Har yili sentabr oyining birinchi Dushanbasi Qo‘shma Shtatlarda Mehnat kuni sifatida ‘nishonlanadi’. Ko‘pchilik xalqaro mehnat harakatidan ajaratib olingan va izolyatsiyalangan bu bayramni global mehnatkashlarning asrlar davomida davom etgan mehnat huquqlari uchun harakatini ifodalovchi 1-Mayning kapitalist siyosatchilar tomonidan sanitatsiyalangan, mehnatning kollektiv muzokara kuchini ‘ma'sul’ kanallarga yo‘naltirib yuborilgan ko‘rinishi deb baholaydi.

Shunday qilib, bu yondashuv Mehnat kuni bayramini ischilar harakatini mag‘lubiyatga uchratgan ‘boshliqlarning bayrami’ deb interpretatsiya qiladi.

@CJandLP

Barristerlar va Chamberlar

Huquq amaliyoti landshaftiga nazar tashlansa ahyon-ahyonda barrister yoki chamber so’zlariga ko’zingiz tushishi tabiiy. Ayrim chalkashliklarning oldini olish uchun ko’hna qit’adan ajralib qolgan Britaniya orollaridagi Angliya va Uels—oroldagi yurisdiksiyalar turli geografik nomlar ostida yuritiladi, ammo sof yuridik jihatdan, Angliya va Uels birgalikda bitta yurisdiksiya, Shotlandiyaning o’zi alohida bitta yurisidiksiya va tarixiy jihatdan, respublikaschilik emas, qirollik ittifoqini qo’llab-quvvatlagan Shimoliy Irlandiya alohida yana bir boshqa yurisdiksiyani tashkil etadi—yurisdiksiyadagi qora rangli ustki yopinchiqlar (robe) va otning dumini elatib yuboruvchi turmaklangan oq bosh kiyimda (wig) yuruvchi shaxslar va ular ishlovchi ishxonalar haqida gaplashamiz.

Birinchi navbatda, o’zini barrister—ananaga ko’ra Ingliz sud zallari jamoatchilik va huquqiy soha vakillari o’rtasidagi to’siq ya’ni bar bilan ajratib qo’yiladi; mazkur soha vakillari bilan bir qatorda bo’lish uchun nozmodlar imtixondan o’tishi hamda barga chaqiruv olishi nazarda tutilgan—deb atovchi huquq amaliyoti vakillari o’zini-o’zi band qilgan, mustaqil shaxslar deb qaraladi. Ular muayyan joyda va binoda o’ziga o’xshash boshqa soha vakillari bilan o’zaro umumiy resurslarni bo’lishgan holda faoliyat yuritadi.

Chamberlar ya’ni O’zbekchada xona yoki palata so’zlari bilan ifodalanishi mumkin bo’lgan tushuncha tavsiflash biroz murakkab bo’lsa-da, na korporativ strukturaga ega kompaniya (LLC) yoki na shirkatlardir (partnership). Ular birgalikda ishlovchi ananaviy tarzda ijrachilar ya’ni tenants deb ataluvchi yoki zamonaviy huquqiy olamda shunchaki a’zo degan neytral, o’zida bo’yoqdorlik ma’nolarini ifodalamaydigan so’zda ifodalanadi. Natijada, palatalar (chambers) brend yoki platforma vazifasini o’tab beruvchi bir necha ofislardan iborat makonga aylanadi.

Umuman olganda, palatalar muayyan qadriyatlar atrofida birlashgan barristerlardan iborat forum salanadi. Bunda qarorlar qo’mitalar orqali yoki ovoz berish yo’li bilan hal etiladi. Palatalarga rais yoki CEO, yohud boshaqruvchi sherik (managing partner) rahbarlik qilmaydi, balki uning boshlig’i a’zolari tomonidan ovoz berish yo’li bilan saylanadi hamda boshqaruvchi sherikdan farqli ravishda palatalar rahbari uning individual barristeri faoliyati yuzasidan javobgar sanalmaydi.

@CJandLP

Proudhon, P.J., 1876. What is property?: An inquiry into the principle of right and of government (No. 23). BR Tucker.

@CJandLP

‘Ehtimol qirol qo‘lidan medal olish va uning qo‘lini siqib qo‘yish yaxshi muqova hosil qilar, siz yana ko‘plab nusxada kitoblar sotishingingiz mumkin’ — deb yozadi Iqtisodiyot bo‘yicha Nobel mukofoti bilan taqdirlangan Northwestern universiteti Professori Joel Mokyrning sobiq talabalaridan biri.

Xatini davom ettirar ekan British Columbia’da faoliyat yurituvchi professor ‘odamlar ilmiy ishlaringiz yetkazib beruvchi bilimlar va innovatsiyadan ko‘plab narsalarni o‘rganishi mumkin. Biroq, qanchalik hayratlanarli eshitilsada, sizning Nobel mukofoti bilan davom etgan faoliyatingiz ikkinchi eng muhim meros bo‘lib qoladi. Birinchi darajadagi merosingiz — biz: siz fikrini shaklantirgan o‘nlab talabalardir!’ — deb o‘z maktubini yakunlagan ekan.

📹 Northwestern universitetining Twitter sahifasidan

@CJandLP

Sotsiologiya va siyosiy fanlarda, institutsional tutqunlik nazariya (Institutional Capture Theory) bor. 1982-yilda iqtisodchi Jorj Stigler tomonidan ilgari surilgan nazariya dastlab davlat regulyatorlik tashkilotlari aksar hollarda o‘zi regulyatsiya qilishi lozim bo‘lgan industriya tomonidan egallab oladi degan nuqtai-nazarni ilgari surgan. Natijada u yoki bu huquqni himoya qilish darkor bo‘lgan regulyator jamoatchilik manfaatlariga emas, xususiy manfaatlarga xizmat qiladi.

Bu nazariya boshqa ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy institutlarni tushuntirib berishda yaxshi analitik doira vazifasini bajarish imkoniga ega. Qolvaersa, nazariya asosida institutsional tutqunlik vertikal ya'ni iyerarxiya bo‘ylab yuqoridan pastga yoki horizontal o‘zaro bo‘ysunuvda bo‘lmagan tashkilotlar tomonidan amalga oshishi izohlab berilishi mumkin.

@CJandLP

Harvard universiteti kelgusi ikki akademik yil doirasida San'at va Ijtimoiy fanlar fakultetiga (Faculty of Arts and Social Sciences) qabul qilinuvchi PhD tadqiqotchilari sonini sezilarli darajada qisqartirishini e’lon qilibdi.

Shubhasiz, Tramp hokimiyatda cheksiz qolmaydi, ammo uning aksilfan va aksiltadqiqot retorikasi Qo‘shma Shtatlar ilm-fani uchun bir necha dekadali oqibatlar keltirib chiqarishi tabiiy.

@CJandLP

Amerika jazo eksepsionalizmi

O’zining Huquq-tartibot Leviatani: Amerikaning o’ziga xos politsiya va jazo rejimi (Law and Order Leviathan: America’s Extraordinary Regime of Policing and Punishment) nomli ilmiy ishida Nyu York universiteti Huquq va Sotsiologiya professori David Garland Qo’shma Shtatlar nima sababdan qattiq jinoiy jazolar yondashuvini tanlashini tushuntirib berishga uringan.

Garland davlatning jazo bilan bog’liq funksiyalari—politsiya faoliyatidan tortib ayblov (prosecution) va jazo tayinlashgacha—doirasida Shtatlar nafaqat ‘ligada peshqadam’, balki unda yaqqol ajralib turuvchi yurisdiksiya ekanliga urg’u beradi. Xususan, politsiya zo’ravonligi oqibatida odam o’ldirish bo’yicha AQShda har yili taxminan mingga yaqin hodisa qayd etiladi. Frank Zimring tadqiqotlarida bu ko’rsatkich qayd etib borilgan davrdan boshlab hisoblaganda AQSh politsiya kishi jon boshiga Kanadaga nisbatan 5 marotaba, Avstraliyaga nisbatan 22 marta hamda Birlashgan Qirollikka nisbatan 140 marta ko’p bunday harakat amalga oshiradi.

Jazo sohasida ham, shu jumladan, ana shunday ‘qattiq’ yondashuvni kuzatish mumkin: Yevropa mamlakatlarida uzoq muddatdan beri amaliyotdan bekor qilingan va Yevropa Inson huquqlari Konvensiyasi bilan taqiqlangan o’lim jazosining saqlanib qolishi, muddatidan ilgari shartli ozodlikka chiqarmasdan umurbod qamoq jazosini tayinlash shular jumlasidandir. Natijada, o’zining eng yuqori ko’rsatkichni qayd etgan davri 2008-yilgi ko’rsatkichga ko’ra har 100,000 aholi jon boshiga 760 ta mahkum to’g’ri keladi. Bu ham Kanada va Yevropa mamlakatlariga qaraganda 7 baravar yuqori ko’rsatkichdir.

1/

@CJandLP

Xo’sh nega Qo’shma Shtatlarda bunday landshaft hosil bo’ldi degan savolni Garland qisman 1960-yillardan so’ng zo’ravonlik, jinoyatchilik va tartibsizlik darajasining oshishiga yo’naltirilgan agressiv politsiya va jazo strategiyalar qo’llanilishini izohlab berishi mumkin deb hisoblaydi. Garchi bunday yodashuvlarning shakllanishida siyosiy reprezentatsiya, jinoyatchilikka javob berish strategiyalarini ishlab chiqish, irq kabi faktorlar o’ziga yarasha ahamiyat kasb etgan bo’lsa-da, qotillik va bosqinchilik jinoyatlari miqdorining ortishi, shubhasiz, jamoatchilikda qo’rquv va havotirlar kuchayishiga hamda uning siyosiy aks-sadosi o’laroq huquq-tartibot retorikasi ostidagi siyosatning sahnaga chiqishiga olib kelgan.

Bundan tashqari, Qo’shma Shtatlar boshqa rivojlangan mamlakatlar bilan solishtirganda sezilarli darajada zo’ravonlik kuzatiluvchi jamiyat ekanligini yoddan chiqarmaslik lozim. Xususan, qotillik eng yuoqri darajasiga chiqqan 1994-yilda har 100,000 aholiga 10 ta qotillik jinoyati to’g’ri kelgan. Solishtirish uchun aksar Yevropa mamlakatlarida usbu ko'rsatkich 1 yoki 1,5 darajasini tashkil etadi. Hozirda qotilliklar darajasi 6 ga yaqin ko’rsatkichni tashkil qilsa-da, hali hanuz bu solishtirilayotgan Yevropadan 6 ta karra yuqori natija.

Shaksiz, zo’ravonlik qilib sodir etiladigan jinoyatlarda qurol-yarog’ning erkin savdosi va aylanmasi o’z hissasiga ega. Ammo, hattoki o’qotar qurollar olib tashlangan taqdirda ham boshqa uslublar orqali odam o’ldirish—zaharlash, mushtlash va kaltaklash yoki pichoq vositasida—darajasi har 100,000 kishiga 2.9 tani tashkil etadi. Aholining 30 foizida o’q otar qurol mavjud bo’lsa, 40 foizi esa bunday vositalar mavjud xonadonlarda istiqomat qiladi. Yevropadagi ekvivalent ko’rsatkich nari borsa 5 foiz yoki undan past.

2/

@CJandLP

Mamlakat qanday qilib zo’ravonlik jamiyatiniga aylanib qolganligini izohlab berish biroz murakkab, shu bilan birga qiziq. Bu AQShning o’z tarixi ibtidosidanoq davlat tomonidan qo’llab-quvvatlanuchi zo’ravonlik ustiga qurilgan mamlakatdir: shimoldagi Amerika qit’asining keng dalalarida yerlik tub Amerika Hindulari bilan to’qnashuvlar; plantatsiya boshqaruvchilarining qulchilik bilan bog’liq kundalik amaliyoti; jaubdagi Shtatlarning Jim Krou hamda segrigatsiyaga asoslangan erasi—unda qora tanlilarning faqatgina linchlarga emas, balki asosan Janubda va muayyan darajada Shimolda kundalik zo’ravonliklarga duchor bo’lishi; xususiy politsiya kuchlari tomonidan letal kuch ishlatilishi va h.k.—mehnat harakatlarining korporatsiyalar tomonidan bostirilishi hamda namoyishlarni bostirishdagi ishlatilib kelingan zo’ravonliklar shular jumlasidandir.

Bularning barchasi zo’ravonlikka asoslangan xulq-atvor merosi va uning jamiyatda toleratsiya qilinishi deb qarash mumkin. Qolaversa, qora tanlilar istiqomat qiluvchi mahallalarda vatandoshlik huquqlari harakati (civil rights movement) davri, 1960-yillarga qadar politsiyaning faoliyat yuritmaganligi va ularni himoya qilmaganligi natijasida zo’ravonlikni o’zini-o’zi himoya qilish vositasiga aylantirib qo’ygan.

Tarixiy determinantdan tashqari, hududlarning siyosiy iqtisodiyoti uning kriminogenlik darajasiga katta ta’sir o’tkazadi. Hozirgi kunda Qo’shma Shtatlar rivojlangan mamlakatlar ichida eng ko’p nochor ahvolga tushgan mahallalarga ega. Segregatsiyalashgan, kumulyativ jihatdan nochor mahallalarda uzoq davriylik mobaynida ishsizlik, yoshlarning muttasil ravishda ishsizligi, uy-joy ta’minotining abgorligi va ijtimoiy qo’llab-quvvatlashning mavjud emasligi kundalik tashvishlar bilan ovorra oilalarning voyaga yetmagan farzandlarini adekvat darajada nazorat qilishini imkonsiz darajaga olib kelib qo’yadi. Shuningdek, bu yoshlarning naroktik vositalari savodsi yoki qurolli bosqinchilikni o’z ichiga qamrab olgan noqonuniy, xufiyona iqtsiodiyotga ko’chib o’tishiga, uyushgan jinoiy guruhlarning paydo bo’lishi hamda zo’ravonlikning amplifikatsiyasiga olib keladi.

Qotilliklarning deyarli yarimi mamlakatning 6 foizini tashkil etuvchi pochta indeksi hududlarida qayd etiladi. O’ldirilgan odamlarning aksariyati ham kambag’al va qora tanli aholini tashkil qiladi. Ispan bo’lmagan qora tanli aholining 1-19 va 20-44 yosh guruhi uchun asosiy o’lim sababi qotillikdir.

Shunday qilib tarixiy sabablar, Qo’shma Shtatlarda davlatning aholini qurol-yaroqdan holi qilishdagi muvaffaqiyatsizligi, davlatning kuch ishlatish bilan bog’liq funksiyalarini xususiy aktorlar tomonidan amalga oshirilishi yoki ularga devolyutiyalanishi hamda oila va mahalla institutining disorganizatsiyalashuvi yuqori darajadagi jinoyatchilik darajasiga hissa qo’shuvchi faktorlardir.

3/

@CJandLP

Garland o’zining so’nggi nashrida paydo bo’lishi mukin bo’lgan haqli savolga to’xtaladi: agarda Amerika jazo davlati Leviatani 1960-yillarning 2-yarmidan 1990-yillargacha bo’lgan davrda jinoyatchilik darajasi o’sishiga javoban shakllangan bo’lsa, nima uchun jinoyatchilik muammosiga boshqa alternativlar orqali emas, aynan qattiq jazolar orqali javob berish strategiyasiga tayangan holda yondashilgan? Buning sabablari bir qator, ammo ulardan dastlabkisi 1980-yillarda Respublikachilar partiyasi uchun ’Huquq va tartibot’ iborasining siyosiy kapital olib keluvchi strategiyaga aylanishi bilan izohlanadi. Keyinchalik, Demokratik partiyaning ushbu siyosiy retorikani internalizatsiya qilib olishi natijasida har ikkala partiya o’rtasida jazolarni qattiqlashtirish yoki politsiya vakolatlarini kengaytirish bo’yicha o’ziga xos ’kim oshdi’ poygasi yuzaga kelib qolgan.

Qolaversa, mazkur davr mobaynida 1929-1932-yillardagi barcahga Buyuk depressiya nomi bilan tanilgan iqtisodiy inqirozga javob tariqasida yuzaga kelgan, Franklin Rozeveltni qatorasiga misli ko’rilmagan darajada qayta prezidentlikka saylanishiga sabablardan biri bo’lgan Yangi kelishuv (The New Deal) ijtimoiy siyosatini susayib, uning o’rniga neo-liberal siyosatning joriy etilishi kuzatilgan (tadqiqotlar Yangi kelishuvning AQSh va Sovet Ittifoqi o’rtasidagi global siyosiy bahs natijasida vujudga kelgan ijtimoiy loyiha ekanligiga urg’u beradi). Natijada, ijtimoiy muammolarga, shu jumladan jinoyatchilik muammosiga, mahallalarga investitsiya kiritgan holda, ish o’rinlari yaratish, ijtimoiy ischilar, psixiator va tibbiyot ischilarini jalb etish kabi yechimlar eski tizim sarqiti sifatida siyosiy yechimlar arsenalidan olib tashlangan. yechim sifatidagi kutilmalar jinoyatchilikka redistributiv yondashuv orqali soliq to’lovchilar soliqlaridan pul ajratgan holda yechim taklif qilishni emas, balki retributiv shaklga ayla borgan.

Qattiq jazolarning asosiy siyosiy strategiyaga aylanishining ikkinchi sababi ommaviy xavsizlik masalalarini qanday ta'minlanishiga borib taqaladi. Bunda Shtatlardagi konstitutsiyaviy akkordga asosan, mazkur masalalar mahalliy shahar va kounti hukumatlari vakolatlari doirasida sanaladi. Ya'ni politsiya, sudlar va vaqtinchalik saqlash izolyatorlarini ta'minlash mahalliy hokimiyat tomonidan amalga oshiriladi. Ammo mahalliy hokimiyat, ayniqsa neo-liberal davrda, joylardagi mahallalarga investitsiya kiritgan holda uy-joy ta'minotini amalga oshrish, maktablar qurish, ish o’rinlari yaratish, ishsizlik davrida vaqtincha ta’minot subsidiyalari ajratish va tibbiy qo’llab-quvvatlash kabi funksiyalarni amalga oshirish uchun na imkoniyat va na resurslarga ega. Shu sababli, o’z davri siyosati va mahalliy hokimyat organlarining qobiliyatliligi (state capacity) masalalari yuqoridagi ijtimoiy ta'minot emas, politisiya va jazo apparatini tayaniladigan birinchi mavjud yechimga aylantirib qo’gan.

4/

@CJandLP

Qo‘shma Shtatlarga PhD darajasini olish uchun borgan Doğan Cüceloğlu akademik halollik haqida gapirar ekan shunday deydi:

‘Professor Kahani kelib imtixon savollarni tarqatib ketdi. […] Kechqurun uyga qaytib xonadoshimga voqeani hayratga tushib aytib berganimda, u menga qarata “sen fan odami bo‘lmoqchisan boshingga enga qo‘yib ketilishi kerakmidi? Uyat emasmi?!” deb aytdi.

Uch kun depressiyaga tushib qoldim. 26 yoshimga qadar menga ishonsa bo‘ladigan insondek qaralmagan edi.’

@CJandLP

War on Drugs bundan 54 yil oldin Qo‘shma Shtatlar prezidenti Richard Nixon tomonidan e’lon qilingan narkotik vositalari aylanishiga qarshi ‘salib yurishi’ sifatida tarixga kirganan bo‘lsada, AQSh tarixan narkotik vositalari bilan bog‘liq qonunchilikdan selektiv ravishda u yoki bu minoritar hamjamiyatni ta’qib etishda foydalangan. Afsuski, bu urush ham o‘zi ko‘zlagan maqsadlarga erisha olmagan.

AQShdagi inkarseratsiya darajasining yuqoriligini belgilab beruvchi determinantlardan biri aynan mana shu yondashuvning ijtimoiy oqibatidir. Ilmiy tadqiqotlar mazkur turdagi ijtimoiy muammoga jinoiy-huquqiy siyosat bilan emas, sog‘liqni saqlash muammosi sifatida yondashish zarurligiga e’tibor qaratadi.

@CJandLP

Narkotik vositalari bilan bog‘liq qonunchilik ma‘muriyatidagi notengliklar hamda uning natijasida yuzaga kelgan inkarseratsiya darajasidagi irqiy notengliklar bevosita narkotik vositalariga qarshi kurashning mahsulidir. 1925-yildan 1975-yilgacha bo‘lgan vaqt oralig‘ida AQShda qamoqda saqlanuvchi aholi darajasi har 100,000 kishiga 100 kishini tashkil etgan. Bu daraja uzoq vaqt davomida bir yo‘sinda saqlanib turganki, hatto o‘sha davr kriminologlari nima uchun qamoqda saqlanuvchilar darajasi doim konstantada saqlanib turishi haqida nazariyalar ishlab chiqqan.

1975-yildan bu yog‘iga mazkur darajaning 400% yaqin oshib ketishi, yuqoridagi kabi nazariyalar ahamiyatini yo‘qotgan. 1980-1993-yillarda federal qamoqlardagi narkotik vositalari bo‘yicha jinoyatlar uchun jazoni o‘tayotgan mahkumlar 75% oshgan. Agar narkotik vositalari bo‘yicha jinoyatlar uchun jazoni o‘tayotgan mahkumlar 1980-yilda umumiy mahkumlarning choragini tashkil etgan bo‘lsa, 1996-yilda ularning ulushi 59% yetgan. Shtat darajasida, bu kategoriyaga mansub mahkumlar mazkur davriylik oralig‘ida 6% dan 21% ga oshgan. 2000-yilga borib Shtatlarda bunday mahkumlar soni deyarli yarim millionga yetgan.

Raqamlar o‘z ichiga narkotik vositalariga aloqador jinoyatlar sodir etgan mahkumlar ya'ni narkotikka qarshi kurash natijasida sun'iy oshib ketgan substansiya narxlarini qoplash uchun sodir etilgan jinoyatlarni o‘z ichiga qamrab olmaydi. Qolaversa, narkotik vositalariga qarshi e'lon qilingan urush agarda bu siyosat e'lon qilinmaganida mavjud bo‘lmagan ushuygan jinoyatchilik orqali narkotik vositalari aylanishini yuzaga keltirgan.

Manba: Cole, D.D., 2001. Formalism, realism, and the war on drugs. Suffolk UL Rev., 35, p.241.

@CJandLP

Demokratlashish haqida gap ketganida tadqiqotlar bu jarayon, eng avallo, mintaqaviy hodisa ekanligiga urg‘u beradi. Boshqacha qilib aytganda, muayyan mintaqada joylashgan mamlakatlar o‘zaro siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy aloqalar natijasida kollektiv ravishda demokratlashuv jarayonini boshdan kechiradi. Xususan, ikkinchi jahon urushidan so‘ng G‘arbiy Yevropa, 1990-yillarda Lotin Amerikasi kontinentdagi diktaturalarning qulashi natijasida hamda Sharqiy va Markaziy Yevropa Sovet Ittifoqining qulashi natijasida mintaqaviy kollektiv demokratlashuv jarayonini boshdan o‘tkazgan.

Tadqiqotlar garchi aksar mamlakatlarda demokratlashuv mustaqil parlamentning shakllanishi, uning ijro hokimiyatini savolga tuta boshlashi orqali demokratizatsiya hokimiyatning bir tarmog‘idan boshqasiga qarab ko‘chganligi haqidagi nuqtai-nazarni ilgari sursa-da, muayyan mamlakatlar o‘ziga xos qiziq istisno bo‘lib berishi mumkin. Rossiya imperiyasi avtokratik tsar va uning atrofida favoritism asosida muayyan priveligiyalar uchun kurashuvchi elitar guruh vakillari va 20-asrning boshidagi ilk kvazi-parlament Dumaning nodemokratik prinsiplar asosida faoliyat yuritishiga qaramasdan, odil-sudlov tizimi va sud hokimiyati demokratik prinsiplar asosida faoliyat yuritgan--jury orqali odil-sudlov orqali sud qarorlari yakka shaxsning zimmasida emas, kollektiv qaror qabul qilish yo‘li bilan shakllantirilgan. Bundan tashqari, sud hokimiyati muayyan darajada mustaqilligini saqlab qola olgan.

@CJandLP

19-asrning so‘nggi choragida sud hokimiyati mustaqilligi va uning qarorlarini u yoki bu darajada ijro hokimiyati tomonidan toleratsiya qilinganligini ko‘rsatib beruvchi bir qiziq huquqiy kurash pretsidenti mavjud. Mazkur ish 1878-yil 24-yanvar kuni Sankt-Peterburg gubernatori binosiga kirib, unga Uebli .450 kalibridagi revolveri bilan o‘q uzgan Vera Zasulich nomi bilan bog‘liq. Standarad protokol doirasida, Verani 20 yilgacha katorga jazosiga hukm qilish va muayyan huquqlardan mahrum etish kabi jazosi kutib turishiga qaramasdan, yakunda jury aybli emas degan verdiktni ilgari suradi.

Gumonlanuvchining jinoyat hodisasi sodir etilgan joydan qochmaganlgi, uning o‘z aybiga iqror bo‘lishi bir qarashda ayblov uchun ushbu ishni saryog‘ kesishdek oson qilishi kerak edi. Ammo, xarizmatik huquqshunos, ishda himoyachi sifatida ishtirok etgan Pyotr Aleksandrov mazkur ishni jury qarshisida muvaffaqiyatli tarzda yutib chiqa olgan.

1/

@CJandLP

Zamondoshlari Pyotrni ajoyib notiq va huquq professori sifatida tavsiflagan. Boshqa tarafdan, unga qarama-qarshi tarafda davlat ayblovini qo‘llab-quvvatlagan prokuror Konstantin Kessel u qadar ijobiy tavsiflar bilan yodga olinmagan. Xususan, sud Ishida raislik qilgan sudya Anatoliy Koni o‘zining memuarida uni xotirlab: ‘Kesselning nihoyatda nursiz yuzini ko‘rganimda, Peterburg shahri intiqlik bilan kutayotgan Zasulich ishi doirasida qanday ayblov nutqini tinglashini sezib turar edim.’

Umuman olganda, davlat ayblovini qo‘llagan prokuror o‘zining voir dire vakolati orqali juryning holis yoki no-holis ekanligiga huquqiy baho bermagan. Himoyachi esa mohirlik bilan jury orasida qudratli jabrlanuvchi ta'siridan muayyan darajada holi bo‘lgan jury oldida himoyasi ostidagi shaxsni muvaffaqiyatli himoya qila olgan. Bunda himoyachi Zasulich hukumatning doimiy ravishda takrorlanib kelgan oppressiv harakatlarining jabrlanuvchisidir degan farazni ilgari surgan. Uning hayoti davomida noqonuniy hibsga olinganligi, qamoqda saqlanganlgi va surgun qilishga hukm etilganligi ana shu tizimli adolatsizliklar ifodasi sifatida taqdim etilgan.

2/

@CJandLP

Himoyachi ta'sirchan Vera o‘ziga mutlaqo aloqasi bo‘lmagan adolatsiz va noqonuniy jazo tayinlangan shaxsning ommaviy kaltaklanishi uning jinoyatni sodir etishiga motiv bo‘lganligiga juryning e'tiborini qaratadi. Bu shaxs va uning qanday kontekstda noqonuniy jazodan jabrlanganligini esa butun Sankt Peterburg shahri bilar edi. Bir muddat oldin shahar gubernatori Fedor Trepov tan jarohati yetkazish bilan bog‘liq jazo bekor qilinganiga qaramasdan, sud hukmisiz ommaviy savalatgan edi.

Sudga raislik qiluvchi Anatoliy Koni memuarida sud jarayonining tafsilotlarini yozishda davom etib 12 nafar jury a'zolari alohida maslahatxonadan chiqib kelishin shunday tasvirlagan: ‘Jury a'zolari yetkachisi titrayotgan qo‘lidagi verdikt yozilgan varoqchani uzatdi. Varoqdagi dastlabki savolga yirik qo‘lyozmada “Yo‘q, aybsiz” degan yozuv bitilgandi. Mazkur qarorning oqibatlari, uning qanday qabul qilinishi hamda mazkur uch so‘z anglatuvchi mohiyat haqidagi o‘y-hayollar bilan verdikt ostiga imzo chekdim’.

3/

Sur’at manbasi: Vera Zasulich, a Russian Marxist revolutionary, attempting the assassination of Fyodor Trepov.
Universal History Archive / Getty Images

@CJandLP

Demokratiya deb nomlangan aksariyatga siyqasi chiqqan, har doim biz bilan birga bo’lgan siyosiy vosita deb qaralgan boshqaruv tizimi har birimizdan masalaga oddiy ikkilik o’lchov birligi—yaxshi va yomon, tiraniya va erkinlik—prizmalari orqali qaraydigan fenomen emas. Aksincha, uning o’ziga xos nyuanslari, murakkabliklari mavjud. Agarda muyyan tushuncha, hodisa yoki narsani himoya qilishni maqsad qilib olsak-u, toki uning mohiyatini tushunib yetmagunimizcha uni himoya qiluvchi samarali argumentlarni o’rtaga tashlay olmaymiz.

Xususan, tarixchi Mark Mazouer o’zining Qora kontinent: Yevropaning 20-asri nomli ilmiy tadqiqot ishida demokratiyaga triumf qozonishi kerak bo’lgan tartib sifatida qaralishi kerak emas, unga boshqaruvni faraz qilish, siyosatni taassavvur etish uchun mavjud bo’lgan bir qancha legitim yo’llardan biri bo’lgan degan qarashni ilgari suradi. Demokratiyaga o’tgan asrda mutlaq aksariyat kuchsiz, tortishuvlardan iborat, bo’lmag’ur deb qaralgan hamda chindan ham 20-asr boshlarida bunday trend kuzatilgan.

Mark Mazouer ishida 20-asr boshidagi Yevropa demokratiyalarini shunday tavsiflaydi:

’1918-yildan so’ng Yevropa mamlakatlari ichida Kabinetning davomiyligi o’rtacha bir yildan oshiq bo’lgan mamlakatni deyarli topish imkonsiz edi; Germaniya va Avstriyada bu o’rtacha ko’rsatkich sakkiz oy, Italiyada besh oy, Ispaniyada 1931-yildan so’ng 4 oydan kamni tashkil etgan. Uchinchi Fransuz Respublikasida—juda ko’p Sharqiy Yevropa mamlakatlari konstitutsiyalari uchun samarasiz bo’lib chiqqan model—o’rtacha hukumat davomiyligi 1870-1914 yillar oralig’idagi o’n oydan, 1914-1932 yillar oralig’ida sakkiz oyga va 1932-1940-yillarda atagi to’rt oyga tushib ketgan.’

Aynan shu sabablar Kontinental Yevropada fashizm va natsizm bo’y cho’zishiga va bu g’oyalarni Atlantikaning nargi qirg’oqlarida qo’llab-quvvatlov olishiga olib kelgan. Jumladan, Amerikalik diplomat Jorj Kennan ‘muruvvatli despotizm demokratiyaga qaraganda yaxshi natijalarga erishishda ko’proq imkoniyatlarga ega. Amerika o’z yo’li davomida shunday yo’lakdan yurishi kerakki, u konstitutsiyaviy o’zgarish orqali avtoritar davlatni mustahkamlasin.’

Garchi o’tgan bir asr davomida tarixga soddalashtirilgan tarzda progressiv kordinata o’qi sifatida qarab, insoniyat muyyan yutuqlarga erishganini, huquq va erkinliklar o’rnatilganini e’tirof etsakda, bugun global miqiyosada o’ta o’ng siyosiy g’oyalarni mustahkamlanishi—global avtoritarlashuv tendensiyasi, yangi neo-kolonial urush o’choqlarining paydo bo’lishi, shaxs kultining ommalashishi—barchani birdek sergak torttirishi lozim.

@CJandLP