چهار خطی

خيام و تلگرام

روز 28 ارديبهشت ماه در تقويم ملي به عنوان روز بزرگداشت حکيم خيام نيشابوري نام‌گذاري شده است. خيام، فيلسوف، منجم و رياضي‌دان نامدار ايراني، 998 سال پيش در نيشابور به دنيا آمد و به سال 526 ق، از دنيا رفت. او در دوران خودش، به واسطه رسالات فلسفي و علمي‌ و به عنوان يک دانشمند طراز اول شناخته می‌شد. اما يک قرن بعد، شهرت شاعري‌ او بر جايگاه علمي‌اش چربيد.
رباعي‌سرايي خيام، در زمان حياتش امري ناشناخته بوده است و نويسندگان هم‌عصر او از قبيل نظامي عروضي و ابوالحسن بيهقي در اين باره سکوت کرده‌اند. اولين منبعي که رباعيي به اسم خيام نقل کرده، رساله‌اي از فخر رازي (606 ق) است که در آن، ضمن تقرير مسئله معاد، به يکي از رباعيات خيام استناد جُسته و بر آن ايراد گرفته است. اين رساله، حدود 70 ـ 80 سال بعد از مرگ خيام نوشته شده است:
دارنده چو ترکيب طبايع آراست
باز ازچه سبب فکندش اندر کم و کاست؟
گر خوب نيامد اين بنا، عيب کراست
ور خوب آمد، خرابي از بهر چراست؟

ساير رباعياتي که در منابع معتبر به اسم خيام نقل شده، از همين سنخ است. يعني در آنها يک گره فکري وجود دارد که با زباني ساده و بدون آرايه بيان شده است. برازنده حکيم خيام نيست که دغدغه فکري‌اش باده و ساده باشد. او اگر فراغتي از درس و بحث و مطالعه و تحقيق پيدا مي‌کرد، در حد قلم‌انداز، رباعيي مي‌گفت و در گوشه و کنار کتاب و دفترش مي‌نوشت و به مقداري نبود که ديواني از رباعيات خود ترتيب دهد. اين رباعيات معدود و پراکنده، با رباعياتي که ما امروزه به اسم خيام مي‌شناسيم، از زمين تا آسمان تفاوت لفظي و ماهوي دارد؛ رباعياتي از اين دست:
اين قافله عمر عجب مي‌گذرد
درياب دمي که با طرب مي‌گذرد
ساقي! غم فرداي حرفان چه خوري؟
پيش آر پياله را که شب مي‌گذرد

ساخته و پرداخته ذهن ادباي خوش ذوق است، نه آن حکيم فرزانه. اين قبيل رباعيات که توسط خوانندگان نامدار و شاعران خوش‌صدا خوانده شده، با همه شور و احساسي که در آنها هست، به گواهي منابع متقن، محصول 200 ـ 300 سال بعد از مرگ خيام است.
اگر حکيم خيام، از گور بر مي‌خاست و بر رباعياتي که بر بناي آرامگاهش نوشته‌اند، نظر مي‌افکند، به احتمال زياد گمان مي‌بُرد که او را به اشتباه در‌آن مکان به خاک سپرده‌اند و اگر در کتابفروشي‌هاي آنجا، مجموعه رباعيات خودش را تورقي مي‌کرد، از شدت شرم و شگفتي، سر به بيابان‌هاي نيشابور مي‌گذاشت.
طي اين ربع قرني که بر سر پژوهش در رباعيات خيام گذاشته‌ام، اين سؤال هميشه برايم مطرح بوده که چگونه طي سيصد سال (از اوايل قرن 6 تا اوايل قرن 9)، همه سرمايه ما از رباعيات خيام، فقط 100 رباعي است و ناگهان ظرف مدت 40 ـ 50 سال، شمار رباعيات خيام به صورت تصاعدي به 550 رباعي رسيده است؟
از سه چهار سال پيش و با رواج شبکه‌هاي اجتماعي از قبيل تلگرام، اين معما براي من کاملاً حل شده است. الآن در اين شبکه‌ها، هيچ نويسنده و شاعري امنيت ندارد. شعر فلان و بهمان را به اسم مولانا و قيصر امين‌پور و سهراب سپهري مي‌زنند. اين شعرها، گاهي فاقد قافيه و رديف و زبان سالم و مضمون متعالي است و شاعران متوسط هم زير بار انتساب آنها نمي‌روند، چه برسد به بزرگان شعر و ادب. در عصر تکنولوژي که دسترسي به منابع اصيل براي هر کسي امکان‌پذير است و با 800 سال پيش قابل قياس نيست، اين همه خطا در نقل، و آمار بالاي کُپي پيست (همان بردار و بگذار خودمان) هيچ توجيه عقلاني ندارد. چگونه ما انتظار داريم اديب ميان‌مايه‌اي مثل ياراحمد رشيدي تبريزي که در سال 865 قمري به امکانات وسيع امروزي دسترسي نداشته، از پيش خود، 400 رباعي به سرمايه رباعيات خيام نيفزايد؟ به نظر مي‌رسد بي دقتي در نقل اشعار و کاهلي در شناخت گويندگان آنها و بي‌خيالي در مورد صحت و سقم مطالب، در خون پاک ما آريايي‌هاي اصيل جريان دارد و اگر تمام ديوان‌هاي شعر را، از قديم الايام تا امروز، در يک لوح فشرده به ملت ايران هديه کنند، باز هم از صنعت شريف «بردار و بگذار» دست بر نمي‌دارند.
از نظر من، آشفته بازار نقل شعر در گروه‌هاي مجازي، نمايش راستينی از خصلت بي‌مبالاتي ما ايرانيان در نقل اشعار و مطالب است. ما از 700 ـ 800 سال به همين شيوه، به تدوين جُنگ‌ها و مجموعه‌هاي ادبي پرداخته‌ايم و هر رباعيي را بدون تحقيق، به اسم خيام و ديگران ثبت کرده‌ايم و براي ما مهم نبوده که آن رباعيات، فرآورده ذوق کيست.

27 اردیبهشت 95
●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4