یک رباعی کهن با پایان باز

یک شگرد کمیاب در فن رباعی‌سرایی باز و ناتمام گذاشتن پایان مصرع چهارم بود. از نمونه‌های خوب و جذاب حذف و ایجاز. دوستان دانشمند آقایان سیدعلی میرافضلی (۱) و رضا ضیا (۲) سه نمونۀ جالب از این رباعی‌ها معرفی کرده‌اند.

یک رباعی زیبا و دست‌کم قرن ششمی هم من در رسائل‌العشاق و وسائل‌المشتاق سیفی نیشابوری دیده‌ام. نمی‌دانم شاعرش کیست و هیچ جستجویی هم نکرده‌ام. راستش به امید آقای میرافضلی نشستم.

«چون از تو نه اومید موافقت‌ست و نه از روزگار توقّع مساعدت بیش ازین به سراب غرور غرّه نتوانم شد و به امید «شاید بود» زندگانی بر باد همی‌نتوانم داد که از جوانی و زندگانی هر دو محروم شدم. چنانک گویند:
نابوده ز روزگار شاکر روزی
بر هیچ غرض نگشته قادر روزی

تا کی به بهانه‌ها فریبم دل را
بنشسته بَران امید کاخر روزی....» (۳).

هیهات...
تا کی به بهانه‌ها فریبم دل را
بنشسته بران امید کاخر روزی....

نقدحال ملّی است!

تذکر
دوست عزیز و دانشمندم آقای دکتر محمد افشین وفایی تذکر دادند که رباعی مورد بحث ما در کتاب ارزشمند سفینۀ کهن رباعیات بی ذکر نام شاعر هم آمده است (به تصحیح ارحام مرادی و محمد افشین وفایی، سخن، ۱۳۹۵، ص۳۱۰).



پانوشت
۱.https://t.me/Xatt4/284
۲.https://t.me/oragheparishan/330
۳.رسایل‌العشاق و وسائل‌المشتاق، سیفی نیشابوری، به کوشش جواد بشری، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۹۹، ص ۲۷۹.

https://t.me/n00re30yah

رباعی با پایان‌بندی باز در سفینۀ کهن رباعیات

سفینۀ کهن رباعیات کتابی ارزشمند است که مؤلفش شناخته شده نیست. گنجینه‌ای است از ۱۲۵۸ رباعی کهن. بسیاری از این رباعیات از شاعرانی است که گمنام یا کمترشناخته شده هستند. تاریخ تدوین این کتاب ظاهراً نیمۀ اول قرن هشتم و ای بسا قدیم‌تر باشد. کتاب مهمی است و فواید فراوان دارد. (تصحیح ارحام مرادی و محمد افشین وفایی، سخن، ۱۳۹۵).

در سفینۀ کهن رباعیات چهار رباعی با پایان‌بندی ناتمام و باز هست. پیش از نقل رباعی‌ها به یک نکته اشاره کنم. ساختار سفینۀ کهن رباعیات موضوعی است و ۱۳۱ باب دارد. سه رباعی مورد نظر ما (۲ و ۳ و ۴) پشت سر هم آمده در باب «رمز». استنباط من این است که: اولاْ رباعیات با پایان‌بندی ناتمام، به عنوان یک فرم و شگرد فنی خاص در رباعی‌سرایی، دست‌کم برای تدوین‌گر ناشناس سفینۀ کهن رباعیات، کاملا تشخّص داشته است و دیگر اینکه چون در این دست رباعیات، کلام شاعر به‌ظاهر ناتمام می‌ماند و فهم تمام مقصود او بر عهدۀ ذهن و ضمیر خواننده قرار می‌گیرد، از مقولۀ «رمز» محسوب شده است.

در سفینۀ کهن رباعیات چهار رباعی با پایان باز و ناتمام آمده است:

۱. همان رباعی که در رسایل‌العشاق و وسائل‌المشتاق سیفی نیشابوری هست و درباره‌اش نوشتم (ص۳۱۰).

۲. از انوری که در دیوانش هم نیست (ص۲۶۹ و پانوشت مصححان):

ای خسته دلم ز نرگس دل‌گسلت
گویی ز جفا سرشته شد آب و گلت

در عشق تو ای نگار می‌نالم ازانک
بر نالۀ زار بنده باشد که دلت...

۳. از شاعری ناشناس (ص۳۱۰):

شاید صنما که از چو تو دلداری
بر تنگ‌دل خسته نشیند باری

عمریست که من خسته‌دل بیچاره
در حسرت آنم که ترا یکباری...

۴.از شاعری ناشناس (ص۳۱۰):

ای برده جهانی به سر زلف بِخَم
چون جان شده‌ای ز فرق سر تا به قدم

از غایت نیکویی که هستی صنما
شایستۀ آنی که ترا در هر دم...

شما را به خدا هنگام پر کردن نقطه‌چین‌ها اسلام را به خطر نیندازید و هیچ فکر بد نکنید. بعضی گمان‌ها گناه است!! لطفاً با چنین الگویی نقطه‌چین‌ها را پرکنید: ای یار! شایستۀ آنی که ترا در هر دم... مورد تقدیر و ستایش قرار دهم و از اینکه فاصله‌گذاری اجتماعی و «پروتکل‌»های بهداشتی را رعایت می‌کنی از تو تشکر و قدردانی کنم.

برای حسن ختام عرض کنم که دیروز پس از یادداشت ناچیز بنده استاد و مخدوم و سرور من خانم عاطفه طیه یک رباعی سراسر باز از اثیر رو کردند و فی‌الواقع کار را تمام کردند و ما ترک الاول للآخر شیئا و ختامه مسكٌ و في ذلك فليتنافس المتنافسون.

https://t.me/n00re30yah

آن بیچاره!

در کار تو، صاحب‌نظران، نظّاره
تو غرقه دریای هوس، یک‌باره
رو چارﮤ روز واپسین، ساخته دار
زآن پیش که گویند که: آن بیچاره...!

ناشناس
●

رباعی، از قدیم‌ترین ایام، با واژگان و امثال و اصطلاحات عامیانه، میانه خوبی داشته و بیشترین نیروی خود را از این حوزﮤ زبانی گرفته است. گاهی واژگانی، با سطوح ادبی مختلف، چنان با مهارت کنار هم می‌نشیند که در رباعی نه چندان ویژه‌ای مثل رباعی بالا هم، موجب اعتلای شعر می‌شوند. فعل «ساخته دار» مصراع سوم را بگذارید کنار «آن بیچاره...» مصراع چهارم، آن وقت متوجه اختلاف سطح آنها می‌شوید که در عین تمایز، چسبندگی خوبی با هم پیدا کرده‌اند.
با اینکه رباعی بالا، در حوزﮤ نصایح اخلاقی جای دارد و شاعر هیچ تلاش و ابتکاری برای پرهیز از نصیحت مستقیم بروز نداده است، ناتمام گذاشتن مصراع چهارم، با استفاده از ظرفیت فرهنگ عامه، به داد رباعی رسیده و آن را از خشکی و خشونت نجات داده است.
●

این شیوه ناتمام گذاشتن جمله در مصراع چهارم، یکی از شگردهایی است که شاعران قدیم کمابیش بدان واقف بوده‌اند و از این قابلیت در آثار خود استفاده کرده‌اند. اگرچه نمونه‌های آن چندان زیاد نیست. ولی همین موارد اندک هم، ارزنده‌ است. یکی از این موارد اندک را در این رباعی لطیف عاشقانه سلمان ساوجی می‌توان دید:

خواهم شبکی، چنان‌که تو دانی و من
بزمی، که در آن بزم، تو وا مانی و من
من بر سر بسترت بخوابانم و تو
آن نرگس مست را بخوابانی و من...
●

منابع:
بیاض اسعد افندی، 827 ق، برگ 342؛ جُنگ رباعی، ص 521
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

«چندین بار...»!

جناب میرافضلی، یادداشتی دارند که دو شعر از قدما آورده‌اند که در آن پایان شعر باز است.(فرستهٔ پیشین همینجا👆)

دو نکته در تکلمۀ بحث استاد می‌افزایم:
یکی اینکه رباعیِ اوّلی که ایشان نوشته‌اند (در کارِ تو صاحب‌نظران نظّاره...)، از کمال اسماعیل است و در دیوان‌های چاپی و نسخِ خطیِ او موجود.


دوم اینکه، این شعرِ طنز را هم می‌شود به عنوان شاهدیِ دیگر برایِ باز گذاشتنِ پایانِ رباعی افزود:

دانی که میانِ ما بسی بود شمار
وز صحبتِ ما نیامدت هرگز عار
گر زانکه تو محتشم شدی، عار مدار
از حرمتِ آنکه ما تو را چندین بار....!🙈😅

این رباعی شاهکار، در ص ۴۶۰ «سفینۀ شاعران قدیم» به تصحیح این بنده، چاپ شده توسط مجلس شورای اسلامی،‌در جلدِ سوم کتاب «متون ایرانی» (به کوششِ دکتر جواد بشری) هست.

یک‌بار دگر...

در تکمیل چهار یادداشت قبلی و مثال‌هایی که اهل تحقیق در مورد رباعیاتی با پایان باز آورده‌اند، رباعی زیر هم یاد کردنی است. به نظر می‌رسد پایان باز این قبیل رباعیات، بیشتر یک تکنیک هنری برای حفظ عفت کلام و پرهیز از آوردن آن کلام ناگفتنی است. این شگرد، تأثیری بلیغ‌تر از تصریح داشته است.
ضمن اینکه گویندۀ این رباعی، ترفند دیگری نیز در ترتیب قافیه به کار بُرده و از ترکیب فعل و حرف ربط و ضمیر (بنگداری/ که/ ت) قافیه‌ای معادل تاریکت/ باریکت ساخته است که جزو متنوعات قافیه و خوش‌مزگی‌های کلامی است.
رباعی را گردآورندگان جُنگ اسکندر میرزا (813 - 814 ق) به نام «مولانا صدرالدین علی» آورده‌اند (برگ 284 ر):

ای روشن ماه در شب تاریکت
بوسی بزنم بر دو لب باریکت
زآن پیش که دهرم از تو دور اندازد
یک‌بار دگر مرا بنگذاری کت..

‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

زیر و زبر دو گاو

میان گاو فلک و گاو زیر زمین، خران بیش از آنند که در وهم آید.
(ذیل نفثة المصدور، نجم‌الدین قمی، ۱۱۵)

گاوی است در‌آسمان و نامش پروین
یک گاو دگر، نهفته در زیر زمین
چشم خردت باز کن از روی یقین
زیر و زبر دو گاو، مُشتی خر بین!
(منسوب به خیّام، طربخانه، ۱۰۸)
‏●
خوشۀ پروین یا ثریا، مجموعۀ ستارگانی‌‌اند که در صورت فلکی گاو (کوهان ثور)، گرد هم آمده‌اند. در افسانه‌ها آن‌ها را هفت خواهران نیز نامیده‌اند. مصراع اول رباعی، به همین ضبط در اغلب مجموعه رباعیات منسوب به خیّام روایت شده است. از آنجا که پروین، بخشی از صورت فلکی ثور است نه همۀ آن، مرحوم دهخدا، در این مصراع، تصحیحی قیاسی و استحسانی بدین شکل انجام داده است:
گاوی است در آسمان، سنامش پروین
سنام به معنی کوهان است. این تصحیح که حاکی از حدّت ذهن و تسلط شگرف مرحوم دهخدا بر لغت است، مفهوم رباعی را مطابق اصطلاحات رایج نجومی، به سامان می‌آورد. ولی در هیچ منبعی، چنین ضبطی دیده نشده است. احتمال دارد شاعر، به قیاس جزء از کل، ثریا را همان ثور انگاشته باشد.
‏●
کتاب تاریخ الوزراء یا ذیل نفثة المصدور، اثر نجم‌الدین ابوالرجاء قمی (تألیف در حدود ۵۸۴ ق)، سرشار از نکات و امثال و کنایات است و اشراف مؤلف را بر ادب فارسی و عربی به نمایش می‌گذارد. آمدن مضمون رباعی منسوب به خیّام در کتاب او، نشان می‌دهد که رباعی مذکور یا مضمون مندرج در آن، در قرن ششم بین اهل ادب شناخته شده بوده است. البته، هیچ منبع کهنی بر انتساب رباعی به خیّام صحّه نگذارده است و ما آن را در ردیف رباعیّات خیّام به حساب نیاورده‌ایم.
در حال حاضر قدیم‌ترین منبعی که رباعی را به خیّام منسوب داشته، طربخانۀ رشیدی تبریزی در ۸۷۶ ق است. این کتاب، به دلیل آشفتگی در ضبط و ثبت رباعیّات، آوردن رباعیات ضعیف و ناهمطراز با ذهن و زبان خیّام، داخل کردن رباعیّات دیگران در شمار رباعیّات خیّام و حجم ناموزون و غیر منطقی رباعیّات (حدود ۵۵۰ رباعی) در بحث شناخت رباعیّات اصیل خیّام، محل اتکا نتواند بود.

یادداشت آقای ضیاء‌ در مورد رباعی

‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

دل جوان است هنوز

دل می‌گسلد ز عشق زنجیر هنوز
غم می‌شکند در جگرم تیر هنوز
من سیر شدم، سرم نشد سیر ز عشق
من پیر شدم، دلم نشد پیر هنوز

مجد همگر
(درگذشتۀ ۶۸۶ ق)
‏..
آن نقطۀ وصل، لامکان است هنوز
در دایرۀ دلم نهان است هنوز
اندر طلب نقطۀ وصلت، جانا
من پیر شدم، عشق جوان است هنوز

علاء الدولۀ سمنانی
(درگذشتۀ ۷۳۴ ق)
‏..
دل در پی وصل دلبران است هنوز
وز عمر گذشته، در گمان است هنوز
گفتیم که ما و او به‌هم پیر شویم
ما پیر شدیم و او جوان است هنوز

عبید زاکانی
(درگذشتۀ ۷۷۲ ق)
‏..
دل در خم زلف دلبران است هنوز
افسانۀ عشق در میان است هنوز
گفتیم که ما و دل به‌هم پیر شویم
ما پیر شدیم و او جوان است هنوز

فسونی تبریزی
(درگذشتۀ ۱۰۲۷ ق)
‏..
راضی دل دیوانه به تقدیر نشد
فارغ ز خیال فکر و تدبیر نشد
ایّام شباب رفت و باقی است هوس
ما پیر شدیم و آرزو پیر نشد!

سرمد کاشانی
(درگذشتۀ ۱۰۷۴ ق)
‏●
ظاهراً عبید زاکانی لفظ و مضمون رباعی‌اش را از مجد همگر گرفته و طرح ردیف و قافیه را از شیخ علاءالدولۀ سمنانی! تلفیق هنرمندانۀ او، مقبول فسونی تبریزی قرار گرفته و ایشان دستی در رباعی بُرده و مصراع دومی برای آن ساخته و به نام خود به ثبت رسانده است. رباعی عبید در سدۀ دوازدهم سر از مجموعه رباعیات بابا افضل کاشانی هم در آورده است. این دورانی است که گردآورندگان رباعیات بابا افضل، با جستجو در منابع، هرجا رباعی به درد بخوری دیده‌اند، آن را به حساب بابا افضل گذاشته‌اند. ظاهراً همۀ این بزرگواران دل‌شان جوان بوده است!
‏●
منابع:
دیوان مجد همگر، ۷۶۲؛ دیوان علاء الدولۀ سمنانی، ۳۵۹؛ کلیات عبید زاکانی، اتابکی، ۲۷۳؛ خلاصة الاشعار، بخش تبریز، ۱۳۲؛ رباعیات سرمد ایرانی، ۱۱؛ دیوان بابا افضل، ۱۱۷
‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

چندان از من و مایی نفور بودند،
که دیگر خودی در میانه نبود:
ذات واحدی بودند با نامی دوگانه؛
نه مایی در میانه بود و نه منی.

خِرَد که متحیّر مانده بود،
می‌دید چه فاصله‌ای میان آن‌هاست
اما به‌رغم این فاصله، آن‌دو
همچون جانی واحد در هم آمیخته بودند.
(ویلیام شکسپیر، ققنوس و قمری/ ۷۵)

ققنوس و قمری و شکایت عاشق اثر ویلیام شکسپیر به لطف مترجم بزرگوار آن دکتر امید طبیب‌زاده به دستم رسید. کتاب سال ۱۳۹۹ توسط نشر چشمه منتشر شده است و دربردارندۀ متن اصلی و برگردان فارسی دو شعر از شکسپیر با نام‌های «ققنوس و قمری» و «شکایت عاشق» است، به همراه ترجمۀ سه نقد و تفسیر مهم که به بررسی اشعار غیرنمایشی شکسپیر پرداخته است. مترجم برای برگرداندن این دو شعر، از نسخه‌های اصلی آن‌ها که در زمان حیات خود شکسپیر منتشر شده‌ بوده‌اند، به عنوان نسخۀ اساس استفاده کرده و تصویر هردو نسخه را در انتهای کتاب آورده است. چنانکه مترجم محترم در پیشگفتار کتاب آورده‌اند شکسپیر آثار معاصران و شاعران پیش از خود را به خوبی خوانده بوده و عالی‌ترین جلوه‌های آن را گاه با دخل و تصرفی اندک، به زیباترین شکر به کار گرفته است و از این جهت شباهتی به حافظ دارد.
هنگام خواندن شعرها گاه به مضامینی برمی‌خوردم که سخت آشنا بود و قرین آنها را به یاد می‌آوردم. برای مثال در شعر عاشقانه‌ای که نقل کردم سخن از یکی شدن عاشق و معشوق است و نمونه‌های فراوان در ادبیات فارسی و عربی دارد. برای نمونه این رباعی حاجی شروانی:

چون هر دو یکی شدند جان من و تو
شاید که یکی بود نشان من و تو
من تو شده‌ام، تو من شدستی اکنون
فرقی نتوان کرد میان من و تو.
(نزهة‌المجالس، انتشارات علمی، چاپ دوم / ۱۴۷)

یا از معاصران این شعر حمیدی شیرازی:
پیش من نیستی و دیدۀ من
پیش خود ننگرد به جز تو تنی
لحظه‌ای از تو، من جدا نشود
قصه کوتاه: من توام تو منی.
(مرگ قو، منتخب اشعار / ۲۲۰)

همچنین این شعر منسوب به حلاج:

أنا مَن أَهوىٰ و مَن أَهوىٰ أنَا
نحن روحانِ حَلَلْنا بَدَنا
فإذا أبصرتَنی أبصرتَهُ
و إذا أبصرتَهُ أبصرتَنا
روحُه روحي و روحي روحُه
مَن رَأى روحَين حلّا بدنا.

یک قصّه بیش نیست غم عشق وین عجب
کز هر زبان که می‌شنوم نامکرّر است.

و تا باد چنین باد!
.

https://www.instagram.com/p/CD7AQcoJc4e/?igshid=qwndekb66tiw

سر هم بندی یا مونتاژ ادبی
(مواجهه شاعران با میراث ادبی؛ بخش دوم)

مواجهه بسیاری از شاعران تنبل و پخته‌خوار با میراث ادبی نسل‌های پیشین، چیزی جز عاریه گرفتن لفظ و معنا و سر هم بندی کردن آن‌ها نیست. اینان، کمبود ایده‌های خلاقانه را با سرقت از ایده‌های دیگران پُر می‌کنند. شعر این گروه را اگر کالبدشکافی کنند، هر جزوش، وام گرفته از شعری و ربوده از دفتری است. متأسفانه، پیروان صنعت مونتاژ در ادبیات کم نیستند و گاهی مهارت آن‌ها در مونتاژ، یا زبردستی‌شان در شانتاژ، مخاطبان را برای مدتی به خود مشغول می‌دارد. اما به دلیل نداشتن اصالت، به همان سرعت که مخاطب می‌گیرند، به همان سرعت نیز در لابلای صفحات پُر برگ تاریخ ادبیات، فراموش می‌شوند.

در یادداشت قبلی، از یک شاعر کرمانی مثال‌آوردیم، در این یادداشت نیز می‌خواهیم سراغ یکی دیگر از شاعران کرمان برویم. صفوة الدین پادشاه خاتون، دختر سلطان قطب‌الدین محمد بود. وی در سی و هفت سالگی، حکم امارت کرمان را از گیخاتو، ایلخان مغول، گرفت و در ذی القعدۀ سال 691 ق وارد کرمان شد و سه سال در شهری که در آن بزرگ شده بود، حکومت راند و در شعبان 694 ق به دست نزدیکانش به قتل رسید. وی طبع شعر هم داشت و از جمله اشعاری که از او باقی مانده، این رباعی است (تاریخ گزیده، 533):
بر لعل که دید هرگز از مشک رقم
یا غالیه بر نوش کجا کرد ستم
جانا! اثر خال سیه بر لب تو
تاریکی و آب زندگانی است به هم.

رباعی در توصیف خال معشوق کم نداریم. مؤلف نزهة المجاس، نمط دهم از باب پانزدهم کتابش را به «تشبیهات خال» اختصاص داده است (ص 335). تشبیه خال به مشک، یکی از تشبیهات رایج در رباعیات این نمط است. رقم مشک، نیز تصویری تکراری است؛ معزی نیشابوری گفته است (جُنگ رباعی، 83):
- بر برگ گل از مشک رقم خواهی کرد
و به عسجدی منسوب است (دیوان، 116):
- بر گل رقمی ز مشک ناگاه ردند

اما شاید تصویر برجستۀ رباعی پادشاه خاتون، یک‌جا بودن ظلمات و آب حیات است:
تاریکی و آب زندگانی است به هم
نکته اینجاست که او این تصویر را به عین عبارت و با تغییری اندک، از یک رباعی کهن وام ستانده است (رسائل العشّاق، 346):
گویند از آن سان که لب آن صنم است
زآن سنبل نو رُسته بدو بر، ستم است
گویم که ازین حدیث چه جای غم است
تاریکی و آب زندگانی به هم است!

پادشاه خاتون، هیچ عنصر خلاقانه‌ای وارد رباعی خود نکرده که بدان اعتلا و ارزش مجدد دهد و به یک مونتاژ ساده در حد سرقت ادبی بسنده کرده است. فرق شاعران آفریننده با شاعران پاره وقت در همین جاها مشخص می‌شود.
‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

▪️ اشعار نویافتهٔ ابن سینا
▪️نگارنده: سهیل یاری گُل‌درّه
https://t.me/joinchat/AAAAAD7Fssu7AgJ7o97tgw

غمگین شدن از تو

ای عشق تو دیدۀ همه بی‌خبران
وی وصل تو پردۀ همه پرده‌دران
حقا که به نزدیک همه ناموران
غمگین شدن از تو به که شاد از دگران

سنایی غزنوی
‏..
در عشق تو دل نکرد یاد از دگری
دیده ز وفا نشان نداد از دگری
گرچه ستم از تو دید و داد از دگری
غمگین شدن از تو به که شاد از دگری

ابوالحسن طلحۀ مروزی
‏..
دیوان سنایی غزنوی، منبعی لایزال برای شاعران عصر او و اعصار بعدی بوده است. غنای شعر او در موضوعاتی چون عشق، حکمت، اخلاق، عرفان و نقد اجتماعی و ورود او در همۀ قالب‌های رایج شعری مانند: قصیده، غزل، رباعی، مثنوی و قطعه، و گشودن راه‌های تازه در هر کدام، او را به الگوی بسیاری از شاعران تبدیل کرد و تأثیری عمیق بر جهات و جوانب شعر فارسی گذاشت.
سنایی، شاعری راهگشا و حرکت ‌آفرین بود. حتی شعرهای نه چندان متعالی او نیز الهام بخش دیگران بوده است. در حوزۀ رباعی، ردپای او را در تاریخ رباعی به وضوح می‌توان دید. شاعران بزرگ قرن ششم مثل انوری، خاقانی، اثیر اخسیکتی و عطار و شاعران بعدتر از قبیل: کمال اسماعیل اصفهانی، مولانا و اوحد کرمانی با رباعیات او بسیار مأنوس بودند.
برخی از رباعیات سنایی در همان روزگار حیات او مورد توجه نویسندگان قرار گرفت و در متون نثر به عنوان شاهد کلام نقل شد. عین القضات همدانی، سمعانی، میبدی و نجم رازی به رباعیات سنایی توجه ویژه داشتند.
سنایی غیر از شاخۀ عرفان که تمایزش در آن غیر قابل انکار است، در خیّامیاتش نیز شاعری در خور توجه است و با آنکه میانۀ خوبی با رباعیّات خیّام نداشت، اما به گویندۀ آن‌ها احترام می‌گذاشت و خودش نیز در رشد و بالندگی جریان رباعی خیّامانه مدد رساند. رباعیّات شهر آشوب او نیز جزو اولین آثاری است که در این نوع ادبی پدید آمده و برخی از آن‌ها در سفر زمان به مهستی گنجوی نیز منسوب شده است.
‏..
رباعیی که در صدر گفتار نقل کردیم، تأثیرپذیری آشکار یکی از شاعران هم‌عصر سنایی را از او به خوبی نشان می‌دهد. ابوالحسن طلحه به شاعران نسل بعد از سنایی تعلق داشت. او شاعری رباعی‌گوی بود. اما دیوان رباعیّاتش از بین رفته و نمونه‌هایی از آن در لباب الالباب، رسائل العشّاق و نزهة المجالس باقی مانده است. رباعیات او اغلب تم عاشقانه دارد. آنچه به رباعی طلحه تمایز نسبی می‌دهد، ردیف آن است که غنای موسیقایی بهتری نسبت به رباعی سنایی دارد.
‏..
سنایی در رباعی دیگری، همین فُرم را تکرار کرده است. گویی دلبستۀ این فرم و معنا بوده است:
ای عالمی از مهر به رویت نگران
در کوی تو مردان جهان جامه‌دران
با این همه، نزدیک همه پُر هنران
دیوانگی از تو به که عقل دگران!
‌‏●
منابع: دیوان سنایی، 1159؛ لباب الالباب، 356؛ جُنگ رباعی، 40
‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

🔘 رهایی از تابعیت صورت و قالب
⬅️ تأملاتی در وزن نیمایی
#سنگ_و_الماس

🔺 در سال‌های پایانی قرن سیزدهم، نیما یوشیج با درک ضرورت تحول موسیقی شعر فارسی و تغییر ریتم و فُرم فرسوده آن، قواعد کهن را فرونهاد و نظمی تازه را جایگزین آن کرد.

🔺 پایه وزن نیمایی، بر مبنای همان عروض سنتی است، اما در آن، تعداد ارکان یکسان نیست. نیما، شرط تساوی مصراع‌ها را از میان برداشت و به شاعر، آزادی عمل بیشتری داد.

📌 متن کامل مطلب سیدعلی میرافضلی را اینجا بخوانید

🔴 @hamshahrinews

پارسال دوست، امسال آشنا/ نا آشنا
(کاوشی در یک مثل)

این مثل مشهور که امروزه مثل یک تکیه کلام، بر زبان مردم ما جاری است، حدود ۹۰۰ سال سابقۀ مکتوب دارد. مرحوم دهخدا این مدخل را در امثال و حکم نقل کرده و ذیل آن توضیح داده است (ج ۱، ۴۹۶): «این مثل را به صورت مضبوط (پارسال دوست، امسال‌آشنا) امروز به مزاح به دوست یا آشنایی که مدتی دراز غیبت کرده است، در گاه دیدار گویند و اصل مثل، پار دوست (یا دی دوست) و امسال (یا اکنون) نا آشنا (ناشنا) بوده است. تمثل:
دی همه او بوده‌ای، امروز چون دوری از او
نا جوانمردی بود دی دوست، و اکنون ناشنا (سنایی)».

بنا به نظر مرحوم دهخدا، اصل مثل به صورت «پارسال دوست، امسال نا آشنا» درست‌تر است و بعدها به شکل فعلی در آمده است. ضبطی که مرحوم دهخدا از بیت سنایی آورده با نسخۀ مصحح مدرس رضوی (دیوان، ۴۳) و دستنویس کهن کتابخانۀ بایزید ولی‌الدین (مورخ ۶۸۴ ق) همخوانی ندارد و در آنجا «آشنا» قید شده است (دستنویس بایزید ولی‌الدین، ۱۵۹):
دی همه او بود دوست، امروز چون دوری از او
ناجوانمردی بود، دی دوست امروز آشنا

اما آنچه بر نظر آن علامۀ لغت‌شناس مُهر تأیید می‌نهد، هم دستنویس کهن دانشگاه کابل (دیوان سنایی، چاپ عکسی، ۵۰۸) است و هم دو شاهد دیگر از متون کهن. یکی از آن‌ متون، کتاب رسائل العشّاق و وسائل المشتاق سیفی نیشابوری است که در اوایل قرن هفتم تألیف شده است (ص ۲۵۷):
«پار دوست و امسال‌ نه آشنا؛ و هم بر این امثال است این ابیات:
پار از تو دیده‌ایم بسی دوستی و مهر
و امسال هیچ گونه نه‌ای آشنای ما».

سیفی، نام گویندۀ شعر را ننوشته و ما نیز او را نمی‌شناسیم. احتمالاً وی از شاعران قرن ششم هجری است. شاهد بعدی از دیوان کمال اسماعیل اصفهانی است (ص ۲۳۹). کمال اسماعیل با سیفی نیشابوری قریب العهد بوده است:
حقوق من همه بگذار، چون منی شاید
که پار دوست بُد، امسال آشنا نبود.
‏..
ضبط «پارسال دوست، امسال‌آشنا» علاوه بر دستنویس کهن کلیات سنایی، در یک منبع دیگر هم دیده می‌شود. خاقانی شروانی می‌فرماید (دیوان، ۵۵۱):
ای پار دوست بوده و امسال آشنا
وی از سزا بُریده و بگزیده ناسزا

در ذهن من گذشت که ممکن است در اصل سخن خاقانی «ناشنا» بوده و مصحح دانشمند آن کتاب، سهواً آن را به صورت مشهور گردانده باشد. بنابراین، دو نسخۀ بسیار قدیمی دیوان خاقانی را کاویدم و دیدم در آنجا نیز به همین ضبط است (دستنویس موزۀ بریتانیا، ۶۶۴ ق، ۴۰۲؛ دستنویس مجلس، سدۀ هفتم ق، ۶۹۴).
اوحدی مراغی، شاعر قرن هشتم، به این مثل توجه ویژه داشته و آن را به تقریبی به هر دو شکل به کار بُرده است. در بیت زیر (دیوان، ۳۶۲):
با اوحدی طریق جدایی گرفته‌ای
ای پار دوست بوده و امسال دوست نه!

به نظر می‌رسد که وجه اول (امسال نا آشنا) مد نظر شاعر بوده است. اما در بیت زیر (همانجا، ۴۲۹):
دلم را پار بُرد آن زلف و زآن امسال واقف شد
چو امسال آشنا می‌شد چرا می‌بُرد پارم دل؟

گویی به وجه دوم نظر داشته است (امسال ‌آشنا). در بیت زیر، روال سخن به گونه‌ای است که تکلیف خواننده معلوم نمی‌شود که شاعر به کدام وجه مثل مذکور اشاره دارد (همانجا، ۴۱۱):
منت پار آشنا بودم، عجب کامسال خود روزی
نپرسیدی ز من کای آشنای پار من، چونی؟
‏..
بنابراین، هر دو صورت مثل، یعنی: «امسال دوست، پارسال نا آشنا» و «امسال دوست، پارسال‌آشنا» سابقۀ کاربُرد در متون کهن را دارد و بر هر دو صورت توجیهی مقرّر است. وجه نخست، با اینکه این روزها اصلاً رایج نیست، صورت مقبول‌تر و معقول‌تری دارد. وجه دوم گویا شکل کنایی و طنزآمیز به خود گرفته است. احمد شاملو آن را چنین توضیح داده است (کتاب کوچه، حرف آ، ۵۲۲): «با توجه به اینکه‌ آشنایی مقدمۀ دوستی است، مفهوم عبارت این است که گویی اکنون کار وارونه شده و آشنایی پس از دوستی صورت می‌پذیرد».
‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

یادداشت دوست فاضل جناب آقای سهیل یاری گل‌دره در مورد مثل: امسال دوست، پارسال‌ آشنا
(گزارش میراث، ۱۳۹۳)
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

رباعی
آیا تک تیری در تفنگت داری ؟
یا در ته کاسه از شرنگت داری؟
دارم خفه می شوم دراینجا ای مرگ
یک ذره هوا توی سرنگت داری؟
#جلیل_صفربیگی
https://www.instagram.com/p/CEjqUkppCAq/?igshid=gm4izm3harpy

به یاد استاد اسماعیل سعادت


کاش تا فرصت فراهم بود
چشم‌هایم را
صرف دیدار تو می‌کردم.
‏..

مرثیه‌سرایی برای آنکه احترامِ «بودن» را نگه‌ می‌داشت،
کار چون منی نیست. نیکا مردا که او بود.
استادی فروتن و آراسته، عمیق و نرمخوی؛
سزاوار همۀ ستایش‌های پاک. خاک بر او خوش باد!

‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

شوی ِ زن نوجوان اگر پیر بُوَد
چون پیر بود همیشه دلگیر بود
آری مثل است اینکه زنان می‌گویند
در پهلوی زن تیر به از پیر بود
#مهری_هروی

قدیمترین منبعی که این رباعی مهری هروی ( شاعر سده ۹ هجری ) در آن ثبت شده تذکره #آتشکده_آذر ( ۱۱۷۴ قمری ) است. پس از آن نیز در تذکره‌های مختلف آمده و جز مهری هروی به شاعر دیگری منسوب نشده است. منابع مذکور به ترتیب تقدم تاریخی عبارتند از:
تذکره اسحاق بیگ ، آیینه حیرت ، روز روشن ، نقل مجلس ، خیرات حسان ، زنان سخنور

شاید به جرات بتوان ادعا کرد که تنها منبع این رباعی آتشکده آذر است، چون به عنوان منبع و ماخذ برای بقیه منابع مورد استفاده بوده است.
جالب اینکه در سه کتاب معاصر و بی‌هیچ پیشینه رباعی به نام مهستی گنجوی نوشته شده است:
۱ . بهترین اشعار "پژمان بختیاری" ۱۳۱۳ شمسی
۲ . مهستی زیبا "فریتز مایر" ۱۹۶۳ میلادی
۳ . رباعیات مهستی "رفائیل حسینوف" ۱۹۸۵ میلادی

#مهدی_دهقان
@parniyan7rang

یادداشت تکمیلی استاد میرافضلی در خصوص این رباعی با سپاس از ایشان:

در مورد رباعی مهری هروی، این نکته قابل ذکر است که اولین منبع آن تذکرۀ جواهر العجایب فخری هروی (تألیف در اواسط قرن دهم ق) است.
فخری هروی هم اوست که مجالس النفایس امیر علیشیر نوایی را ترجمه کرده و آن را به لطایف نامه موسوم گردانیده و اخیراً چاپ منقحی از آن منتشر شده است.
تقی اوحدی بلیانی که این تذکره، یعنی جواهر العجایب، جزو منابعش بوده، آن را در عرفات العاشقین نقل کرده است (ج 6، ص 3560). اغلب تذکره‌های بعدی، ریزه خور خوان بلیانی هستند و آنچه در آتشکدۀ‌ آذر و مجمع الفصحاء هدایت نقل شده، تا حدود زیادی متکی به عرفات العاشقین است. از آنجا که واله داغستانی نیز در تذکرۀ ریاض الشعراء وامدار بلیانی است، این رباعی مهری هروی آنجا هم رؤیت می‌شود (ج 4، 2050).
نکتۀ بعدی در مورد قافیۀ رباعی است که در اغلب منابع، کلمۀ پیر در مصراع اول و چهارم آمده و باعث عیب تکرار قافیه شده است. قطعاً شاعری در حد و اندازۀ مهری هروی، آن قدر بر مبانی سخن تسلط داشته که یک کلمه را دو بار در موضع قافیه ننشاند. تنها جایی که دیدم قافیۀ مصراع اول را درست ضبط کرده باشد، عرفات العاشقین است و مصراع اول به روایت او چنین است:
شوی زن نوجوان اگر میر بود...
تبدیل میر به پیر امری ممکن و محتمل در نسخه‌برداری است و از این دست لغزش‌ها در متون خطی رایج است. رباعی اتفاقاً با کلمۀ میر معنای وسیع‌تری پیدا می‌کند و دست شاعر برای مخاطب رو نمی‌شود. نظر شاعر این است که زن نوجوان حتی اگر شوهری با مال و منصب داشته باشد، اما پیر باشد، از هم‌صحبتی او حظی نمی‌برد!

خیّام در تاریک‌ْروشنایِ واوها

مرغی دیدم نشسته در مشهد طوس
در پیش گرفته کلّۀ کیکاوس
با کلّه همی‌گفت به افسوس افسوس
کو تاج مرصّع و کجا نالۀ کوس

یک جرعۀ مَی ز ملک کاوس به است
وز تخت قباد و ملکت طوس به است
هر ناله که رندی به سحرگاه زند
از نعرۀ زاهدان سالوس به است

منسوب به خیّام.
‏..
بنیاد موقوفات افشار در چند ماه اخیر دو کتاب بسیار ارجمند منتشر کرده است که زمینۀ پژوهشی مشترکی دارند و دانش ما را از نحوۀ تلفظ لغات به کار رفته در شاهنامه و متون کهن شعری ارتقا می‌دهند. نخست، کتاب واج‌شناسی شاهنامه اثر شاهنامه‌پژوه نامدار جناب جلال خالقی مطلق که در آن کوشیده با کمک متون و منابع، تلفظ احتمالی فردوسی را از واژه‌هایی که به کار بُرده، مشخص فرماید. در این کتاب، ۱۹۰۰ واژه مورد بررسی قرار گرفته و ۱۲۸ یادداشت در توضیح نکات مهم آمده است.
کتاب بعدی که به تازگی وارد بازار شده، تلفظ در شعر کهن فارسی اثر پژوهشگر فاضل وحید عیدگاه طرقبه‌ای است که شکل دگرگشته و تکمیل یافتۀ پایان‌نامۀ دکترای ایشان است. یکی از راه‌های مطمئن برای دانستن نحوۀ تلفظ کلمات نزد شاعران کهن پارسی، تأمل و تحقیق در شیوۀ قافیه‌بندیِ کلمات در شعر فارسی است. وحید عیدگاه، پژوهش خود را بر این شیوه، پایه نهاده و از قرائن تکمیلی سود جُسته است.
یکی از مباحث مهمی که در هر دو کتاب مورد توجه قرار گرفته، مسئلۀ واو و یاء مجهول و معلوم، یا به تعبیر دکتر خالقی مطلق، واو و یاء تاریک و روشن است. در برخی از کلمات پارسی، واوها و یاها، در ساخت اولیۀ خود به گونه‌ای خاص ادا می‌شدند که اثرات آن هنوز در برخی گویش‌ها و لهجه‌های ایرانی باقی است. فی المثل، در فارسی میانه، تلفظ واو در کلمۀ آهو به معنی عیب و آهو به معنی غزال متفاوت بوده است و این تمایز آوایی، به فارسی دری نیز رسیده است. بسیاری از شاعران قدیم، در قافیه کردن کلماتی که واو و یاء آن‌ها مجهول بوده این دقت و ظرافت را لحاظ می‌کردند. اما برخی دیگر، تمایزی میان آن‌ها قائل نمی‌شدند. هر دو مؤلف، با دقتی مثال زدنی، این موارد را در شاهنامه و متون نظم کهن فارسی بررسیده‌اند. اهمیت این مسئله آنجاست که بررسی واو و یاء مجهول و معروف در متون نظم کهن و نحوۀ برخورد هر شاعری با این مسئله، به عنوان یک عامل مهم سبکی، به مصححین و احیاء کنندگان متون نظم کمک می‌کند که صحیح‌ترین انتخاب را میان ضبط کلمات دردستنویس‌های مختلف داشته باشند.

بنده خود، تا کنون به این مسئله دقت کافی نداشتم و اهمیت آن را متوجه نبودم. این دو کتاب، افق تازه‌ای را بر ذهن من گشوده است. در دو رباعیی که در آغاز سخن نقل کردم، و برگرفته از مباحث کتاب تلفظ در شعر کهن فارسی است، واو کلمات قافیه در رباعی اول همگی مجهول است و شاعر، در انتخاب قوافی، اصل همآوایی کلمات را رعایت کرده است. شاعری که رباعی دوم را گفته، این تمایز برایش اهمیتی نداشته و از هم‌قافیه کردن واو مجهول و معلوم نپرهیخته است. بنابر نظر وحید عیدگاه، گویندۀ این دو رباعی نمی‌تواند یک نفر باشد: «اگر شعری ببینیم که در قافیه‌های واژه‌های اصلی زبان مانند: افسوس و بوس و کوس و مانند آن، با واژه‌های عربی قافیه شده باشد، می‌توانیم در قدمت آن شعر و یا در تعلّقش به سرزمین خراسان (با توجه به شاهدهای فردوسی و سنایی و منوچهری) تردید کنیم» (ص ۵۳۸).
در کنار ارزیابی منابع و بررسی قافیه‌های چهارگانه و سه گانۀ هر دو رباعی، این عامل هم یاری‌رسان محققان برای سنجش رباعیّات خیّام تواند بود. رباعی نخست، هم چهار قافیه‌ای است و هم در یکی از منابع کهن به نام خیّام روایت شده است (سفینۀ کهن رباعیّات، ۱۲۱). اما رباعی دوم، در منابع دورۀ تیموری به نام خیّام آمده (طربخانه، ۷۳) و سه قافیه‌ای هم هست. بنابراین، احتمال‌آنکه رباعی اول از خیّام باشد، بیشتر است.
‏..
از نکته‌های آموزنده‌ای که هنگام خواندن این دو کتاب نصیبم شد آن بود که وحید عیدگاه پیشتر در نقد شاهنامۀ خالقی مطلق، به ضبط کلمۀ شور در بیتی از شاهنامه و هم‌قافیه شدن آن با فور (یکی از بزرگان هند) ایراد گرفته بود: اگر فیلقوس این نبشتی به فور/ تو هم تیز از آن کار بردار شور . از این جهت که واو فور معلوم است و واو شور مجهول، و فردوسی این کلمات را هم‌قافیه نمی‌کرده است. پیشنهاد عیدگاه، کلمۀ سور است (تلفظ در شعر کهن فارسی، ۵۲۶). خالقی مطلق، از سر حقیقت‌جویی بر این پیشنهاد سر تسلیم فرود‌آورده که: باید شور را به سور پیرایش کرد (واج‌شناسی شاهنامه، ۵۱۳).
مؤلف کتاب تلفظ در شعر کهن پارسی مرا از چند خطا در ضبط یا آوانویسی کلمات در کتاب جُنگ رباعی بیاگاهانیده است و از این روی، منت‌دار ایشانم. پژوهشگرانی که در متون نظم کهن تحقیق می‌کنند، از مراجعه به این دو کتاب بی‌نیاز نخواهند بود. و البته، راه نقد و بررسی و چند و چون در دیدگاه‌های هر دو پژوهشگر ارجمند گشوده است.
‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

▫️واج‌شناسی شاهنامه (پژوهشی در خوانش واژگان شاهنامه)، جلال خالقی مطلق، تهران، بنیاد موقوفات افشار، با همکاری انتشارات سخن، ۱۳۹۸

▫️تلفظ در شعر کهن فارسی (بهره‌گیری از شعر در شناخت تلفظ‌های دیرین)، وحید عیدگاه طرقبه‌ای، تهران، بنیاد موقوفات افشار، با همکاری انتشارات سخن، ۱۳۹۹

‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4