چند رباعی از نیما یوشیج در منقبت امیرالمؤمنین(ع) به خط خود نیما @ehsanname

آشفته و بی قرار و پر آشوبم
چون موج به سنگ و صخره سر می کوبم

با این همه، هرکس که بپرسد ، باید
لبخند زنان به او بگویم: «خوبم»

#خلیل_جوادی

لینک کانال: @Khalil_javadi

با زردی برگ می‌روم بعد از تو...
با خنده‌ی مرگ می‌روم بعد از تو...
باران و قدم زدن کمی تکراری‌ست!
من زیر تگرگ می‌روم بعد از تو!

#امیرحسین‌علیاری

ماجرای سجادۀ پرهیز

گر عشق دل مرا خریدار افتد
کاری بکنم که پرده از کار افتد
سجّادۀ پرهیز چنان افشانم
کز هر تارش، هزار زنّار افتد

قراری گیلانی
(درگذشتۀ 992 ق)
•
پیش از این در یادداشت‌های متعدد گفتیم که بخشی از سرمایۀ رباعیات منسوب به ابوسعید ابوالخیر، از دفترها و دیوان‌های اشعار شاعران دورۀ صفوی فراهم آمده و به نام آن عارف وارسته، مشهور شده است. ما در جستجوهای خود، حدود 100 رباعی از منابع معتبر آن دوره یافته‌ایم که به اسم ابوسعید شهرت یافته است. بعضی از این رباعیات، متعلّق به شاعران گمنام آن روزگار است و برخی نیز از آنِ شاعرانی است که اگرچه در زمانۀ خود در میان ادبا و تذکره‌نویسان برای خود نام و آوازه‌ای داشتند، اما فی الحال، کسی آن‌ها را نمی‌شناسد. نورالدین قراری گیلانی، از جملة این شاعران است.
قراری، فرزند حکیم ملاّ عبدالرزاق گیلانی است. پدرش، سال‌ها منصب صدارت خان احمد والی گیلان را بر عهده داشت. در زمان شاه طهماسب، خان احمد مغضوب واقع شد و پس از نبرد با سپاهیان شاه طهماسب، شکست خورد و او را به همراه نزدیکانش، به قلعۀ قهقهه فرستادند (به سال 975 ق) که داستانش را پیش از این گفتیم. ملاّ عبدالرزاق، در این واقعه به زندان افتاد و پنج سال بعد در حبس جان سپرد. پسرانش، از جمله نورالدین، بعد از مرگ پدر (980 ق) جلای وطن کردند و به هند رفتند.

رباعی بالا، از جمله رباعیاتی است که داخل مجموعه رباعیات ابوسعید شده است. ممکن نیست ما تک تک رباعیات آن دوره را جداگانه بررسی کنیم و نشان دهیم که انتساب آن‌ها به ابوسعید به چه دلیل باطل است. اما بررسی بعضی از رباعیات، امکان قضاوت بهتر را برای مخاطبان فراهم می‌آورد. زیرا، عده‌ای به دلیل اُنس و الفت ذهنی، برایشان دشوار است که رباعیات منسوب به ابوسعید را به نام شاعران دیگر ببینند و لاجرم، چشم بسته، از در انکار این ادعا وارد خواهند شد.
رباعی مذکور، تقریباً در تمام منابع عصر صفوی، جزو اشعار قراری گیلانی ثبت و ضبط شده است؛ پیش‌تر از همه، کامی قزوینی در زمان حیات شاعر این رباعی را به اسم او آورده است. تقی کاشانی، دیگر تذکره‌نویس آن دوره نیز در شرح حال قراری نوشته: «در اوایل حال که در دار السلطنة قزوین به ملازمت وی رسیدیم، به غیر از این رباعی: گر عشق دل مرا خریدار افتد... شعر دیگری از او شهرت نداشت. اما الحال که در دیار هند اقامت دارد، اشعار خوب از او بر زبان‌ها جاری است». قراری، در فاصلۀ سال‌های 975 تا 980 ق در قزوین به سر می‌بُرد و تقی کاشانی، در همین سال‌ها، او را در قزوین ملاقات کرده است. بنا براین، رباعی مذکور، از اشعار دوران جوانی قراری است و همین رباعی است که نام او را بر سر زبان‌ها انداخته است.
امین احمد رازی، بداؤونی، صادقی کتابدار، تقی اوحدی بلیانی، مطربی سمرقندی، خوشگو و واله داغستانی نیز رباعی را به اسم قراری گیلانی آورده‌اند؛ یعنی تذکره‌نویسانی از چهار گوشۀ ممالک پارسی زبان، در ایران و خارج از ایران، رباعی را از قراری می‌دانسته‌اند. اگر در آن زمان، رباعی به اسم ابوسعید شهرت داشت، بعید بود که تشت رسوایی شاعر، از بام‌ها در نیفتد و کسی از ادبا، این افتضاح را بر ملا نکند. بنابراین، رباعی بعد از قرن یازدهم وارد کاروان رباعیات ابوسعید شده است. منابعی که رباعی را به اسم ابوسعید شهرت داده‌اند، همگی از منابع متأخرند (در مورد شواهد این مسئله، رک. کتاب چهارخطی، 81 – 84).

شهرت رباعی چنان بود که جمعی از شاعران دورۀ صفوی، آن را طرح افکندند و بدان پاسخ گفتند. تقی اوحدی، رباعی قراری را در صدر اشعار او درج کرده و طبق روایت او، «در شهور سنۀ 984 زمانی که هنوز مولانا عرفی به هند نیامده بود و بنده نوبت اول از صفاهان به شیراز در رسیدم، رباعی قراری گیلانی در میان یاران طرح شده بود که: گر عشق دل مرا خریدار افتد...». عیانی یزدی که در آن زمان در شیراز بود، به آن طرح، چنین پاسخ گفت:
گر خسرو عشق با منش کار افتد
یا آتش او در دل افگار افتد
هنگامۀ کفر آن‌چنان گرم کنم
کآتش به کلیسیا و زنّار افتد.

بنده معتقدم رباعی زیر هم که به اسم ابوسعید شهرت یافته، جزوی از همین رباعیات طرحی است که در استقبال از قراری گیلانی گفته شده است (به قافیۀ زنّار در هر سه رباعی توجه بفرمایید)؛ به‌خصوص طرز استعاره‌بندی آن در مصراع چهارم (صنعت تشخیص)، به طرز شاعران سبک هندی شباهت بسیار دارد:
با کوی تو هر که‌را سر و کار افتد
از مسجد و دیر و کعبه بیزار افتد
گر زلف تو در کعبه فشانَد دامن
اسلام به دست و پای زنّار افتد
•
منابع: سخنان منظوم ابوسعید ابوالخیر، 26؛ کاروان هند، ج 2، 1121 – 1125؛ نفایس المآثر، 467؛ خلاصه الاشعار (بخش قزوین و گیلان)، 108؛ عرفات العاشقین، ج 5، 3076، ج 4، 2669؛ هفت اقلیم، ج 3، 1302؛ منتخب التواریخ، 215؛ مجمع الخواص، 47؛ نسخۀ جهانگیر، 331؛ سفینۀ خوشگو، 570؛ ریاض الشعراء، ج 3، 1802
●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

تلفظ و ضبط دقیق تر کاغذ به صورت کاغد در یک رباعی از سیف اسپرنگنی آمده است：

آن زاغ نگر که بر هوا می کاغد
یک نیمه از او مداد و نیمی کاغد
گر هر دوام* امروز نخواهی بخشید
شیرینیم امروز ده و سرکا غد
این رباعی بر اساس صنعت تجنیس در قافیه سروده شده و همین امر صحت ضبط کاغد را تایید میکند

*دوام： هردو را به من
سفینه ترمد، ص ۴۹۱.

https://t.me/aaadab1397farhang

رباعیات نعیمی یا نسیمی؟

فضل الله نعیمی استرآبادی (740 – 796 ق) بنیان‌گذار نهضت حروفیه و شاگردش عمادالدین نسیمی (حدود 770 – 821 ق)، در تاریخ فکر ایرانی، به جهت برخورد خونبار و خشن قشر حاکم و جماعت متعصب با آنان، نوع نگاه تأویلی‌شان به تاریخ اسلام و منابع مذهبی، و بیان عقاید خود در قالب شعر، نام‌بُردارند. البته، دواوین شعر این دو با همۀ شهرتش در نزد برخی از مخاطبین شعر از سدۀ هشتم هجری به این سو، به‌ویژه در دوران معاصر، به جهت ضعف جوهرۀ شعری و نداشتن بیانی متعالی و هنرمندانه برای واگوی اندیشه‌هایشان، جایگاه چندانی در تاریخ ادب فارسی نیافته است.
دیوان نسیمی، تا کنون چندین بار در ایران و خارج از ایران چاپ شده و متن تصحیح شدۀ آقای یدالله جلالی پندری، تحت عنوان «زندگی و اشعار عمادالدین نسیمی» (تهران، 1372) نزد پژوهشگران از مقبولیت بیشتری برخوردار است. دیوان نعیمی نیز یک نوبت به سال 1353 به کوشش رستم علی اف به همراه دیوان نسیمی به چاپ رسیده است. بهار امسال، بنیاد موقوفات افشار چاپ جدیدی از «کلیات اشعار فضل الله نعیمی استرآبادی» به تصحیح و تحقیق آقای محمد درزی روانۀ بازار کرده است. این متن، در بردارندۀ غزلیات، رباعیات، قطعات، ترجیعات، اشعار پراکنده و منظومۀ عرش نامه است و می‌تواند نیاز پژوهشگران را به متنی قابل اعتماد و استناد از اشعار نعیمی، بر آورده کند.

در بخش رباعیات، 43 رباعی از فضل الله نعیمی درج شده که اغلب آن‌ها اشعاری متوسط است. نکتۀ جالب در مورد این رباعیات آن است که 41 فقرۀ آن را پیشتر در دیوان نسیمی هم خوانده بودیم و فقط دو رباعی بین نعیمی و نسیمی مشترک نیست! و البته، هیچ کدام از دو مصحح فاضل دیوان‌های نعیمی و نسیمی، به این اشتراک توجهی نداشته‌اند؛ با اینکه هر دو، دستنویس یا متن چاپی دیوان آن‌ها را در اختیار داشته‌اند.
مأخذ نقل بیشتر رباعیات نعیمی در چاپ حاضر و چاپ قبلی، نسخۀ شمارۀ 363 کتابخانۀ مجلس سناست که سلطان محمد کاتب در محرم سال 910 ق کتابت کرده و مشتمل بر دیوان فارسی نعیمی و نسیمی و دیوان ترکی نسیمی است. کاتب این دستنویس، بسیاری از رباعیاتی که در دیوان نعیمی آورده، در دیوان نسیمی هم تکرار کرده است!
با توجه به مشابهت بسیار سبک شعری فضل الله نعیمی با شاگردش نسیمی، چه از لحاظ زبان و بیان و چه از لحاظ عنصر اندیشه، تفکیک رباعیات آن‌ها، بسیار مشکل است و شاید هم ناممکن باشد. فی المثل، نکته‌ای که می‌تواند به نفع نسیمی تلقی شود این است که از بین دستنویس‌های مورد استفادۀ مصحح کلیات اشعار نعیمی، این رباعیات مشترک، در اغلب موارد، متکی به دستنویس مجلس است و سایر نسخه‌ها فاقد این رباعیات هستند. اما تقی اوحدی که اشعار هر دو شاعر را در اختیار داشته و گزیدۀ آن‌ها را در عرفات العاشقین نقل کرده، هشت فقره از رباعیات موجود در دیوان نعیمی را داخل گزیدۀ اشعار او آورده است نه نسیمی. این نقل جانب نعیمی را قوی‌تر می‌کند. در هر دو صورت، جا داشت که در مقدمۀ دیوان نعیمی یا نسیمی، بحثی در باب اشعار مشترک آن دو می‌شد.
•
تقی کاشانی در ذیل خلاصة الاشعار، این رباعی معروف را به اسم «شیخ عمادالدین فضل الله» آورده و گفته که در حالت قتل آن را سروده است:
در مطبخ عشق جز نکو را نکشند
لاغر صفتان زشت‌خو را نکشند
گر عاشق صادقی ز کشتن مگریز
مُردار بود هر آنکه او را نکشند

گذشته از آنکه کاشانی اسم شاگرد و استاد را به هم در آمیخته و از ترکیب آن، عمادالدین فضل الله برآورده، باید یادآور شویم که اگر منظور کاشانی از این شخص همان فضل الله حروفی باشد، رباعی در متونی که قبل از ولادت فضل الله نگارش و کتابت یافته، وارد شده و نمی‌تواند از این شخص باشد. حافظ حسین کربلایی، این رباعی را از دختر فضل الله نعیمی دانسته است.
•
از رباعیات موجود در دیوان نعیمی، این رباعی که بازتاب دهندۀ نوع تفکر فضل الله نعیمی استرآبادی است، نقل کردنی است:
آن نقطه که مرکز جهان است، تویی
وآن قطره که اصل کن فکان است، تویی
وآن حرف که از اسم بیان است، تویی
وآن اسم که از ذات نشان است، تویی!
●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

عمری‌ست که مداحی می، ورد من است
اسباب می است آنچه در گِرد من است
زاهد! اگر استاد طریقت عقل است،
خوش باش که استادِ تو شاگردِ من است!
🍷🍷🍷🍷
-------------------------------------------------------

این شعر همه جا(با اندک اختلافی) به اسم خیام روایت شده. خانم فاطمه شاملو با من تماس گرفتند و گفتند مشغول تصحیح دیوان «حافظ سعد» هستند که تا کنون چاپ نشده و از من خواستند نگاهی به کارشان بیندازم. این شعر را الان در دیوان او دیدم و ازین جهت برایم بسیار جالب توجه بود. تا به حال ندیده بودم که کسی به این انتساب توجه کرده باشد.

از خون جگر شراب داریم به تـُنگ
قانع شده از لباس با غیضه* و لنگ
کس را به حساب ما نباشد کاری
شاهان ننمایند ده ویران سُنگ!

میرزا عبدالله شهود یزدی
(سدۀ یازدهم ق)

خطای نگارشیِ کاتبان، مایه‌ی پیچیدگی و سردرگمی خواننده و مصحح در هنگامِ تصحیحِ متون می‌گردد. در رباعی بالا نیز کاتب واژه‌ی "قیزه" را به غلط "غیضه" نگاشته است.

قیزه: بالفتح و زای معجمه، لنگوته و
قیزه کردنِ اسب: بستنِ اسب به وضعی خاص و این از اهلِ زبان به تحقیق پیوسته و در هندوستان قازه به الف گویند.
قیزه بندی: بستنِ پارچه بر عورت و بند کردنِ سر دیگران به طرفِ سرین در کمر، و قیزه‌بند را لنگوته‌بند نیز گویند.
ملاطغرا در تعریفِ محبوبان:
زِ نازک‌معانی شده قیزه‌بند
به برجِ سرین دیده زین ره‌ کمند.

#غیضه #قیزه #قیزه‌بند #تصحیح_متون

بهارِ عجم؛ فرهنگِ لغات، ترکیبات، کنایات و امثالِ فارسی؛ لاله‌تیک چند بهار؛ تصحیحِ دکتر کاظم دزفولیان؛ طلایه؛ ۱۳۸۰: ۱۶۴۴تا۱۶۴۵.
https://t.me/tarikhfarhanghonariranzamin

یک شاهدِ متنی برای واژه‌ی صُونک

همانگونه که پیش از این در بالا در چند یادداشت از استاد میرافضلی آوردیم واژه‌ی سونگ، سُنگ یا صونگ در اشعارِ شاعران نامبرده بکار رفته و با توجه به فوتِ این معنی در فرهنگ‌ها معنیِ آن دشوار می‌نُمود، دوستِ فاضل و دانشمند جناب آقای صفری آق‌قلعه از فرهنگ نصیری معنایی از این واژه به دست دادند که بهترین معنی را برای آن با توجه به اشعار به ما نشان داد. در زیر متنی از تذکره‌ی نصرآبادی می‌آوریم که این واژه در همان معنی و البته می توان گفت در معنیِ دستورِ غارتِ اموالِ کسی را دادن به املایی دیگر یعنی "صونک"، بکار رفته است:

میر‌حیدرِ مُعمایی

از ساداتِ معتبرِ کاشان است. کمالِ قابلیّت داشته،خصوصاً در فَنِّ مُعَمّا و تاریخِ اَعدا. او را متّهم به هَجوِ شاه عبّاسِ ماضی ساخته، پادشاه او را گیرانده، اسبابِ او را صُونک نموده، محبوس شده. از حبس گریخته به هندوستان رفته، اعتبارِ عظیمی به هم رسانیده، بی‌رخصت با اسباب روانه‌ی ایران شد.....

مصححِ گرامی درباره‌ی این واژه هیچ توضیحی نیاورده‌اند و ناگفته نماند که در یکی از نسخه‌ بدل‌ها با نامِ D (دانشگاهِ تهران) که مورد استفاده‌ی مصحح بوده است بجای این واژه، واژه‌ی "ضبط" را آورده که همان معنی را می‌دهد.

#سنگ #سونگ #صونگ #صونک
#تصحیح_متون

تذکره نصرآبادی، تذکرة‌الشعرا، به انضمام رسائل، منشآت و اشعار؛ محمّدطاهر نصرآبادی؛ مقدمه، تصحیح و تحشیه محسن ناجی نصرآبادی؛ اساطیر؛ دوره دوجلدی؛ج۲: ۶۸۹.
https://t.me/tarikhfarhanghonariranzamin

•مسافرکش باران
چند رباعی از: محمد مرادی نصاری

سخت است که آشیانۀ شک بشوی
کوچک بشوی رفیق، کوچک بشوی
بعد از عمری درخت بودن، حالا
جاکفشی عده‌ای مترسک بشوی!
..

مثل زخمی که خالی از خنده شده
مثل زخمی که از خودش کنده شده
امروز، کجای پوستت گریه کند؟
ابری که به کشورت پناهنده شده.
..

دلتنگی من قصیدۀ باران بود
پیغمبر «هووره»های سرگردان بود
در کافه، کلاس، سینما... در تهران
دلتنگی من چه قدر کردستان بود!
..

آن‌سان که پرنده از خطر می‌فهمد
یا اینکه درخت از تبر می‌فهمد
بر روی زمین، چنین زمستانی را
از گرگ کسی عمیق‌تر می‌فهمد؟
..

تاریکی او، روشنی آن‌ها بود
او روشنی کوچه خیابان‌ها بود
ابری غمگین در این مسافرخانه ست
ابری که مسافرکش باران‌ها بود.
..

ای کاش که همدم تو باشم ای برف
همراه دمادم تو باشم ای برف
من آدم هیچ کس نبودم، اما
بگذار که ‌آدم تو باشم ای برف!
..

جیغی شده‌ام به قدر یک زایشگاه
افتاده تنم گوشۀ آسایشگاه
من عاشق زن‌های زیادی بودم
چون آینۀ کهنۀ آرایشگاه.
..

عشق آمد و اندوه مرا آتش زد
تاریکی انبوه مرا آتش زد
سیگارش را به من تعارف کرد و
گندم‌زار روح مرا آتش زد.
..

من پیرهنی که غرق رویا مانده
بر هر بدنی همیشه تنها مانده
چون روح هزار سالۀ غمگینی
در گوشۀ سردخانه‌ای جا مانده!
..

فال من و تو همیشه بد افتاده
عشقی که به‌هم نمی‌رسد افتاده
تو صحرایی که تشنۀ آغوشی
من سیلابی که گیر سد افتاده!
•
منبع:
ترتیبات تاریکی، مجموعۀ رباعی؛ محمد مرادی نصاری
ایلام، نشر باشور، 1397
●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

#نشست ۱۵

📚نقد ‌و بررسی کتاب "گزیده رباعیات بیدل"

با حضور:
#محمد_کاظم_کاظمی
#سید_علی_میرافضلی


🎙دبیر نشست:
#یوسف_بینا

🕙زمان:
جمعه ۲۱ تیر
ساعت ۱۰ صبح


🌍مکان:
مشهد، چهارراه دکترا، بازارگلستان کتاب، کافه‌کتاب‌آفتاب

شروع جلسه ی نقد و بررسی کتاب گزیده رباعیات بیدل با حضور محمد کاظم کاظمی و سید علی میر افضلی در کافه کتاب آفتاب.
آقای دکتر بینا هم اکنون در حال صحبت های مقدماتی.

@zaynabbayat

"شاعری با ۴۰۰۰ رباعی"
گزارش نشست ۱۵ از شهرآرا نیوز👇
http://shahraranews.ir/fa/news/1710/%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%DB%B4%DB%B0%DB%B0%DB%B0-%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B9%DB%8C

یکی از سلاطین و حکام شاعر که کمتر شناخته شده ممدوح اثیرالدین اومانی، ملکِ ایوه شهاب‌الدّین سلیمانشاه پرچمی (م 656) است.
اولین منبعی که حضور او را در تاریخ گزارش داده، ابن اثیر است وی در شرح وقایع610ق می‎گوید: در این سال خلیفۀ عبّاسی ناصر لدین‌الله، سلیمانشاه را از پیشواییِ قبیله‎اش، خلع و برادر کوچکترش را به جای او منصوب کرد. از گزارش مذکور می‎توان به این نتیجه رسید که سلیمانشاه باید چند سال قبل از 610ق به ریاست رسیده باشد زیرا داستان مذکور که حکایت از رابطۀ دستگاه خلیفه با پرچمیان و میزان نفوذ وی در انتصاب و خلع رؤسایشان دارد، نشان می‌دهد این رابطه باید چند سال قبل ایجاد شده باشد و از طرف دیگر سلیمانشاه چند سال برای رسیدن به قدرتی که اعتبار ارتباط مستقیم با خلیفه را ایجاد کند، زمان لازم داشته است.
مشخص نیست که وی در چه تاریخی و چگونه دوباره به سمت خود دست پیدا کرده است و آیا اصلاً برکناری‌اش روی داده یا نه. ولی در صورت برکناری، پس از به قدرت رسیدن مجدد، با سیاست سازش با حاكمان محلّی و تبعیت از خلفای عباسی، همواره از حمایت و پشتیبانی سیاسی و نظامی آنها برخوردار بوده و در سایة این حمایت در محدودة كردستان بزرگ به حكومت پرداخته است. به طوری که از متحّدان المستنصر، المستعصم، جلال‌الدّین خوارزمشاه و اتابکان لر کوچک شده و با برخی از آنها ارتباط خویشاوندی برقرار کرده بوده است. وی پس از یك دوره حكومت طولانی در 640-643ق پس از كشتن اتابك لر حسام‌الدین خلیل و شکست خوردن از مغولان مقرّ حكومتش را از دست می‌دهد و به بغداد می‌گریزد و چون در این زمان المستنصر تازه درگذشته بوده با حمایت از المستعصم به پایگاه بالایی در دربار خلیفه دست پیدا می‎کند تا جایی که از نوّاب خلیفه شده و سپاهی در حدود 60 الی 124 هزار نفر را اداره می‎کند. امّا به خاطر حمایت مغولان از دشمن سرسختش بدرالدّین مسعود دیگر نمی‎تواند به مقر حکومت خود بازگردد و تا آخر عمر در دربار خلیفه می‎ماند تا عاقبت در هشتاد سالگی در 656ق در طی واقعۀ بغداد به دست هلاكو به قتل می‌رسد.
وی از ممدوحین اصلی و مهم اثیر اومانی است که اثیر سالهای بسیاری را به رغبت و یا بناچار در دربار او به سر برده است در نتیجه در دیوان اثیر در مدح او اشعار فراوانی دیده می‎شود. اثیر او را تحت عناوین «شهاب‌الدین»، «ملک ایوه سلیمانشه پرچم»، «ملک ایوه»، «سلیمانشاه» ستوده و از خاندان او با عناوین «پرچمیان» و «دودۀ پرچم» یاد کرده است.
سلیمانشاه خود منجّم، شاعر و اهل ادب بوده و امروز تعدادی از اشعار او در دست است. همچنان‌که اثیر نیز در قصیده‌ای شعرشناسی و قدرت نقد شعر او را ستوده است و نکتهء جالب توجه اینکه سلیمانشاه با کمال‌الدین اسماعیل نیز مشاعره داشته است. اکثر اشعار به جا مانده از وی در قالب رباعی‌اند و البتّه صحّت انتساب برخی از آنها بسیار مورد تردید است. این اشعار به ترتیب قدمت نسخ و منابع عبارتند از:

1. دیوان کمال‎الدّین اسماعیل:
«قال الملک السعید شهاب‎الدّین سلیمانشاه و ارسل به»
چون نیست مرا به خدمتت راه وصال
سر بر خط دیوان تو دارم همه سال
گفتم به فلک در تو چه نقصان آید
گر زانکه رسانی‌اَم زمانی به کمال

«فأجابه»
خورشید غلام رای رخشندۀ توست
هر کوست خداوند هنر بندۀ توست
جویای کمالاَند به جان اهل هنر
وآنگاه به جان کمال جویندۀ توست

2. روضةالنّاظر
«لسلیمانشاه کُرد»
در قلب سپه تیغ زدن پیشۀ ماست
مردی و هنر همیشه اندیشۀ ماست
هر شیر که در جهان شکاری گیرد
مردان دانند کآن هم از بیشۀ ماست

3. نزهةالمجالس
«سلیمانشاه ایوه‌ای»
هرچند دلم سوخته‎تر می‎گردد
هر دم به تو آموخته‎تر می‎گردد
زنهار دمم مده که در کورۀ دل
آتش به دم افروخته‎تر می‎گردد

«سلیمانشاه»
بر برگ گلت مورچه ره خواهد کرد
وز لاله بنفشه تکیه‎گه خواهد کرد
جانا ز سیه‌گری بدان جای رسید
خطّ تو که ماه را سیه خواهد کرد

4. مونس‌الأحرار جاجرمی
«سلیمانشاه پرچم فرماید در وقتی که در بند اتابک سعد زنگی بوده»
حاشا که من از سپاه زنگی ترسم
یا در صف کین ز شیر جنگی ترسم
ای شاه به زنگی‎ام چه می‎ترسانی
نه کودک طفلم که ز زنگی ترسم

5. تاریخ گزیده
بیچاره خلیلِ بدر حیران گشته
تخم هوس «بهار» در جان کشته
دیو هوسش ملک سلیمان می‌جست
شد در کف دیوان سلیمان کشته
(ادامه در پست بعدی)
https://t.me/aaadab1397farhang

■ شاعری با ۴۰۰۰ رباعی
کتاب «گزیده رباعیات بیدل» در مشهد نقد و بررسی شد
(بخش اول)


قاسمی| «گزیده رباعیات بیدل» گزیده تازه‌ای از اشعار بیدل دهلوی، شاعر برجسته سبک هندی، است که روز جمعۀ گذشته با حضور سید علی میرافضلی، نگارنده مقدمه کتاب، و محمدکاظم کاظمی، گردآورنده آن، در کافه‌کتاب آفتاب نقد و بررسی شد.
به گفته یوسف بینا، شاعر و پژوهشگر مشهدی که اجرای این مراسم را بر عهده داشت، بیدل شاعری شاخص در ویژگی‌های فرمی و یکی از صاحب‌سبک‌ترین شاعران در ادبیات فارسی است که در میان هم‌قطارانش در سبک هندی و حتی در شاخه هندی سبک هندی ویژگی‌های منحصربه فردی دارد؛ به همین دلیل است که اشعار بعد از او در این سبک به شعر بیدل معروف شده است. مجریِ نشست همچنین بیدل را شاعری معرفی کرد که شمار اشعارش بسیار زیاد است و بیدل‌شناسان او را از پرشعرترین شاعران دانسته‌اند.

بیدل تراز سبک هندی را بالا برد
سیدعلی میرافضلی، پژوهشگر ادبی، شاعر و نویسنده‌‌ای‌ است که طی چند‌د هه تمام انرژی و وقت خود را پژوهشگرانه و مسئولانه صرف رباعی‌پژوهی در ادبیات فارسی کرده است. او از مهم‌ترین و جدی‌ترین صاحب‌نظران معاصر در حوزه رباعی‌شناسی است و مقدمه مفصلی بر «گزیده رباعیات بیدل» نوشته است.
این پژوهشگر در آغاز صحبت‌هایش به توضیح بخش‌های مختلف این مقدمه پرداخت: این مقدمه مروری بر دستاوردهایی در 2 حوزه بیدل‌پژوهی با تکیه بر رباعیات بیدل و تبارشناسی رباعیات بیدل است. شعر بیدل برآمده از سنتی است در شعر قرن یازدهم و دوازدهم که بیشتر به سبک هندی و اصفهانی مشهور است.
میرافضلی با بیان اینکه بیدل تراز سبک هندی را بالا برد و به نقطه‌ای دست‌نیافتی رساند، افزود: به باور من اگر بخواهیم پیشینه‌ای برای رباعیات بیدل در سبک هندی متصور شویم 2 نفر بیش از همه در شکل‌گیری این رباعیات نقش داشته‌اند؛ یکی از آن‌ها سحابی استرآبادی از رباعی‌سرایان مشهور روزگار خود و ناشناخته در روزگار ماست.

درک سنت ادبی بیدل ضرورت دارد
این رباعی‌پژوه درباره بخشی دیگر از مقدمه‌ کتاب «گزیده رباعیات بیدل» گفت: بیدل از دل یک سنت برآمده است. اگر این سنت را بشناسیم، به درک بهتری از شعر او نائل می‌شویم. با وجود اینکه یکی از دلایل ابهام و پیچیدگی شعر او جنبه‌های معنوی و مفهوم و اندیشه‌های پشت شعر‌های اوست، بخش مهم دیگر آن به مسائل زبانی چون ترکیب‌ها و واژگان خاص بیدل برمی‌گردد که با شناخت سنت ادبی زمانۀ او می‌توان به درک بهتری از این مسائل در شعر او رسید. من معتقدم برای درک این سنت لازم است فرهنگ‌نامه‌ای تطبیقی از بیدل و شاعران هم‌عصرش فراهم کنیم اما متأسفانه هیچ‌‌کاری در این حوزه انجام نشده است. به گفته میرافضلی در این مقدمه همه مطالعاتی که طی سه سده گذشته درباره شعر بیدل صورت گرفته، مرور شده است. این مرور با مطالعه تذکره‌های شعر فارسی آغاز شده است و تا همه پژوهش‌های بیدل‌شناسان هم‌روزگار ما را در برمی‌گیرد. این شاعر و نویسنده درباره گزیده‌هایی که تاکنون از اشعار بیدل منتشر شده است نیز توضیح داد: اولین گزیده رباعیات بیدل را خود بیدل انجام داده است. بیدل در این گزیده که در کتابی به وسیله حوزه هنری چاپ شده است، از بین بیش از 4000 رباعی حدود ۲۰۰ رباعی را انتخاب کرده است. در روزگاران بعدی هم انتخاب‌هایی از این دست بوده است، به‌ویژه در دوران معاصر و دهه 60 به بعد که توجه خاصی به شعر بیدل شد و در این زمینه آثاری در داخل و خارج از کشور به چاپ رسید.
●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

■ شاعری با ۴۰۰۰ رباعی
کتاب «گزیده رباعیات بیدل» در مشهد نقد و بررسی شد
(بخش دوم)


حریم بسته بیدل
«انتخاب کردن رباعیات بیدل کار درستی است، چون اشعار او خیلی متنوع و بعضا با افت‌و‌خیز روبه‌رو بوده است و ازاین‌رو ارزش همه آن‌ها یکسان نیست؛ مثلا ممکن است در یکی از اشعار او نکته‌ای تاریخی، زبانی و... برجسته باشد اما ارزش هنری لازم را نداشته باشد. همین موضوع انتخاب اشعار بیدل را ضروری می‌کند.» میرافضلی با بیان این مطلب به محاسن کتاب تازه منتشر شده از رباعیات بیدل اشاره کرد و یادآور شد: درحالی‌که در شرح‌نویسی‌های دانشگاهی می‌بینیم خیلی از نکات بدیهی توضیح داده می‌شود اما آنجایی که باید از رموزی گره‌گشایی شود، آن نکات فراموش می‌شود. در شرح و توضیحات این کتاب به نکته‌هایی کلیدی برمی‌خوریم که به نظر من این از محاسن کتاب است. در واقع گردآورنده رباعیات در‌حالی‌که مخاطب متوسط به بالا را در نظرگرفته است، توضیحات بسیار مفیدی ارائه می‌کند. شرح‌های او بر رباعیات بیدل توضیحاتی به زبان ساده و بدون فاضل‌نمایی است. نکته مهم دیگر این است که بیدل از شاعران پرگوی تاریخ شعر ماست. در کنار مولانا و صائب تبریزی و این دست شاعران، بیدل با نزدیک به ۱۰۰ هزار بیت یکی از رکوردداران در تعداد ابیات است. او در قالب رباعی هم بعد از سحابی بیشترین شمار ابیات را دارد.
میرافضلی درباره نقش رباعی‌های بیدل در جریان تحول رباعی فارسی از گذشته تا امروز نیز گفت: درباره اثرگذاری رباعیات بیدل در شعر بعد از خودش مختصری در مقدمه اشاره کرده‌ام. در واقع به دلیل اینکه فعالیت ادبی بیدل در هند با جریان مکتب بازگشت در ایران و روی‌گردانی جمعی از شاعران از شعر سبک هندی و اصفهانی هم‌زمان شد، می‌شود گفت رباعی بیدل در ایران تأثیر کمی برجای گذاشت و سال‌ها مغفول واقع شد. به تبع شعر بیدل، رباعیاتش هم اثرگذاری پایینی داشت. البته شاهد اثرگذاری اندکی در کشورهای فارسی‌زبان هستیم اما هیچ‌یک از شاعرانی که از او اثر پذیرفتند، نتوانستند جایگاه ویژه‌ای در رباعی بیدل کسب کنند.

گزیده‌ای که مخاطب را از مراجعه به دیوان بی‌نیار می‌کند
بیدل شناسی در چند دهه اخیر با چند‌نام گره خورده است که یکی از آن‌ها محمدکاظم کاظمی است. این شاعر و بیدل‌شناس در ابتدای سخنانش در این نشست به پیشینه تألیف این کتاب پرداخت: پیشینه این کتاب را باید در کتاب «مرقع صد‌ رنگ؛ صد رباعی از بیدل»، کتابی که آن هم در انتشارات سپیده‌باوران چاپ شد، جست‌وجو کرد. وقتی آن کتاب را گردآوری می‌کردم رباعی‌های زیادی علامت خورد و به نظر می‌رسید لازم است در معرض دید مخاطبان قرار گیرد. اما در آن کتاب به گردآوری 100 رباعی محدود بودیم، با شرح و توضیحات. با اتفاق خوبی که در اوایل زمستان 96 افتاد، مدیر انتشارات پیشنهاد گردآوری مفصل‌تری از گزیده رباعیات بیدل را ارائه کرد. ازاین‌رو دستمان باز بود تا این رباعی‌ها را به شکلی جامع‌تر گردآوری کنیم. در این راستا تقریبا همه رباعی‌های شایان توجه را که می‌توان گفت مخاطب با آن‌ها سر و کار خواهد داشت گردآوری کرده‌ام، به‌گونه‌ای که مخاطب تقریبا از مواجهه با دیوان بی‌نیازباشد.
کاظمی در ادامه به بررسی گزیده‌های مختلف از رباعیات بیدل اشاره کرد که هریک 600 یا 700 رباعی از اشعار بیدل را در خود جای داده‌‌اند.
در پایان این نشست مدیر انتشارات سپیده‌باوران از انتشار گزیده رباعیات فارسی در چند جلد با گردآوری سید علی میرافضلی خبر داد.

منبع: روزنامۀ شهرآرا، چاپ مشهد، شنبه 22 تیر 98
●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

یک رباعی خیامانه از سدۀ پنجم ق

مکتب خیام در رباعی، با معدود رباعیاتی که این دانشمند ایرانی قلمی کرده، در ربع اول قرن ششم هجری شکل گرفته و به تدریج به جریانی بالنده در تاریخ رباعی فارسی بدل شده است. در همان عصر، شاعرانی همچون سنایی غزنوی و معزی نیشابوری، با رباعیات خود به قوام یافتن این مکتب مدد رسانده‌اند، گو اینکه بعضی از رباعیات آنان، به مرور زمان، داخل رباعیات خیام شده است.
پیش از قرن ششم، رباعیات پراکنده‌ای در دواوین و تذکره‌ها و کتب مختلف هست که می‌شود به عنوان پیشینۀ رباعیات خیامانه از آنان یاد کرد؛ رباعیاتی که در مفهوم ناپایداری حیات، اعتنام فرصت، شادخواری، و حیرت در راز آفرینش سروده شده‌اند. چنین مضامینی را در قالب‌های دیگر شعری هم کمابیش می‌توان سراغ کرد؛ در آثار رودکی، فردوسی، و فرخی سیستانی. اما کاری که خیام کرده، دادن فرم ذهنی به این افکار و ارائه آن به صورت یک نظام اندیشگانی در قالب رباعی است. یافتن سرچشمه‌های این نوع رباعی، و ردگیری مسیری که به رباعیات خیام ختم شده، به شناخت این جریان کمک می‌کند.

در پژوهشی که اخیراً تحت عنوان «ابیات فارسی در مجالس تفسیر قرآن» منتشر شده (گزارش میراث، ضمیمۀ شمارۀ ۱۱)، فاضل ارجمند آقای سید محمد حسین حکیم، ضمن معرفی نسخه‌ای از تفسیر خلق الانسان نگاشتۀ بیان الحق محمود نیشابوری (د. ۵۲۱ ق) به زبان عربی، ابیات فارسی آن را استخراج و ارائه کرده است. نویسندۀ این تفسیر، از دانشمندان هم‌دوره و هم‌شهری خیام بوده و پیش‌تر، از فرزند او معین الدین نیشابوری نیز کتاب بصایر یمینی منتشر شده است.
بیان الحق نیشابوری، در جایی از کتاب خلق الانسان، رباعی زیر را با عنوان «من مثنویات احمد بن الحسن الوزیر» نقل کرده است (ص ۵۶):

از کار گذشته هیچ تیمار مدار
وز نامده جان خویش بیمار مدار
آسان گذرد کار تو دشوار مدار
یک ساعت عمر خویش را خوار مدار

کلمۀ «مثنویات» احتمالاً در اصل «مثنیّات» بوده که معادل دوبیت یا همان رباعی است. جوهری در صحاح کلمۀ «مثناه» را معادل دوبیتی دانسته است (رک. سیر رباعی، ۴۰). این رباعی که به حال و هوای رباعیات خیام بسیار نزدیک است، سرودۀ ابوالقاسم احمد بن حسن میمندی (د. ۴۲۴ ق)، وزیر مشهور سلطان محمود و مسعود غزنوی است. عوفی از این وزیر، سه بیت عربی و سه بیت فارسی نقل کرده است (لباب الالباب، ۱: ۶۳ - ۶۴). اتفاقاً قطعه‌ای که عوفی از میمندی نقل کرده، در باب جوانی و پیری، و افسوس بر عمر رفته است. نوع نقل بیان الحق نیشابوری نشان می‌دهد که از میمندی، رباعیات دیگری هم بر سر زبان‌ها بوده است. همان طور که دکتر عابدی یادآور شده (آینۀ میراث، ش ۶۳، ص ۶۸)، رباعی میمندی، یادآور این رباعی منسوب به خیام است (نزهة المجالس، ۱۱۳):

از دی که گذشت، هیچ از او یاد مکن
فردا که نیامده‌ست، فریاد مکن
بر نامده و گذشته بنیاد مکن
حالی خوش باش و عمر بر باد مکن!

اگر نسبت رباعی را به احمد میمندی صحیح فرض کنیم، که دلیلی ندارد نپذیریم، حضور مضامین خیامانه را در رباعیات عصر غزنوی مسجّل می‌کند. در آن عصر، این رباعی عنصری بلخی نیز در کنار رباعی احمد میمندی قرار می‌گیرد (دیوان عنصری، ۳۱۰):
چون می‌گذرد کار، چه آسان و چه سخت
وین یک دم عاریت، چه ادبار و چه بخت
چون جای دگر نهاد می‌باید رخت
نزدیک خردمند، چه تابوت و چه تخت!

از آن دوران، ما رباعیاتی هم در موضوع بی‌اعتباری دنیا سراغ داریم که فضل بن محب نیشابوری (د. ۴۷۲ ق) در مجالس تفسیری خود نقل کرده است (ص ۲۸)؛ اگرچه وجه زاهدانۀ آن‌ها بر صبغة حکمی و فلسفی‌شان می‌چربد:
گر تاج ز یاقوت و بلور است تو را
گر زر زده بر سُنب ستور است تو را
گر خیمه و خرگاه و ستور است تو را
هم آخر کار، خانه گور است تو را

و نظیر آن را در قصۀ یوسف احمد بن زید طوسی که از متون قرن پنجم است، می‌توان دید با همان نگاه زاهدانه و اخلاقی (الستین الجامع ، ۴۱۹):
ای آنکه دلت ز مهر این دنیا تفت
بگسل دل از او، کز اوت می‌باید رفت
برخیز ز خواب غفلت و نیک بدان
کاندر گورت بسی همی‌باید خفت

رباعی منسوب به میمندی، در دو منبع دیگر آن عصر نیز بدون اشاره به نام شاعر دیده می‌شود. نخست، در گنج الگنج شادانی نیشابوری که از معاصران بیان الحق است و در دهۀ اول سدۀ ششم، کتاب خود را پرداخته (برگ ۴۰ پ)؛ و دیگر، تحفة الملوک علی ابن ابی‌حفص اصفهانی که در نیمۀ قرن ششم به نگارش در آمده است (ص ۴۰). در این دو منبع، رباعی با سه تغییر روایت شده:
از رنج گذشته هیچ تیمار مدار
وز نامده، جان خویش بیمار مدار
آسان گذرد عمر تو دشوار مدار
یک ساعته عمر خویش را خوار مدار!

دکتر عابدی حدس می‌زند که رنج در مصراع نخست، در اصل آنج (آنچه) بوده است (همانجا). در ضبط دوم، تکرار کلمۀ «عمر» در مصراع سوم و چهارم ناخوشایند است و در مصراع سوم کلمۀ «کار» که در خلق الانسان آمده، درست‌تر به نظر می‌رسد.
‏..

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

در کوچه‌ی عشق منزلی می‌خواهم
بال و پر شمع محفلی می‌خواهم
نَه دین زِ کسی خواهم و نَه دنیایی
شایسه‌ی دوستی دلی می‌خواهم.

#حیاتی‌گیلانی

پارسی سرایانِ گیلان، از آغاز تا قرن سیزدهم؛ دکتر هومن یوسفدهی؛ ایلیا؛ ۱۳۹۷: ۱۸۴.
https://t.me/tarikhfarhanghonariranzamin

از دوست چه دشنام، چه نفرین، چه دعا!

یکی در کار سرپوشیده‌ای بود و می‌خواست با وی سخن گوید. نمی‌گفت و امتناع می‌نمود. و آن کار افتاده، سخت درمانده و گرفتار وی بود، و در آرزوی سخن گفتن با وی. دانست که ایشان را به جواهر میلی باشد. رفت و هرچه داشت، به یک دانه جوهر پُر قیمت بداد و بیاورد و برابر وی، سنگی بر آن نهاد تا بشکند. آن معشوقه طاقت نداشت که بر شکستن آن صبر کند. گفت: ای بیچاره! چه می‌کنی؟ گفت: به آن می‌کنم تا تو بگویی «چه می‌کنی؟».

اندر دل من قرار و آرام نمانْد
دشنام فرست، اگرْتْ پیغام نمانْد.
●

منبع:
ابوالفضل میبدی، سدۀ ششم ق
کشف الاسرار و عدة الابرار، ج 1، ص 718

●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

🎼 آهنگ
🎧 #بلد_است
🎤 خواننده: #روزبه_نعمت‌الهی
✍ شعر(چند رباعی) از:
🔆 #جلیل_صفربیگی


هم راه به محراب دلم را بلد است
هم خوب رگ خواب دلم را بلد است
دلتنگی ِ توست می‌نوازد من را
مضراب به مضراب دلم را بلد است 

#جلیل_صفربیگی


┄┅─═◈═─┅┄

#کارگاه_رباعی( #شعر_خلاق)
👇👇👇
t.me/kar471