چهار خطی

رباعیات انوری در دیوان عنصری

مسئلۀ اختلاط رباعیّات شاعران، امری است که پیشتر آن را طی مقالاتی در دیوان امامی هروی، ابوالفرج رونی، مؤمن یزدی و همایون اسفراینی نشان داده‌ایم. بحث اختلاط، با بحث رباعیّات سرگردان دو مقولۀ متفاوت است. رباعی سرگردان، آن رباعیی است که به اسم چند شاعر روایت شود. آن رباعیی که بر اثر غفلت یک کاتب و بی توجهی مصحح، بر مبنای منبع واحد، وارد دیوان شاعری دیگر شود، در مقولۀ اختلاط می‌گنجد.
در این گفتار کوتاه، می‌خواهیم از نُه رباعی انوری یاد کنیم که پشت سر هم در دو موضع، در دیوان عنصری بلخی وارد شده است. منبع ما دیوان عنصری چاپ مرحوم دبیر سیاقی و دیوان انوری تصحیح مدرس رضوی است:
- بفروختمت، سزد به جان باز خرم
(دیوان عنصری، 316؛ دیوان انوری، 1010)
- ای دل! ز وصال تو نشانی دارم
(دیوان عنصری، 316؛ دیوان انوری، 1009)
- شب‌ها چو ز روز وصل او یاد کنم
(دیوان عنصری، 316؛ دیوان انوری، 1014)
- بر آتش هجر، عمری از بنشینم
(دیوان عنصری، 316؛ دیوان انوری، 1015)
- ای دل! چو به غم‌های جهان در مانم
(دیوان عنصری، 316؛ دیوان انوری، 1014)
- راز تو ز بیم خصم پنهان دارم
(دیوان عنصری، 316؛ دیوان انوری، 1009)
- آن بت که به دست غم گرفتارم از او
(دیوان عنصری، 318؛ دیوان انوری، 1025)
- با روز رخ تو گرچه ای روت چو ماه
(دیوان عنصری، 318؛ دیوان انوری، 1025)
- آیا که مرا تو دستگیری یا نه
(دیوان عنصری، 318؛ دیوان انوری، 1027)

چرا معتقدیم که این نُه رباعی از انوری است و از عنصری نیست؟ نخست آنکه این رباعیّات، تنها در یک منبع از منابع مرحوم دبیرسیاقی به نام عنصری آمده که با نشانۀ م در کتاب مشخص شده و آن، عبارت است از مجمع القصاید تقی کاشانی که اساس تصحیح دیوان عنصری بوده است. اتفاقاً هیچ کدام از این رباعیات در دیگر کتاب تقی کاشانی یعنی تذکرۀ خلاصة الاشعار نیست و همین خود یکی از دلایل تردید در صحت انتساب آن‌ها به عنصری است. دکتر یحیی قریب نیز در چاپ دوم دیوان عنصری این نُه رباعی را در انتهای بخش رباعیّات و در جایی جداگانه آورده و یادآور شده که: «این رباعیات در نسخۀ ر به نام عنصری ضبط شده وی در هیچ یک از نسخ دیگر که در دسترس نگارنده بود، موجود نیست» (ص 198). بنابراین، دکتر قریب نیز در انتساب رباعیات به عنصری تردید داشته است.
از طرف دیگر، این نُه رباعی در اغلب نسخ معتبر دیوان انوری آمده و از حمایت چندین دستنویس قدیمی (از قرن هفتم و هشتم هجری) برخوردار است. بنابراین، از جنبۀ سندیت، انتساب رباعیات به انوری قوت و قدمت بیشتری دارد.

اما مهم‌ترین نکته‌ای که مرا در درستی انتساب رباعیّات مذکور به عنصری به تردید وا داشت، قافیه‌های سه گانۀ شش رباعی از نُه رباعی است. می‌دانیم که شاعران خراسان در سدۀ پنجم، رباعی را در اغلب موارد (بیش از 90 درصد) با قافیه‌های چهارگانه می‌آوردند. این چند رباعی در بین رباعیات عنصری، امری خلاف قاعده را نشان می‌دهند. به عبارت دیگر، از لحاظ سبکی نیز این چند رباعی مانندگی به سایر رباعیّات عنصری ندارند.
همین اصل (نوع قافیه‌پردازی)، ما را بر آن می‌دارد که در مورد سایر رباعیّات سه قافیه‌ای عنصری نیز تردید و احتیاط را از نظر دور نداریم. رباعی زیر را تقی کاشانی در شرح حال عنصری، در قصه‌پردازی‌های مرسوم خود، به گونه‌ای‌آورده که دیگران خیال کرده‌اند سرودۀ خود عنصری است (خلاصة الاشعار، دستنویس فیروز، برگ 25 الف): «دید که حکیم با خود وجد و حالتی دارد و این رباعی بر زبان می‌گذراند:
آفاق به پای آه ما فرسنگی است
وز نالۀ ما سپهر دود آهنگی است
در پای امید ماست هرجا خاری است
بر شیشۀ عمر ماست هرجا سنگی است».

علاوه بر آنکه فُرم و زبان رباعی و شیوۀ بلاغت (پای آه) و نوع ترکیب‌سازی آن (دود آهنگ)، به هیچ وجه با سخن عنصری و شاعران روزگار او سازگاری ندارد، در تذکرۀ مجمع الفضلا به نام ملک قمی است (ص 251) و در هفت اقلیم به نام خاقانی (ص 1460).
همان‌طور که قبلاً هم نوشته‌ام، رباعیاتی که در نسخه‌های خاص و یگانه دواوین شعرا آمده‌ و از حمایت دیگر نسخه‌ها برخوردار نیستند، باید زیر ذرّه بین نقد و بررسی قرار گیرند و در انتساب آن‌ها جانب احتیاط را فرو نگذاشت؛ بالاخص اگر آن اشعار، ناهمگونی سبکی نیز از خود نشان دهند.
‏●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4