چهار خطی

تعلیقه بر چند رباعی اهلی ترشیزی
(بخش سوم)

در بخش‌های پیشین گفتیم که شگرد اصلی اهلی ترشیزی در رباعیاتش، استفاده از ظرفیت رباعیات قدیم در شکل اخذ و اقتباس و تقلید و تلفیق است و معدودی از رباعیات او را می‌شود یک رباعی کامل و موفق دانست. البته این احتمال را که برخی از رباعیاتی که بر شمردیم، به گوش شاعر نخورده باشد و شباهت‌ها اتفاقی است، نباید از نظر دور داشت. اما شاعری که از خلاقیّت دور می‌افتد و اهتمامش پیروی از شاعران گذشته یا بازآفرینی مضامین پیشین است، ناخواسته شعرش با اشعار متقدّمین شباهت می‌یابد و مقایسۀ میان آن‌ها را اجتناب ناپذیر می‌کند. در این مقایسه، رباعیّات اهلی نمرۀ بالایی نمی‌گیرند. در این بخش، بررسی رباعیّات او را پی می‌گیریم.

جانا! ز غم تو زار تا کی باشم
وز هجر تو دلفگار تا کی باشم
پیوسته چو گردباد، وز گردش چرخ
سرگشته و بی‌قرار تا کی باشم
(چرمگی 228؛ سمنانی 591)

این رباعی نیز دست‌فرسود یک ذهن پخته‌خوار شده است و با حرکت کاهلانه بر مدارِ یک فُرم آشنا، حرف تازه‌ای برای عرضه ندارد. پیش از اهلی، چندین شاعر این ردیف و قافیه را آزموده‌اند؛ از جمله عبدالواسع جبلی (دیوان، 673):
من بی‌تو ز ناله زار تا کی باشم
با غم همه ساله یار تا کی باشم
با دیدۀ ژاله‌بار تا کی باشم
دل‌سوخته لاله‌وار تا کی باشم؟

یا مجد همگر (دیوان خطی، 177ر):
در هجر تو بی‌قرار تا کی باشم
وز وصل تو بر کنار تا کی باشم
عمری است که من منتظر روی توام
بنما که در انتظار تا کی باشم

یا این رباعی از شاعری ناشناس (سفینۀ نوح، 513):
بی روی تو ای نگار تا کی باشم
چون زلف تو بی‌قرار تا کی باشم
با آنکه تو در میان جانی شب و روز
از وصل تو بر کنار تا کی باشم

تکرارهایی از این دست، رمق هر شعری را می‌گیرد و اثرگذاری عناصر موسیقایی و شگردهای عاطفی را به صفر می‌رساند. گویی عبدالواسع جبلی این مسئله را پیش‌بینی کرده بود که علاوه بر قوافی مرسوم، یک قافیۀ مضاعف هم در رباعی کارگذاشته است (ناله/ ساله/ ژاله/ لاله).
‏▫️
ما راست دلی غرقه به خون چون لاله
صد پاره و هر پاره به صد پرگاله
نی نی غلطم که از غم و درد فراق
یک قطرۀ خون است و هزاران ناله
(چرمگی 231؛ سمنانی 593)

مصراع چهارم را از یک رباعی قدیمی اقتباس کرده است:
گفتی که: تو را شوم، مدار اندیشه
دل خوش کن و بر صبر گمار اندیشه
گفتم که: چه دل؟ کآنچه دلش می‌خوانی
یک قطرۀ خون است و هزار اندیشه!

این رباعی مشهور به عایشۀ مُقریه (نزهة المجالس، 212)، خاقانی (دیوان، 734)، اوحد کرمانی (دیوان رباعیّات، 147)، افضل کاشانی (دیوان، 183) و حتی حافظ (دیوان، 384) منسوب است و نشان می‌دهد که از روایی زیادی برخوردار بوده است.
‏▫️
دریاب که از فراق زارم کُشتی
بر وعدۀ وصل امیدوارم کُشتی
جانم به لب‌آمد از غم دیدارت
برخیز و بیا کز انتظارم کُشتی
(چرمگی 232؛ سمنانی 594)

یادآور این رباعی مجدالدین همگر (د. 686 ق) است (سفینۀ شمس حاجی، 270):
ای دوست! به تیغ انتظارم کُشتی
وز غمزۀ چشم پُر خمارم کُشتی
تا دل به تو دادم، جگرم خون کردی
تا جان منی، هزار بارم کُشتی.
‏▫️
ای باد! گذر بر سر کویی داری
سرگشتگی از سلسله مویی داری
از بهر خدا به سوی من کن گذری
کز گلشن وصل یار بویی داری
(چرمگی 232؛ سمنانی 594)

رباعی بالا، در تذکرۀ خلاصة الاشعار تقی کاشانی، جزو رباعیات سید محمد فکری مشهدی (د. 973 ق) هم آمده است (رک. رباعیات فکری، 95). به دلیل درج رباعی در دستنویس مورّخ 934 ق دانشگاه تهران، انتساب آن به فکری مشهدی منتفی است و رباعی را از اهلی ترشیزی باید دانست.
‏▫️
یکی از دستنویس‌هایی که محلّ رجوع سمنانی بوده و در تصحیح چرمگی نیز مورد استفاده قرار گرفته، دستنویس آستان قدس است. در این دستنویس، رباعیاتی آمده که منحصر است. در تصحیح چرمگی دو رباعی مرتبط در مورد عشق‌ورزان و نیکورویان از این نسخه نقل شده است (ص 226):
آنان که چراغ عشق افروخته‌اند
چون لاله به داغ عاشقی سوخته‌اند
یاری نگرفته‌اند غیر از غم و درد
کاری به‌جز از عشق نیاموخته‌اند
..
خوبان که چراغ حُسن افروخته‌اند
هر دم به جفا دلی دگر سوخته‌اند
آیین جفا و رسم بیداد و ستم
در مکتب حُسن، از وی آموخته‌اند

در تصحیح سمنانی، فقط رباعی دوم درج شده و به جای کلمۀ «خوبان»، «آنان» آمده است. به نظر می‌رسد رباعی نخست از قلم افتاده است.

‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4