Chavez, natijada, global kleptokratik klub vakillari bilan yaqinlashadi. Ular bilan turli tuman shartnomalar imzolaydi.

Xususan, Rossiya bilan harbiy-texnik hamkorlik va Xitoy bilan infrastrukturaviy investitsion loyihalar doirasida hamkorlik qila boshlaydi. Xitoy o’zining boshqa mintaqalardagi yondaftar qaydlardan foydalangan holda eng muhim infrastrukturalarga investitsiya kiritib ularga egalik qilish huquqini egallab olishni ko’zlagan va bu Venezuelada sodir bo’lgan.

Garchi Xitoyning milliardlab dollarlari mamlakatga kirib kelsada, bu oddiy Venezuelaliklarning faravonligiga hech qanday ijobiy ta’sir qilmagan. Masalan, Xitoyning mamlakatdagi eng yirik loyihasi bo’lgan temir yo’l tizimi buning yorqin misolidir. Garchi bu loyiha qisman amalga oshirilgan bo’lsada, loyiha boshlanganidan 15 yil o’tib ham tizimning atagi 1% dan kamroq qismi ishchi holatda bo’lib turibdi.

Bundan tashqari, Xitoy Venezuelada uy-joy lohihalarini amalga oshirish uchun ham salmoqli investitsiya kiritgan. Albatta, bu summalar oxir-oqibatda havoga uchib ketgan va Xitoy ham o’z navbatida savollar berishdan o’zini tiyib keladi. O’z-o’zidan, Xitoy tomonining maqsadi bunday investitsion loyihalar orqali bu mamlakat hukumatini boshi berk ko’chaga kiritib qo’yishdan iborat.

@CJandLP

‘[A]hloqiy sarosima — bu madaniy reproduksiya vositalarini nazorat qilishga qaratilgan konsentratsiyalashgan siyosiy kurash mahsulidir. Uni tadqiq etish bizga istalgan jamiyatdagi kuch chiziqlarini—[ya’ni] biz nimalarni jiddiy qabul qilishimiz darkor-u nimalarni jiddiy qabul qilmasligimiz lozimligi yuzasidan qanday manipulyatsiya qilinayotganligimizni—aniqlash va konseptuallashtirishga yordam beradi.’

~ Stan Cohen, Folk Devils and Moral Panic: The Creation of the Mods and Rockers, London: Routledge, 3rd edition, 2002, p. xliv

@CJandLP

1971-yilda—Vietnamdagi urush o’zining eng cho’qqisiga chiqqan, global shimol mamlakatlarida farovon davlat aososlari yemirilib yirik siyosiy va ijtimoiy muammolar yuzaga kelgan davrda—jahonning ikki ko’zga ko’ringan mutafakkiri Mishel Fuko va Noam Chomski inson tabiati yuzasidan debatga kirishadi. Niderland Qirolligining Einthoven texnika universitetida Fons Elders moderatorligida tashkil etilgan intellektual debatda ushbu ikki faylasuf Inson tabiati tug’ma va u boshdan kechirgan hodisa va tashqi ta’sirlardan holimi? nomli mavzuda bahs-munozaraga kirishadi.

Garchi tomonlar turli soha vakillari bo’lsada, ular muloqotni turli tillarda olib borgan bo’lsada bu tomonlarni jonli auditoriya qarshisida bahs-munozaradan chekinishga sabab bo’la olmagan.

Chomski-Fuko debati tomonlardan biri o’z nuqtai-nazarini lingvistik falsafa, boshqasi esa bilm nazariyasi ustiga qurgan holda fan. tarix, yaratuvchanlik va siyosiy maydonda adolat uchun kurash kabi mavzularni o’z ichiga qamrab olgan munozara sanaladi.

@CJandLP

‘Universitetlar har doim imperiya vositasi bo‘lib kelgan. Antiimperial tadqiqotlar bazida [ana shu] universitetlarda paydo bo‘ladi— masalan, Eduard Said, Falastin tadqiqotlari, post-kolonial tadqiqotlar—va bazida mazkur tadqiqotlar silsilasida tahsil olgan talabalar o‘z antiimperial tanqidlarini ifoda etadi. Ana shu vaqtda imperiya va uning vositalari repressiyaga murojaat qiladi.’

~ Julian Go, Chikago universiteti Sotsiologiya professori. Post-kolonial/Anti-kolonial nazariya; Qo‘shma Shtatlar va Britaniya imperiyasi va kolonializm tadqiqotchisi

@CJandLP

First they came for the Communists
And I did not speak out
Because I was not a Communist
Then they came for the Socialists
And I did not speak out
Because I was not a Socialist
Then they came for the trade unionists
And I did not speak out
Because I was not a trade unionist
Then they came for the Jews
And I did not speak out
Because I was not a Jew
Then they came for me
And there was no one left
To speak out for me

———

Dastlab ular Kommunistlar ortidan keldi
va men indamadim
Chunki, men Kommunist emas edim
Keyin ular Sotsialistlar ortidan keldi
va men indamadim
Chunki, men Sotsialist emas edim
Keyin ular treyd yunionchilar ortidan keldi
va men indamadim
Chunki, men treyd yunionchi emas edim
Keyin ular Yahudiylar ortidan keldi
va men indamadim
Chunki, men Yahudiy emas edim
Keyin ular mening ortimdan keldi
va men uchun gapiradigan hech kim qolmagan edi.

~ Martin Niemöller

@CJandLP

Chor hukumatining Rus Turkistonida sud siyosati nomi ostida e’lon qilingan maqolada Siyosiy fanlar nomzodi Ivan Vasilievich Volkovning sud-huquq sohasidagi islohotlar haqida mulohazalari mintaqadagi amaldagi tadqiqotlarning imperialistik ruhini ifoda etadi.

Maqolada muallif Turkiston o’lkasini boshqarish to’g’risidagi Muvaqqat Nizomining 232-§ berilgan 1-izohga ko’ra shariat qoidalariga asosan belgilanishi nazarda tutilgan tan jarohati yetkazish, sazoyi qilish, tana a’zolarini kesib tashlash va o’lim jazosi kabi jazolarning bekor qilinishi hamda ularning qamoq, jarima, jazo servitudi va Sibirga surgun qilish tarzidagi jazolar bilan almashtirilganligini ‘Rossiyaning O’rta Osiyodagi sivilizatsiyalshgan siyosati nuqtai-nazaridan, shubhasiz, insonparvar qarorlardir’ deb baholaydi.

Zamonaviy Markaziy Osiyo tadqiqotlari abstrakt, tarixdan uzib olgan holda tarixsizlarshtirilgan tahlillarni amaldagi jazo sotsiologiyasi, dekolonial va post-kolonial tadqiqotlar nuqtai-nazaridan qayta tahlil qilishi lozim. Zero, shunchaki Chor hukumatining Turkiston o’lkasida qabul qilgan aktlarigina orqali muayyan o’zgarishlar yuzaga kelgani haqida argument keltirish uni empirik jihatidan tekshirib ko’rganda mutlaqo boshqa natijalarni ko’rsatishi mumkin.

Amaldagi jazo tadqiqotlarida jazoning zamon va makonda o’zgarishini (penal change) ikki tarkibiy qismlar orqali ya’ni formal va noformal jazo o’zgarishini inobatga olgan holda nazariylashtiradi. Formal o’zgarishlar muayyan yurisdiksiyada amalda bo’lib turgan jazo institutlarini o’rnini yangi institutlar egallashini o’z ichiga qamrab olsa, noformal jazo o’zgarishi eski va yangi institutlar o’rtasidagi diffuziya hodisasi qay tarzda kechganligi, o’zgarishni ilgari surgan sotsial aktorlar va ularning opponentlari o’rtasidagi ziddiyatlar xususiyatlariga o’z e’tiborini qaratadi.

Ana shu nuqtai-nazardan Chor Rossiyasining Turkistondagi islohotlarning huquq normalari orqali ifodalanishi, shunchaki masalaning bir qismigina xolos. Garchi muallif takidlaganidek, 1867-yildagi Muvaqqat nizom bilan jazo maydoni va landshaftiga rasmiy jihatdan o’zgarish kiritilgan bo’lsada, amalda bir necha dekada davomida eski jazo institutlari va yangisi o’rtasida diffuziya hodisasi ro’y bergan. Turli sotsial aktorlar—mahalliy qozilar-u, muftiylar hamda rus kolonial administatorlari va imperiya markazidagi amaldorlargacha—turli islohotlar dasturi doirasida jazoni u yoki bu shaklga keltirishga harakat qilgan.

Ushbu yondashuvni 1912-yilda nashr etilgan F. Pospelovning Materialy k Istorii Samarkandskoi Oblasti manbalarda Samarqand viloyati, Kattaqo’rg’on tumanida jazo tayinlash va uning ijrosi bilan bog’liq voqea izohlab beradi. Unda 1879-yilda Umarbek Abdurasulov amalga oshirgan o’g’riligi uchun mahalliy qozi tomonidan 400 darraga hukm qilinganligi qayd etilgan.

Volkov ilgari surgan insonparvarlik argumentining absurdligi shundaki, modernlik orqali G’arbdan Rossiya imperiyasiga va bu orqali Markaziy Osiyoga kirib kelgan biz bugun ko’rib turgan shakldagai jazo tizimi Rus imperiyasi uchun ham endi kirib kelgan yangi yondashuv bo’lgan.

Qolaversa, insonparvarlik prinsipi abstrakt muhitda shakllanmaydi. Ushbu g’oyalar muayyan tarixiy shart-sharoitlarda ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy determinantlar asosida harakatga keltiriladi. Boshqacha qilib aytganda, inosnparvarlik bizga shunchaki uning insonparvarlik prinsipi bo’lgani uchun kerak bo’lib qolmagan. G’arbda bu 1848-yildagi ijtimoiy va siyosiy rivojlanish natijasida mustahkamlangan. Xususan, Karl Marks Fransiyada sinfiy ziddiyatlar nomi ostida nashr etgan ishida Fransuz inqilobidan so’ng birinchi respublika fransuz jamiyati boshidan o’tkazgan terrorlar hokimiyatga kelgan kuchlar korporal ya’ni tan jarohati yetkazish bilan bog’liq hamda bosh jazo ya’ni o’lim jazosini bekor qilish zaruratini o’rtaga chiqarganligini ta’kidlaydi. Natijada, Ikkinchi respublika davridagi Fransiya Muvaqqat hukumatining Alexandre-Auguste Ledru-Rollin, Louis Blanc, Marc Caussidière ana shunday o’zgarishlarni amalga oshirishga qo’l uradi.

@CJandLP

Eduard Saidning Orientalism prizmasi orqali qaralganda rus kolonial doiralari va ularning tadqiqotchi olimlari—Orientalistlar—imperiya markazidan sharqda va janubda joylashgan o’lkalarni mahalliy xalqlarni qoloq, itoatkor va qutqarishga muhtoj qatlam sifatida tasvirlash orqali o’z kolonial va imperial siyosatini muttasil ravishda oqlab kelgan. Bu orqali ular o’zaro uzviy bog’liq institutlar, siyosat, narrativ va g’oyalar tizimini yaratishga harakat qilgan. Natijada, bunday oriental jamiyatlarda, xususan, amaldagi Rossiya hududidagi turli rejimlar va jamiyatlarda latent orientalizm hamda manifest orientalizmi shakllangan. Bunda dastlabki kategoriya ularda Markaziy Osiyoga nisabatan bilvosita g’oyalar va qarashlar tizimini yaratsa, keyingi kategoriya esa turli institutlar orqali bevosita ta’sir qiluvchi siyosat va ideologiyalar shakllantirishni nazarda tutadi.


2/2

@CJandLP

‘Biz quyida imzo chekuvchi advokatlar uyushmalari huquq ustuvorligini himoya qilish hamda sudlar va huquqiy soha vakillari obro‘sini tushurishga qaratilgan harakatlarni rad etishda Amerika Bar Assotsiatsiyasi bilan yelkadosh turamiz hamda uni qo‘llab-quvvatlaymiz.

[…] Biz huquqiy sohani hukumat bilan yakdil fikr bildiruvchilarni qo‘llab-quvvatlab, uning nuqtai-nazariga qarshi chiqqanlarni jazolovchi tizimga aylantirishga qaratilgan harakatlar qarshisida jim turmaymiz. […]

Sohamiz yuzlashishi lozim bo‘lgan aniq tanlovlar oldida turibdi. Biz yoki jim turamiz va mazkur harakatlar davom etishiga qo‘yib beramiz, yo huquq ustuvorligi hamda o‘zimiz qadrli deb bilgan qadriyatlar uchun turib beramiz. Biz butun soha vakillari, shu jumladan, Main Streetdan Wall Streetgacha bo‘lgan xususiy amaliyotda faoliyat yurituvchi huquqshunoslar, shuningdek, korporatsiyalar va saylangan lavozimlarda faoliyat yurituvchi huquqshunoslarni qo‘rqitishlarga qarshi munosabat bildirishga chaqiramiz.

Agar huquqshunoslar gapirmasa, sudylarimiz uchun kim gapiradi? Adolat tamal toshimizni kim himoya qiladi? Agar hozir gapirmasak, qachon gapiramiz?’

Chikago, 26-mart, 2025-yil
Amerika huquqshunoslik uyushmalari bayonoti

@CJandLP

London iqtisodiyot va siyosatshunoslik maktabi—jamoatchilikka LSE abbreviatsiyasi bilan mashhur—Antropologiya professori David Graeber zamonaviy jamiyatimiz qanday ishlashi haqida ko’plab tadqiqotlar o’tkazgan. Shu bilan birga siyosiy faol jamoat arbobi sifatida faoliyat yuritgan. U nashr etgan ishlaridan biri bugungi jamiyatlardagi ishlarning xususiyati tahliliga bag’ishlangan va unda David kapitalistik tizimning korporativ ish madaniyatini tanqid ostiga olgan. Xususan, u samaradorlik va unga jamiyat munosabati haqida shunday yozadi:

‘Agar chindan ham rost bo’lsa biz qilayotgan ishimizning teng yarimi umumiy samaradorlikka aytarli jiddiy ta’sir o’tkazmaydi. Nimaga ishdagi qolgan vaqtni barcha kuniga to’rt soat ishlaydigan tarzda qayta taqsimlay olmaymiz? Yoki haftasiga to’rt kun ishlab, to’rt oy yillik mehnat ta’tiliga chiqmaymiz? Yoki shunga o’xshash erkin mehnat tartibi yarata olmaymiz? Nima uchun global ish mashinasini to’xtata olmaymiz? Hech bo’lmaganda bu global iqlim o’zgarishi bilan bog’liq muammolarimizni yechishdagi samarali vosita bo’lar edi.

Yuz yillar ilgari insoniyat texnologiyalar va ishni tejaydigan uskunalarning sekinlik bilan rivojlanib borishi bu masalani hozirgi vaqtga kelib hal etadi degan farazda bo’lgan, qiziq tarafi ular haqli tarzda shunday fikrlagan.

Biz osonlik bilan yigirma yoki o’n besh soatlik ish haftasiga o’tishimiz mumkin. Shunga qaramasdan, insoniyat o’laroq ayrim sabablarga ko’ra kollektiv ravishda millionlab insonlar yillab samarasiz sarflayotgan vaqtini svitir to’qish, itlari bilan o’ynash, o’zlarining garaj musiqa guruhini ochish, yangi retsept bilan eksperiment qilib ko’rish yoki kafeda o’tirib siyosat haqida bahslashishi va do’stlarining murakkab poliamor ishqiy munosabatlarini g’iybat qilishiga qo’yib berish o’rniga ishda o’zini jadvallar to’ldirayotgandek yoki PR uchrashuvi uchun aqliy xaritalar tayyorlayotgandek tutishi lozim deb topdik.’

Dunyoning qarama-qarshi qutbida sovet realligida yashab post-kolonial tranzitsiya davrini boshdan kechirayotgan o’lkalarida bu jarayon sovet Staxanovchilik harakatining merosi o’laroq ko’zga tashlanadi. Qisqagina tarixiy izlanish 1930-yillarda sovet sanoatlashish siyosati davrida rejim o’z oldiga qanday qilib jamiyat a’zolari mehnatini samarador qilish mumkin degan masala yuzasidan bosh qotirgani, buning uchun turli kompaniyalar tashkil etganini ko’rsatadi. Ana shunday urinish 1935-yil 30-avgust kuni kechki soat 22:00’da ko’mir shaxtasiga tushib odatdagi normadan 14 baravar ko’proq ko’mir olgan Aleksey Staxanov va uning 3 nafar sheriklari nomi bilan bog’liq. Natijada, samaradorlikni oshirish kompaniyasi qisqa muddatda muayyan, ammo unchalik katta ahamiyatga ega bo’lmagan natija bergan bo’lsada, uzoq muddatda u jamiyatda ‘qattiq ishlash immitatsiyasi’ yuzaga kelishiga olib kelgan.

@CJandLP

Ko’z o’ngimizda sodir bo’layotgan voqealarni kuzata turib Hegel’ning tarixdagi barcha buyuk hodisalar va shaxslar ikki marta yuzaga chiqadi degan fikriga Marks o’zining Lui Bonapartning O’n Sakkizinchi Brumyeri nomli asarida istehzo bilan ular dastlab fojea bilan keyin esa ahmoqlik (farce) bilan yakunlanadi deb bildirgan mulohazasi kishining hayolida qayta-qayta aylanaveradi.

@CJandLP

Harvard universiteti Tramp administratsiyasining oliy ta’lim akademik erkinligini cheklashga qaratilgan talablarini bajarishdan rasman bosh tortishini e’lon qildi.

Dushanba kuni kampus va keng jamoatchilik e’tiboriga havola etilgan ochiq maktubda Shtatlarning eng ko’hna va qudratli universiteti prezidenti ‘[h]ech qaysi hukumat—qaysi siyosiy partiya hokimiyatga kelishidan qati nazar—xususiy universitetlar nimani o’qitishi, kimlarni o’qishga va ishga qabul qilishi, qaysi tadqiqot sohalarini o’rganishi va tadqiq etishi yuziasidan topshiriq berishi kerak emas’ deb ta’kidlagan.

Universitetda faoliyat yurituvchi professor-o’qituvchilar Tramp administratsiyasi talablariga keskin tarzda javob qaytarish zaruratini administratiya vakillariga tushuntirishga uringan. Ulardan biri Siyosatshunoslik Professori Steven Levitsky o’zining Avtoritarianizm va demokratiya nomli darsida 100 nafarga yaqin talaba qarshisida ochiq maktubni o’qib bergan.


@CJandLP