Demokratiya deb nomlangan aksariyatga siyqasi chiqqan, har doim biz bilan birga bo’lgan siyosiy vosita deb qaralgan boshqaruv tizimi har birimizdan masalaga oddiy ikkilik o’lchov birligi—yaxshi va yomon, tiraniya va erkinlik—prizmalari orqali qaraydigan fenomen emas. Aksincha, uning o’ziga xos nyuanslari, murakkabliklari mavjud. Agarda muyyan tushuncha, hodisa yoki narsani himoya qilishni maqsad qilib olsak-u, toki uning mohiyatini tushunib yetmagunimizcha uni himoya qiluvchi samarali argumentlarni o’rtaga tashlay olmaymiz.

Xususan, tarixchi Mark Mazouer o’zining Qora kontinent: Yevropaning 20-asri nomli ilmiy tadqiqot ishida demokratiyaga triumf qozonishi kerak bo’lgan tartib sifatida qaralishi kerak emas, unga boshqaruvni faraz qilish, siyosatni taassavvur etish uchun mavjud bo’lgan bir qancha legitim yo’llardan biri bo’lgan degan qarashni ilgari suradi. Demokratiyaga o’tgan asrda mutlaq aksariyat kuchsiz, tortishuvlardan iborat, bo’lmag’ur deb qaralgan hamda chindan ham 20-asr boshlarida bunday trend kuzatilgan.

Mark Mazouer ishida 20-asr boshidagi Yevropa demokratiyalarini shunday tavsiflaydi:

’1918-yildan so’ng Yevropa mamlakatlari ichida Kabinetning davomiyligi o’rtacha bir yildan oshiq bo’lgan mamlakatni deyarli topish imkonsiz edi; Germaniya va Avstriyada bu o’rtacha ko’rsatkich sakkiz oy, Italiyada besh oy, Ispaniyada 1931-yildan so’ng 4 oydan kamni tashkil etgan. Uchinchi Fransuz Respublikasida—juda ko’p Sharqiy Yevropa mamlakatlari konstitutsiyalari uchun samarasiz bo’lib chiqqan model—o’rtacha hukumat davomiyligi 1870-1914 yillar oralig’idagi o’n oydan, 1914-1932 yillar oralig’ida sakkiz oyga va 1932-1940-yillarda atagi to’rt oyga tushib ketgan.’

Aynan shu sabablar Kontinental Yevropada fashizm va natsizm bo’y cho’zishiga va bu g’oyalarni Atlantikaning nargi qirg’oqlarida qo’llab-quvvatlov olishiga olib kelgan. Jumladan, Amerikalik diplomat Jorj Kennan ‘muruvvatli despotizm demokratiyaga qaraganda yaxshi natijalarga erishishda ko’proq imkoniyatlarga ega. Amerika o’z yo’li davomida shunday yo’lakdan yurishi kerakki, u konstitutsiyaviy o’zgarish orqali avtoritar davlatni mustahkamlasin.’

Garchi o’tgan bir asr davomida tarixga soddalashtirilgan tarzda progressiv kordinata o’qi sifatida qarab, insoniyat muyyan yutuqlarga erishganini, huquq va erkinliklar o’rnatilganini e’tirof etsakda, bugun global miqiyosada o’ta o’ng siyosiy g’oyalarni mustahkamlanishi—global avtoritarlashuv tendensiyasi, yangi neo-kolonial urush o’choqlarining paydo bo’lishi, shaxs kultining ommalashishi—barchani birdek sergak torttirishi lozim.

@CJandLP

‘…not to criticise the police may well be the most serious anti-police action.’

‘…politsiyani tanqid qilmaslik eng katta aksil-politsiyachi harakat bo‘lishi mumkin.’

~ Rodney Stark

@CJandLP

Siyosiy spektordagi o‘ng va so‘l qutblar 1789-yilgi Fransuz Milliy Assambleyasi kompozitsiyasi ortidan shakllangan. Mazkur assambleya yig‘ilishida status kuoni saqlab qolish tarafdorlari ya’ni qirollik va konservativ ananalar vakillari monarxning o‘ng tomonidan, yangi tartib tarafdorlari—burjua liberallar—uning so‘l tomonidan joy olgan.

@CJandLP

No exit, no voice, loyalty

Mashhur iqtisodchi Albert Hirshman firmalar, tashkilotlar va davlatlarning inqirozga qanday javob berishi haqidagi kitob yozgan. Unda ana shunday u yoki bu ijtimoiy birlikda faoliyat yurituvchi personal yoki iste’molchi/a’zo/vatandoshlar inqirozlarga tark etish (exit), e’tiroz bildirish (voice) va sadoqat (loyalty) bilan javob berishi mumkin degan fikrni ilgari surgan.

Õtgan kunlarda sodir etilgan trektda nima uchun rus kuch ishlatar tuzilmalarining falaj holatga kelib qolganligi yuzasidan siyosatshunos olima Yekaterina Shulman Hirshmanning nazariy qarashlariga tayangan holda õz tahlilini taqdim etgan. Loyallik talab etiladigan joyda kompetentlikka õrin yõq.

@CJandLP

Tashkiliy sotsiologiyada tashkiliy izomorfizm degan konsept mavjud. Tashkiliy izomorfizm (organisational isomorphism) tashkilotlarning strukturaviy, amaliy va shakl jihatdan bir-biriga o‘xshab borish jarayonini nazarda tutadi hamda tashkiliy maydonning homogenlashuviga (bir xillashib ketishiga) olib keladi. Ushbu jarayon tashqi omillar—koersiv (tashqi qoidalar, regulyatsiyalar va hokimiyat kuchi orqali), normativ (kasbiy va sohaviy qadriyatlar va standardlar ta’sirida) hamda mimetik (muvaffaqiyatli hamkasblar yoki soha vakillariga immitatsiya qilish)—ta’siri natijasida yuzaga keladi.

@CJandLP

Global o’zgarishlar bilan bir vaqtda TV ekranlari yoki stadionlarda millionlab tomoshabinlar tomonidan sevib tomosha qilanidan futbol har doim davrning ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy muammolarini omma e’tiboriga olib chiqqan. Manchester Siti bosh murabbiyi Pep Guardioladan tortib Liverpul Muhammad Salahgacha bugun ko’z o’ngimizda sodir bo’layotgan yangi global imperialistik harakatlarni qoralab chiqmoqda.

O’tgan asrning 80-yillarida dunyodagi eng jozibador futbol o’ynovchi Milliy jamoa, Janubiy Amerikadagi Braziliya, sardori Sokratis mamlakatdagi repressiv ijtimoiy nazoratga va uning futboldagi aksi bo’lgan, futbolchilarning har bir harakatini qattiq nazorat qilgan concentracao’ga qarshi Korintians demokratiyasi harakatini tashkil etish orqali kurashgan.

U mashg’ulot vaqtidan tortib transferlargacha barcha qarorlar futbolchilar, murabbiylar va boshqa klub vakillarining teng ovoz berish yo’li bilan demokratik tarzda amalga oshirilishi g’oyasini ilgari surgan. 1982-yilda bu harakat futbol maydonlaridan tashqariga chiqib Korintians futbolchilari ‘Men prezidentimga ovoz berishni xohlayman’ shiorini futbolkalariga muhrlagan holda maydonga chiqqan. Keyingi yilda esa, futbolchilar maydonga ‘Yutuq yoki mag’lubiyat, ammo doim demokratiya orqali’ yozuvi tushurilgan bannerlarni olib chiqqan.

Doktorlik uchun oliy ta’lim olgan futbolchi futbol tarixida ischilar harakati va demokratik qadriyatlarni qo’llab-quvvatlagan nom sifatida o’rin qoldirgan.

@CJandLP

Sud tizimining hokimiyatlar bo‘linish prinsipi doirasidagi ahamiyati, uning qanchalik hokimiyatning boshqa tarmoqlaridan mustaqil ekanligi nafaqat akademik doiralar, balki keng jamoatchilik muhokamasi markazida bo‘ladi. Bunday dialoglarning bo‘lishi har doim olqishlanish va qo‘llab-quvvatlanishi darkor. Jamoatchilik jinoiy adliya institutlari, xususan, sudlar tomonidan chiqarilgan qarorlari orqali ularning legitimligiga baho beradi – har qanday qaror, diskurs va trend oxir-oqibat ana shu legitimlikning darajasini belgilab beradi Ayrim kuzatuvchilar mavjud huquq ustuvorligi defitsiti fonida sud hokimiyati mustaqilligi boshqarib borilishi kerak degan nuqtai-nazarni ilgari surgan. Garchi bunday defitsitlarning mavjud bo‘lishi bu sudlar mustaqilligi hokimiyatning boshqa tarmoqlari tomonidan koordinatsiya qilinishi yoki yo‘naltirib turilishi lozim degan farazni keltirib chiqarmasligi darkor. Hattoki, bunday holat kuzatilgan holatda ham ular muayyan kutilmagan oqibatlar keltirib chiqarishi mumkin.

1996-yilda Huquq va jamiyat tahlili (Law & Society Review) Jack Knight va Lee Epstein ham-muallifligida e’lon qilingan ilmiy ish har bir siyosiy institutlarning shakllanishi va mustahkamlanib qolishi muayyan siyosiy natijalarga erishish yuzasidan kechuvchi strategik kurashning mahsulidir degan argumentni ilgari surgan. Boshqacha qilib aytganda, siyosiy aktorlar muayyan substansiv manfaatga ega bo‘lish ilinjida kechuvchi kurashda g‘olib chiqish uchun siyosiy institutlarni yaratadi. E’tiborli jihati ular bunday harakat ayrim paytlarda ongli ravishda, boshqa vaqtlarda esa yuqorida aytib o‘tilgan strategik maqsadlarga erish yo‘lida paydo bo‘lgan kutilmagan oqibat o‘laroq shakllanadi.

1993-yildagi Rossiyadagi president va Duma o‘rtasidagi yuzga kelgan konstitutsiyaviy inqirozda mamlakat parlamenti pozitsiyasini tanlagan Konstitutsiyaviy sud bo‘ladimi; yoki 1800-yillarning dastlabki yarim dekadasida John Adams va uning o‘rniga kelgan Thomas Jefferson o‘rtasidagi kurash natijasida konsitutsiyaviy nazorat funksiyasi (judicial review) qo‘llagan Oliy sud ularning siyosiy institute sifatida shakllanishi va mustahkamlanishi ana shunday hodisalar fonida kechadi.

@CJandLP

Odatda, bu tizimga skeptik qarovchi guruh vakillari argumenti jury vakillarining yuridik ma’lumotga ega emasligi, jinoiy odil sudlov maxsus bilm-ko‘nikmalar talab qilishi ustiga quriladi. Ammo, Shotlandiyada ana shunday ekspertizaga ega sudyalarning bir-biriga yaqin keyslar yuzasidan qabul qilgan qarorlari tahlil qilinganda, hattoki, professional bilmga ega shaxslar ham huquqni qo‘llashda bir xil, tizimli—ingliz tilida bu so‘z bir so‘z orqali consistancy tarzida ifodalanadi—qarorlar qabul qilmaganligi ma’lum bo‘lgan.

Nazariy jihatdan, Russo o‘zining bir qator ishlarida nima uchun jinoiy odil sudlov bilvosita emas, balki bevosita xalqning o‘zi tomonidan amalga oshirlishi lozimligiga e’tibor qaratgan. Xususan, Ijtimoiy shartnoma traktatida jinoiy adliya xalq o‘z xohish-irodasini ifoda etishi darkor bo‘lgan suveren doira ekanligi va shu sababli mazkur funksiya boshqa vakillar, jumladan, sudyalar tomonidan amalga oshirib berilmasligi darkorligiga urg‘u qaratadi. ‘Biz har bir shaxs sotsial pakt asosida o‘zining muayyan hokimiyati, mulklari va erkinliklarini jamiyatga dahldor qismidan voz kechishi yuzasidan fikrlar yakdilligiga erishdik. Shu bilan birga, tan olish kerakki, suverenning o‘zigina hukm chiqarish yuzasidan o‘zi qaror chiqarishi darkor’ Rousseau (1762: The Social Contract, Book II, Ch. I).

Yakka tartibda sud qarorlari chiqarishning salbiy taraflarini muhokama qilgan holda siyosiy maydon uch xil irodani o‘zida aks ettirishi va ifodalashiga ur‘u beradi—xalqning umumiy irodasi (suveren); hukumatning korporativ irodasi hamda magistratlarning xususiy irodasi (Rousseau, 1762/1997, The Social Contract, III.1)—hamda magistratlar qarori umumiy emas, aksincha, xususiy irodani ifoda etganligi bois noxolis preferensiyalarga asoslangan bo‘lishiga e’tibor qaratadi. Yakka tartibdagi qarorlarni atroflicha muhokama qilib ‘agar mening fikrimga qarshi fikr paydo bo‘lsa, bu shaksiz mening xato qilganligimni ko‘rsatadi’.

Garchi har ikkala tizim o’zi bilan muayyan muammolarni keltirib chiqarsa-da, jury orqali odil sudlov xalqning kollektiv irodasini o’zida ifoda eta olish qobiliyatiga egaligi bois uning O’zbek milliy huquq tizimiga implementatsiya qilinishi kun tartibiga chiqishi lozim.

Manba: Rousseau, J.-J. (1762/1997) The Social Contract and Other Later Political Writings. Trans. V. Gourevitch. Cambridge: Cambridge University Press.

@CJandLP

‘Wake up and fight!’

~ Woody Guthrie, 1943

@CJandLP

‘G’arb dunyosi hozir o’zining shunday rivojlanish bosqichiga chiqdi-ki, kapitalistik tizimni himoya qilish o’z mamlakatida va uning tashqarisida aksilinqiloblarni tashkil etishni taqazo etadi.’

~ Herbert Markyuz, Aksilinqilob va isyon (Marcuse, H. (1989) Counterrevolution and Revolt. 1st edition. New York: Beacon Press.)

@CJandLP

'Power tends to corrupt and absolute power corrupts absolutely. Great men are almost always bad men, even when they exercise influence and not authority; still more when you superadd the tendency of the certainty of corruption by authority.'

@CJandLP

Qo‘shma Shtatlarda, boshqa mintaqalarda kuzatilgani kabi, o‘ng avtoritarianzmi konsolidatsiyalashuvi ortidan nafaqat anti-immigratsiya va mass-deportatsiya retorikasi amaliyotda agressiv ravishda qo‘llanila boshlandi, balki bu jarayonlar kengroq demokratik, siyosiy va vatandoshlik institutlarining yemirilib borishi bilan kechmoqda.

Loïc Waquant va boshqa soha tadqiqotchilari uchun bu jarayonlarni kuzatish unchalik ham hayratlanarli emas. Ular global imperial va kolonial domenlarda huquq tartibot eksperimentlari oxir-oqibat ana shu imperialist va mustamlakachi kuchlarning urban hududlarida kuzatilishini nazariyalashtirib kelgan.

@CJandLP

Ko’z o’ngimizda sodir bo’layotgan voqealarni kuzata turib Hegel’ning tarixdagi barcha buyuk hodisalar va shaxslar ikki marta yuzaga chiqadi degan fikriga Marks o’zining Lui Bonapartning O’n Sakkizinchi Brumyeri nomli asarida istehzo bilan ular dastlab fojea bilan keyin esa ahmoqlik (farce) bilan yakunlanadi deb bildirgan mulohazasi kishining hayolida qayta-qayta aylanaveradi.

@CJandLP

'Hegel remarks somewhere that all great world-historic facts and personages appear, so to speak, twice. He forgot to add: the first time as tragedy, the second time as farce.'

~ Karl Marx (1852), The Eighteenth Brumaire of Louis Bonaparte.

@CJandLP

‘Amerika demokratiyami?’—degan savol hozirda ko‘plab siyosiy nazariyachilar, ijtimoiy fanlar yoki huquqshunos olim va tadqiqotchilar interpretatsiya qilib berishga urinayotgan savollardan biri. Kolumbiya universiteti Professori Bernard Harcourt ham mazkur savolga javob berishga urinib yuqoridagi qisqa esse nashr etdi.

Bernard o‘z tahlilini yangi asrga o‘tgan Amerikadan boshlash lozimligiga urg‘u berib, Amerika demokratiyasini qiymat ko‘rsatkichlar fonida The Economist nashrining (The Economic Intelligence Unit) reytingidagi to‘rt ko‘rsatkichga qaratadi: to‘liq demokratiyalar, nuqsonli demokratiyalar, aralash rekimlar va avtoritar rejimlar orqali tavsiflash darkorligiga e’tibor qaratadi. 2016-yilgacha bu nashr Amerika demokratiyasini to‘liq demokratiya deb e’tirof etadi. Biroq, mazkur yilda Trump hokimiyatga kelgach Amerika demokratiyasi nuqsonli demokratiya pog‘onasiga tushuriladi. Nuqsonli demokratiya, garchi adolatli saylovlar bo‘lishi mumkinligi, ba’zi vatandoshlik huquqlarining hurmat qilinishiga qaramasdan kuchsiz davlat boshqaruvi, siyosiy jarayonlarda sust ishtirok etish, siyosiy institutlarga sust ishonch yoki vatandoshlik huquqlarining cheklanishi va odatdagi bir-birini tiyib turish va muvozanatda saqlash tizimi erroziyasi bilan xarakterlanadi.

1/

@CJandLP

Demokratik rejimlar, shu bilan birga, konsolidatsiyalashgan demokratiyalar konsepti orqali xarakterlanishi mumkin. Xuan Linz hamda Alfred Stepan tomonidan olib kirilgan bu konspet orqali demokratiyaga ko‘chish, bu orqali esa bunday mamlakatlarning evolyutsion rivojlanishiga e’tibor qaratiladi. Bunda kuchsiz demokratiyalar va konsolidatsiyalashgan demokratiyalar bir-biriga qarama-qarshi qo‘yilgan holda tahlil etilishi mumkin. Bunday kategoriyalar paydo bo‘layotgan demokratiyalarga nisbatan ishlatiladi, ammo heterodoks mutafakkirlar Qo‘shma Shtatlarni yangi yoki paydo bo‘layotgan demokratiyalar sirasiga kiritadi. Bunda ular Amerika qulchilikni olqishlagan, Jim Crow davridagi segregatsiya, ayollarning siyosiy jihatdan disfranshizalashtirilganligi bois to‘laqonli demokratiya deb e’tirof etish mushkul, mamlakat faqatgina 1960-1970-yillarda Vatandoshlik huquqlari Aktini qabul qilish orqali demokratiyaga aylangan degan qarashni ilgari suradi.

Nima bo‘lgan taqdirda ham, konsolidatsiyalashgan demokratiyalar Linz va Stepanning so‘zlari bilan aytganda ‘shahardagi yagona o‘yin qoidalaridan’ iborat demokratik jarayonlarni o‘z ichiga olgan mamlakatlarni o‘z ichiga qamrab oladi. Ular buni uch o‘lcham asosida belgilab beradi: konstitutsiyaviy, qarashlar va xulq-atvor. Konsolidatsiyalashgan demokratiyalar barcha ishtirokchilar huquq va institutlar orqali harakatlanuvchi, rejim bo‘lib, ommaviy fikr barcha nizolar demokratik uslublardan foydalanilgan holda hal etilishiga ishonuvchi, yirik ishtirokchilarning hech biri no-demoratik rejim qurish yoki demokratiyadan chiqib ketishni ko‘zlamaydigan rejim sifatida qaraydi.

2/

@CJandLP