EKG ni o‘rganish shart, studentlar!

Yelka çigali (plexus brachialis)
Yelka kamari va erkin qöl muşaklari hamda terisini innervatsiya qiluvçi asosiy nerv çigali

Hosil bölişi
Çigal C5–T1 orqa miya nervlarining oldingi tarmoqlari (rr. anteriores) dan hosil böladi va 5 bosqiçdan iborat:
• Ildizlar (radices) — C5, C6, C7, C8, T1;
• Poyalar (trunci) — yuqori (truncus superior: C5–C6), örta (truncus medius: C7), pastki (truncus inferior: C8–T1);
• Bölaklar (divisiones) — har bir poya oldingi va orqa bölakka ajraladi, jami 6 ta;
• Tutamlar (fasciculi) — lateral, medial va orqa; nomi qöltiq arteriyasi (a. axillaris) ga nisbatan joylaşuviga qarab berilgan;
• Oxirgi tarmoqlar — 5 ta asosiy nerv.

Tutamlar qanday hosil böladi
• Lateral tutam — yuqori va örta poyalarning oldingi bölaklaridan;
• Medial tutam — pastki poyaning oldingi bölagidan;
• Orqa tutam — uçala poyaning orqa bölaklaridan.

Joylaşuvi va qöşnilari
Ildizlar oldingi va örta narvonsimon muşaklar (m. scalenus anterior et m. scalenus medius) orasidagi oraliqdan (spatium interscalenum) ömrov osti arteriyasi (a. subclavia) bilan birga ötadi. Poyalar böyinning orqa uçburçagidan ötib, çigal qöltiq çuqurçasiga tuşadi.

Oxirgi tarmoqlar
• n. musculocutaneus (teri-muşak nervi) — lateral tutamdan; yelkaning oldingi (bukuvçi) muşaklari;
• n. medianus (örta nerv) — lateral va medial tutamlardan keladigan ikki ildizdan;
• n. ulnaris (tirsak nervi) — medial tutamdan; kaftning bir qator mayda muşaklari;
• n. axillaris (qöltiq nervi) — orqa tutamdan; deltasimon va kiçik yumaloq muşak;
• n. radialis (bilak nervi) — orqa tutamdan; yelka va bilakning orqa (yozuvçi) muşaklari.

Qon bilan ta’minlanişi
Asosan ömrov osti arteriyasi va uning tarmoqlari hisobiga.

Klinik ahamiyati
• Erb–Duchenne falaji (yuqori çigal, C5–C6): qöl tanaga yaqinlaşgan va içkariga burilgan, bilak yozilgan va pronatsiyada — "waiter's tip" holati.
• Klumpke falaji (pastki çigal, C8–T1): kaft mayda muşaklari zaiflaşadi, panjasimon kaft; ba’zan Horner sindromi qöşiladi.
Narvonsimon muşaklar orasida çigal siqilsa — kökrak qafasidan çiqiş sindromi rivojlanişi mumkin.

Eslab qoliş: sonlar ketma-ketligi 5–3–6–3–5: 5 ildiz, 3 poya, 6 bölak, 3 tutam, 5 asosiy tarmoq. Ingliz tilidagi tartib: Roots – Trunks – Divisions – Cords – Branches.

Rasm: Wikimedia Commons (Brachial plexus 2.svg)

━━━━━━━━━━━━━━━━
Anatomiya biz bilan oson:

✅ T.ME/ANATOMIYA_UZ

Jigar darvoza venasi (vena portae hepatis)
Qorin böşliğining toq a’zolaridan qonni jigarga olib boruvçi vena

Hosil bölişi
Yuqori tutqiç venasi (v. mesenterica superior) va taloq venasi (v. splenica, s. v. lienalis) qöşilişidan hosil böladi. Me’da-içak yöli, taloq, me’da osti bezi va öt pufagidan qon yiğadi.

Joylaşuvi va qöşnilari
Jigar–ön ikki barmoq içak boylami (lig. hepatoduodenale) içida, umumiy öt yöli (ductus choledochus) va xususiy jigar arteriyasi (a. hepatica propria) dan orqada yotadi. Jigar darvozasi (porta hepatis) da öng va çap tarmoqlarga (r. dexter et r. sinister) bölinadi.

Ahamiyati
Jigarga keladigan qonning taxminan 75% ini darvoza venasi, qolganini jigar arteriyasi olib keladi.

Porto-kaval anastomozlar (anastomoses portocavales)
• Qizilöngaçning pastki qismi: çap me’da venasi (v. gastrica sinistra) ↔ qizilöngaç venalari (vv. oesophageae) → toq vena (v. azygos) tizimi;
• Töğri içak: yuqori töğri içak venasi (v. rectalis superior) ↔ örta va pastki töğri içak venalari (vv. rectales mediae et inferiores);
• Kindik atrofi: kindik oldi venalari (vv. paraumbilicales) ↔ qorin old devori venalari (vv. epigastricae);
• Qorin parda orqasi: çambar içak venalari ↔ retroperitoneal venalar.

Klinik ahamiyati
Jigar sirrozi kabi holatlarda darvoza venasida bosim oşadi — portal gipertenziya. Qon anastomozlar orqali aylanib ötadi va ular kengayadi: qizilöngaç va me’da tubi varikoz venalari (yorilsa — kuçli qon ketişi), töğri içak varikozi, kindik atrofidagi kengaygan venalar — “meduza boşi” (caput medusae), u nisbatan kam uçraydi. Şuningdek splenomegaliya va astsit kuzatiladi.

Eslab qoliş: darvoza venasi qonni jigarga olib kiradi, jigar venalari (vv. hepaticae) esa pastki kovak venaga olib çiqadi. Anastomozlar — 4 joy: qizilöngaç, töğri içak, kindik va qorin parda orqasi.

Rasm: OpenStax Anatomy & Physiology, Wikimedia Commons

━━━━━━━━━━━━━━━━
Anatomiya biz bilan oson:

✅ T.ME/ANATOMIYA_UZ

Yuz nervi (n. facialis)
VII juft boş miya nervi — mimika muşaklarining harakat nervi

Tarkibi
Ikki ildizdan iborat: katta harakat ildizi va kiçik sezuvçi ildiz — oraliq nerv (n. intermedius). Nervda harakat, ta’m sezuvçi va parasimpatik (sekretor) tolalar bor.

Yöli
• Köprikdan, köprik-miyaça burçagi (angulus pontocerebellaris) sohasida çiqadi.
• Içki eşituv yöli (meatus acusticus internus) orqali çakka suyagi toşsimon qismidagi yuz nervi kanali (canalis facialis) ga kiradi.
• Kanal burilgan joyda (geniculum) tizza tuguni (ganglion geniculi) yotadi — ta’m sezuvçi neyronlar tanalari şu yerda.
• Bigizsimon-sörğiçsimon teşik (foramen stylomastoideum) orqali kalla suyagidan çiqib, quloq oldi bezi (glandula parotidea) içiga kiradi.

Kanal içidagi tarmoqlari
• Katta toşsimon nerv (n. petrosus major) — qanot-tanglay tuguni (ganglion pterygopalatinum) orqali köz yoşi bezi, burun va tanglay bezlariga sekretor tolalar;
• Uzangi muşagi nervi (n. stapedius);
• Noğora tori (chorda tympani) — tilning oldingi 2/3 qismi ta’m sezgisi; jağ osti tuguni (ganglion submandibulare) orqali jağ osti va til osti sölak bezlariga sekretor tolalar.

Kalla suyagidan taşqaridagi tarmoqlari
Orqa quloq nervi (n. auricularis posterior), ikki qorinli muşak orqa qorinçasi va bigiz-til osti muşagi (m. stylohyoideus) ga tarmoqlar. Quloq oldi bezi içida 5 ta oxirgi tarmoqqa bölinadi:
• çakka (rr. temporales);
• yonoq (rr. zygomatici);
• lunj (rr. buccales);
• pastki jağ çeti (r. marginalis mandibulae);
• böyin (r. colli).
Muhim: nerv bez içidan ötsa ham quloq oldi bezini innervatsiya qilmaydi — uni IX juft (n. glossopharyngeus) tolalari ta’minlaydi.

Innervatsiya qiladi
Barça mimika muşaklari, uzangi muşagi, ikki qorinli muşak orqa qorinçasi, bigiz-til osti muşagi.

Klinik ahamiyati
• Periferik (pastki motoneyron) şikastlaniş, masalan Bell falaji: şu tomonda yuzning butun yarmi, jumladan peşona ham falajlanadi. Kanalda yuqoriroq şikastlansa ta’m buzilişi va giperakuziya (uzangi muşagi işlamaydi) qöşilişi mumkin.
• Markaziy (yuqori motoneyron) şikastlaniş, masalan insultda: qarama-qarşi tomonda faqat yuzning pastki qismi falajlanadi, peşona saqlanadi — yuzning yuqori qismi ikkala yarimşar pöstloğidan innervatsiya oladi.

Eslab qoliş: 5 tarmoq tartibi — “To Zanzibar By Motor Car”: Temporal, Zygomatic, Buccal, Marginal mandibular, Cervical. Peşona ham falajmi — periferik; peşona saqlanganmi — markaziy.

Rasm: Gray's Anatomy (H. V. Carter), Wikimedia Commons (Gray790.png)

━━━━━━━━━━━━━━━━
Anatomiya biz bilan oson:

✅ T.ME/ANATOMIYA_UZ

Çanoq-son böğimi (articulatio coxae)
Oyoqni tana bilan birlaştiruvçi şarsimon sinovial böğim

Böğim yuzalari
• Son suyagi boşçasi (caput femoris);
• Quymiç kosasi (acetabulum) ning yarimoysimon yuzasi (facies lunata).
Kosa labi (labrum acetabuli) tolali toğaydan iborat, kosani çuqurlaştiradi va böğimni mustahkamlaydi.

Kapsuladan taşqi boylamlar
• Yonboş-son boylami (lig. iliofemorale) — “Y” şaklida, tanadagi eng kuçli boylam; sonning ortiqça yozilişini (giperekstenziya) çeklaydi;
• Qov-son boylami (lig. pubofemorale) — ortiqça uzoqlaştiriş (abduksiya) va yozilişni çeklaydi;
• Quymiç-son boylami (lig. ischiofemorale) — böğim kapsulasini orqa tomondan mustahkamlaydi.

Böğim içidagi boylam
Son boşçasi boylami (lig. capitis femoris) — içida yopqiç arteriya (a. obturatoria) ning kiçik tarmoği ötadi; katta yoşlilarda bu qon manbaining ahamiyati kam.

Harakatlari
Bukiş va yoziliş, uzoqlaştiriş va yaqinlaştiriş, içkariga va taşqariga aylantiriş.

Qon bilan ta’minlanişi
Asosan sonni medial va lateral aylanib öruvçi arteriyalar (aa. circumflexae femoris medialis et lateralis); qisman yuqori va pastki dumba arteriyalari (aa. gluteae superior et inferior) va son boşçasi boylami arteriyasi.

Innervatsiyasi
Son nervi (n. femoralis), yopqiç nerv (n. obturatorius) va yuqori dumba nervi (n. gluteus superior) tarmoqlari.

Klinik ahamiyati
• Son boşçasini ta’minlovçi aylanib öruvçi arteriyalar şikastlansa, son suyagi boşçasining avaskulyar nekrozi rivojlanişi mumkin.
• Böğimning orqaga çiqişida yaqin ötuvçi quymiç nervi (n. ischiadicus) şikastlanişi mumkin.

Eslab qoliş: 3 ta taşqi boylam çanoq suyagining 3 qismi nomi bilan ataladi — yonboş (ilium), qov (pubis), quymiç (ischium) — va hammasi son suyagiga birikadi. Eng kuçlisi — “Y” şaklidagi yonboş-son boylami.

Rasm: Gray's Anatomy (H. V. Carter), Wikimedia Commons (Gray339.png)

━━━━━━━━━━━━━━━━
Anatomiya biz bilan oson:

✅ T.ME/ANATOMIYA_UZ

Tashqi uyqu arteriyasi

Old, o‘rta va orqa tarmoqlarga bo‘lib o‘rganiladi.

Oldingi tarmoqlari:
1. a. thyroidea superior — yuqorigi qalqonsimon arteriya
2. a. lingualis — til arteriyasi
3. a. facialis — yuz arteriyasi

Orqa tarmoqlari:
1. a. sternocleidomastoidea — to‘sh-o‘mrov so‘rg‘ichsimon muskulini qon bilan ta‘minlovchi arteriya
2. a. occipitalis — ensa arteriyasi
3. a. auricularis posterior — quloqning orqa arteriyasi

O‘rta tarmoqlari:
1. a. pharingea ascendens — halqumning ko‘tariluvchi arteriyasi
2. a. maxillaris — yuqori jag‘ arteriyasi
3. a. temporalis superficialis — chakkaning yuza arteriyasi.

👉 @ANATOMIYA_UZ 👈

Qalqonsimon bez (glandula thyroidea)
Böyinning old sohasida joylaşgan içki sekretsiya bezi

Tuzilişi
• Ikki bölak — öng va çap bölaklar (lobus dexter et sinister);
• Ularni birlaştiruvçi bez böyinçasi (isthmus glandulae thyroideae);
• Ayrim odamlarda böyinçadan yoki bölakdan yuqoriga çiquvçi piramidasimon bölak (lobus pyramidalis) uçraydi.

Joylaşuvi va qöşnilari
• Bölaklar taxminan C5–T1 umurtqalar sathida, hiqildoq va kekirdakning yon tomonlarida yotadi.
• Böyinça kekirdakning 2–3-halqalari oldidan ötadi.
• Bez böyin çuqur fassiyasining kekirdak oldi varağı (lamina pretrachealis) hosil qilgan bölmada joylaşgan.

Qon bilan ta’minlanişi
• Yuqori qalqonsimon arteriya (a. thyroidea superior) — taşqi uyqu arteriyasi (a. carotis externa) ning birinçi tarmoği;
• Pastki qalqonsimon arteriya (a. thyroidea inferior) — ömrov osti arteriyasining qalqonsimon-böyin poyasi (truncus thyrocervicalis) dan;
• Taxminan 10% odamda toq eng pastki qalqonsimon arteriya (a. thyroidea ima) bor; kelib çiqişi özgaruvçan, köpinça elka-boş poyasi (truncus brachiocephalicus) dan.

Venalari
Yuqori va örta qalqonsimon venalar — içki böyinturuq venasi (v. jugularis interna) ga; pastki qalqonsimon venalar — odatda elka-boş venalari (vv. brachiocephalicae) ga quyiladi.

Klinik ahamiyati
Pastki qalqonsimon arteriya yonidan qaytuvçi hiqildoq nervi (n. laryngeus recurrens), yuqori qalqonsimon arteriya yonidan esa yuqori hiqildoq nervining taşqi tarmoği ötadi. Şu sababli bez operatsiyasida (tireoidektomiya) arteriyalar boğlanayotganda bu nervlarni şikastlaş xavfi bor.

Eslab qoliş: arteriyalar nervlar bilan juft — yuqori arteriya ↔ yuqori hiqildoq nervi, pastki arteriya ↔ qaytuvçi hiqildoq nervi. Yuqorisi taşqi uyqu arteriyasidan, pastkisi ömrov osti arteriyasidan.

Rasm: Gray's Anatomy (H. V. Carter), Wikimedia Commons (Gray1174.png)

━━━━━━━━━━━━━━━━
Anatomiya biz bilan oson:

✅ T.ME/ANATOMIYA_UZ

Tirsak böğimi (articulatio cubiti)
Bitta kapsula içidagi üç böğimdan iborat murakkab böğim

Tarkibi
• Yelka-tirsak böğimi (art. humeroulnaris) — yelka suyagi ğaltaği (trochlea humeri) va tirsak suyagining ğaltaksimon kemtigi (incisura trochlearis);
• Yelka-bilak böğimi (art. humeroradialis) — yelka suyagi boşçaçasi (capitulum humeri) va bilak suyagi boşçasi;
• Proksimal bilak-tirsak böğimi (art. radioulnaris proximalis) — bilak suyagi boşçasining böğim aylanasi va tirsak suyagining bilak kemtigi (incisura radialis).
Üçalasi bitta böğim kapsulasi bilan öralgan.

Boylamlari
• Tirsak yon boylami (lig. collaterale ulnare) — medial usti döngdan toj ösimtasi va tirsak ösimtasi (olecranon) ga;
• Bilak yon boylami (lig. collaterale radiale) — lateral usti döngdan boşlanib, halqasimon boylamga qöşilib ketadi;
• Halqasimon boylam (lig. anulare radii) — bilak suyagi boşçasini öraydi va bilak kemtigining oldingi hamda orqa çetlariga birikadi.

Harakatlari
Yelka-tirsak va yelka-bilak böğimlarida — bukiş va yoziliş; proksimal bilak-tirsak böğimida — pronatsiya va supinatsiya.

Qon bilan ta’minlanişi
Böğim atrofida tömir töri (rete articulare cubiti) hosil bölgan: yelka arteriyasi tarmoqlari — yelka çuqur arteriyasi (a. profunda brachii) tarmoqlari, yuqori va pastki tirsak yon arteriyalari (aa. collaterales ulnares superior et inferior) — bilak va tirsak arteriyalarining qaytuvçi tarmoqlari (aa. recurrentes) bilan anastomoz hosil qiladi.

Innervatsiyasi
Teri-muşak (n. musculocutaneus), bilak (n. radialis), örta (n. medianus) va tirsak (n. ulnaris) nervlari.

Klinik ahamiyati
“Enaga tirsagi” (nursemaid’s elbow) — asosan 1–4 yoşli bolalarda yozilgan qöldan keskin tortilganda bilak suyagi boşçasining çala çiqişi; bunda halqasimon boylam boşça bilan yelka suyagi boşçaçasi orasiga qisilib qoladi.

Eslab qoliş: “Üç böğim — bitta kapsula”. Ğaltak (trochlea) tirsak suyagi bilan, boşçaça (capitulum) bilak suyagi bilan böğim hosil qiladi; bilak boşçasini halqasimon boylam “uzuk” kabi uşlab turadi.

Rasm: Gray's Anatomy (H. V. Carter), Wikimedia Commons (Gray330.png)

━━━━━━━━━━━━━━━━
Anatomiya biz bilan oson:

✅ T.ME/ANATOMIYA_UZ