چهار خطی

سبزه و گل
(از ابوسعید تا جاهی)

تا از سمن تو سنبل آمد بیرون
صد ناله ز من چو بلبل آمد بیرون
پیوسته ز سبزه گل برون می‌آید
این طرفه که سبزه از گل آمد بیرون.

ابراهیم میرزا (جاهی)
مقتول در ۹۸۵ ق.
●
همان طور که پیش‌تر هم گفته‌ام، بخشی از سرمایۀ رباعیات منسوب به ابوسعید ابوالخیر، از دیوان شعرای دورۀ صفوی تأمین شده است. یعنی دست گزینشگری در سده‌های دوازدهم و سیزدهم هجری، تذکره‌ها و جُنگ‌ها و دیوان‌های دورۀ صفوی را ورق زده و بخشی از بهترین رباعیات این دوران را به حساب ابوسعید واریز کرده است.
از آنجا که ابراهیم میرزا را کسی جز معدود پژوهشگران حوزۀ تاریخ و ادبیات نمی‌شناسد، ولی ابوسعید ابوالخیر را عامۀ مردم می‌شناسند، این قبیل انتساب‌ها، شکل موجهی به خود گرفته و پذیرش این موضوع نه برای فقط عوام، بلکه برای خواص هم سخت است که ما بخواهیم این اشعار را از صف رباعیات منسوب به ابوسعید خارج کنیم و به گویندۀ اصلی آن‌ها برگردانیم.
وظیفۀ ما این است که تا آنجا که می‌شود گویندگان اصلی این قبیل رباعیات را شناسایی و معرفی کنیم. اینکه عوام یا خواص بپذیرند، نکته‌ای دیگر است. آنچه ما را مجاب می‌کند که چنین رباعیاتی را از ابوسعید ندانیم، نخست، کیفیت منابع مورد استناد است و دیگر، فرم و زبان این قبیل رباعیات است.
رباعی مورد بحث ما در کتاب سخنان منظوم ابوسعید ابوالخیر، به شکل زیر به ابوسعید منسوب شده است (ص ۷۹):
تا گرد رخ تو سنبل آمد بیرون
صد ناله ز من چو بلبل آمد بیرون
پیوسته ز گل سبزه برون می‌آید
این طرفه که از سبزه گل آمد بیرون

پیش از هرچیز باید بگویم که ضبط بیت دوم رباعی در روایت بالا، خلاف منظور شاعر را می‌رساند. موضوع رباعی، خط در آوردن معشوق است که در مصراع نخست رباعی اصل، با استعاره روییدن سنبل از سمن بیان شده است. در بیت دوم، با یک تمهید شاعرانه، رُستن موی بر چهرۀ یار را به برآمدن سبزه از گل تشبیه کرده است. معمولش این است که گل از سبزه‌زار بر می‌دمد. ولی در مورد چهرۀ معشوق که به گل شبیه است، ما با سبزه‌ای مواجهیم که از گل دمیده است.
رباعی را دو تن تذکره‌نویسان معتبر دورۀ صفوی، جزو رباعیات ابراهیم میرزا آورده‌اند: تقی الدین کاشانی (خلاصة الاشعار، بخش قزوین، ۲۱) و اوحدی بلیانی (عرفات العاشقین، ج ۲، ۹۸۲). فکر می‌کنید مأخذ انتساب رباعی به ابوسعید چه باشد؟ مقاله‌ای از هرمان اته که طی سال‌های ۱۸۷۵ تا ۱۸۷۸ م در دو شمارۀ نشریۀ فرهنگستان علوم مونیخ منتشر کرده است. نفیسی، حداقل ۱۰۰ منبع ریز و درشت در گردآوری رباعیات ابوسعید در اختیار داشته که در هیچ کدام از آن‌ها، جز همان مقاله که گفتیم، این رباعی به اسم ابوسعید نیست! بنابراین، از حیث منبع، اعتبار منابعی که رباعی را به ابراهیم میرزا نسبت داده‌اند، به مراتب بیشتر است.

از لحاظ نوع ردیف شعر هم می‌توان فهمید که رباعی نمی‌تواند از شاعران سدۀ چهارم و پنجم باشد که در رباعیات‌شان یا ردیف نمی‌آوردند و یا به ردیف‌های سادۀ فعلی گرایش داشتند. چنین ردیف‌هایی در شعر دورۀ تیموری و صفوی رایج بوده است. من حدس می‌زنم که رباعی جاهی، تحت تأثیر این رباعی سلطان حسین بایقرا (درگذشتۀ ۹۱۱ ق) گفته شده باشد (عرفات العاشقین، ج ۲، ۱۰۹۹):
بر گرد لب تو عنبر آمد بیرون
تا سنبلت از گل تر آمد بیرون
خضری است نشسته بر لب آب حیات
یا سبزه به گرد کوثر آمد بیرون.

سلیم تهرانی (درگذشتۀ ۱۰۵۷ ق) هم رباعیی با همین ردیف و قافیه دارد، البته با تغییر آمد به آید (دیوان، ۴۸۵):
زآن طرف کله چو کاکل آید بیرون
دود از دل شاخ سنبل آید بیرون
در هر چمنی که روی او گل باشد
از غنچه چو بیضه بلبل آید بیرون!

مضمون رباعی را شعیب جوشقانی، دیگر شاعر قرن یازدهم، چنین بازآفرینی کرده است (دیوان، ۵۹۳):
خط سر زده زآن عارض رنگین عجب است
سر بر زدن سبزه ز نسرین عجب است
نبود عجب ار گل بدمد از سبزه
سر بر زده سبزه از گلت، این عجب است!

همۀ این قراین نشان می‌دهد که ذهن شاعران آن عصر، هم با مضمون رباعی و هم با قافیه و ردیف خاص آن، مأنوس بوده و در چنین بستری، رباعی ابراهیم میرزا جاهی خلق شده است. ما به این قراین به عنوان نشانه‌های جانبی، برای بررسی رباعیات سرگردان نیاز داریم.
ابراهیم میرزا، فرزند بهرام میرزا و داماد شاه طهماسب بود و در تربیت شاعران و حمایت از هنرمندان همت والایی داشت. او به زبان فارسی و ترکی شعر می‌گفت و «جاهی» تخلص می‌کرد. شاه اسماعیل دوم، بعد از رسیدن به تخت سلطنت، ابراهیم میرزا و جمعی دیگر از شاهزادگان صفوی را کشت.
●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4