Келтирилаётган аргументлардан бирига қайтсак: фалонча машҳур журналлар, университетлар Scopus ёки WoS базасидан ўз ихтиёрига қарши чиқиб кетди, чунки илмни бундай кўрсаткичлар билан ўлчашга қарши.

Тўғри. Лекин бу АҚШ ёки Европадаги муҳокама ва ихтилофлар. Уларнинг контексти бизникидан фарқ қилади. Уларнинг кўп илмий муассасалари юқори сифат талабини ушлайди, илмметриясиз ҳам бу сифатни назорат қила олади: зўр мутахассислари, ички назорат механизмлари, тизим орқали. Уларни мисол келтираётганлар уларнинг сифат стандартларига мос ишлай оладими? Йўқ, ишлай олмайди.

Ўзбекистонда ижтимоий-гуманитар фанларни ривожлантириш ҳақида энг кўп гапирадиган одамлардан бири бўлсам керак. Ўзимиздаги зўр олимларни, зўр тадқиқотларни доим қидираман. Топаман ҳам; топиб, уларни жамоатчиликка таништиришга ҳаракат қиламан (масалан, Qurultoy орқали).

Лекин соҳадаги муаммоларни тан олмай иложим йўқ. Зўр билимга эга, аммо уни назарий жиҳатдан зўр тушунтириб бера олмайдиган олимларимиз бор; назария ва тилга эга, аммо материалсиз олимларимиз бор; эски тил ва мактабда қолиб кетган олимларимиз жуда кўп. Шунчаки фанга аралашиб, карьера қилиб юрганлар бор. Хулоса — биз сифатни назорат қила олмаяпмиз. Зўр олимларимиз ўз материалидан унумли фойдалана олмаяпти; кимлардир назорат сустлигидан фойдаланиб, карьера қиляпти.

Муаммо аслида таълимдан бошланади — университет таълими суст бўлса, у ерда маълум босқичларда илмий фикрлаш ва бу фикрни ёзма ва оғзаки ифодалаш, илмий жанрлар, талаблар ўргатилмаса, битириб чиққан ёш мутахассис кейинги илмий фаолиятида ҳам жуда қийналади: ё ўртамиёна бўлиб ўтиб кетади, ё зўр нарсалари бўла туриб, уни илмий билимга конвертация қила олмайди.

Бир қанча журналлар, тўпламлар ва конференцияларнинг ҳайъати аъзоси сифатида чоп этишга юборилган жуда кўп мақолаларни кўраман. Бугун ҳам бир қанчасини эринмай текшириб чиқдим.

16 та мақоладан биттагина яроқлиси чиқди: ҳақиқий илмий савол ва таҳлил, натижа бор. Тўрттаси талабалар ёзган реферат даражасида. Биттаси олдин бошқа ерда чоп этган мақоласини ҳатто номини ўзгартирмай қайта жўнатиб юборибди. Биттаси эса классик совет олимининг китобидан парчани ўзбек тилига ўгириб, ўз номидан жўнатиб юборибди. Бу ҳолатларнинг барчасига исбот-далил келтира оламан.

Савол: республикада йилига юзлаб конференциялар ўтади, журнал ва тўпламлар чиқади. Ҳар бир ҳайъат аъзоси келган мақолаларни эринмай текширадими? Қанча суст мақола, қанча плагиат, қанча чоп этиб бўлинган мақола ўтиб кетади?

Чоп этиб бўлинган журнал ва тўпламларни кўрсам, аҳвол ачинарли: тадқиқотчилар илмий савол қўйишни билмайди, аниқ корпус ва метод билан ишлашни билмайди, аниқ илмий хулоса нимадан иборат бўлиши кераклигини билмайди. Мақолалар "Маълумки, республикамизда амалга оширилаётган ислоҳотлар..." ёки "Жаҳондаги глобал ўзгаришлар жараёнида миллий..." деган шаблонлардан бошланади. Илмий мақоланинг илмий янгилиги бўлиши керак бўлган хулоса қисмида "Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, Алишер Навоий ўзбек тили ва адабиёти ривожига улкан ҳисса қўшган" каби гаплар ёзилиши эса Ўзбек филологиясида факультетида докторант бўлган пайтларимдаёқ умумий "прикол" объекти бўлиб қолган эди. Раҳмат, сизнинг тадқиқотингизсиз ҳам Навоийнинг бундай улкан ҳиссасини билардик.

Мана шу нарсаларни университетда ўргатиш керак. Тадқиқот қандай амалга оширилади, унинг натижалари қандай қилиб мақола шаклига келтирилади, буни ёш тадқиқотчи ўрганиши керак. Талабалар учун стандартлар пастроқ қўйиладиган махсус анжуманлар бўлиши керак. Шундай қилиб уларни пишириб бориш керак. Илмий журналларда талаблар юқорироқ бўлиши керак.

Яъни аслида бутун бошли тизим ишлаши керак. Энг бошидан сифатни юқори қўйиб, назоратни ушлаш керак. Шундан келиб чиқиб, Scopus ва WoS танқидчилари "Ҳозир бизнинг тизим бу даражага жавоб бермайди, ундай мутахассислар етишиб чиқмаяпти, талабни ҳозирча юмшатиб, кейин кучайтириш керак" деса ҳам тушунардим. "Scopus ва WoS — икки наҳанг, улар фанни монополия қилиб олган, биз уларга қараб ўтирмаслигимиз керак, ўзимиз шундоқ ҳам ёрворяпмиз" дейиш эса жуда кулгили.

@AsanovEldar

Хулоса қиладиган бўлсам, Алишер Навоий ўз ижоди билан ўзбек тили ва адабиёти ривожига улкан ҳисса қўшган... Ие, узр, мавзу бошқа эди.

Хулоса қиладиган бўлсам, Scopus ва WoS ўзимизда ҳозирча яхши ишламаётган ана шу сифат назоратини қисман таъминлаб бера олади (албатта, қоидани айланиб ўтиш имконияти ҳар қачон топилади — биринчи постдаги мисолларга қаранг). Бизда тизим университет таълимидан бошлаб ишламаганидан кейин, ҳар бир мутахассиснинг ҳалоллигига, эринмаслигига ишонишимиз керак бўлади. Албатта, "тизим ислоҳотини пастдан — мактаб ва университетдан бошлаш керак, кейин илмга талаб қўйиш керак" деган қарши аргументга жавобим йўқ. Бир бошидан ислоҳ қилиш жуда қийинлиги туфайли яна аро жўлда қолиб кетиши мумкин, университет таълими ўсмай туриб олимлардан юқори сифат талаб қилиш ҳам уларни қийнаб қўйиши мумкин. Қайси йўл тўғрироқ эканини билмайман, лекин танқидчилар таклиф қилаётган "Ўзимиз зўрмиз, бизга халқаро публикациялар керакмас, ҳеч нарсани ўзгартирмаслик керак" деган фикри нотўғрилигини биламан.

Миллий база қилиш ҳам самара беришига кўзим етмайди. Аввало, ундай тажрибалар аллақачон бор. Иккинчидан, миллий база сифат ўсишини кафолатламайди: яна ўша одамлар ишлайди, яна назорат суст бўлади, бўлар-бўлмас мақолалар бемалол чиқаверади.

Энг муҳими — илм-фаннинг миллати бўлмайди, у — глобал феномен. Сифат ошиши учун ҳам ўзбек олимлари албатта дунёдаги ҳамкасблар билан мулоқот қилиши, уларга ўз тадқиқотларини етказиши керак. Улардан нимадир ўрганишади, ўз навбатида, уларга ўз нуқтаи назарини етказишади. Маълум маънода ўзбек олимлари ўз мавзусида жаҳонда етакчига айланиши мумкин: мана, соф илмий қилиб, қатъий талаблар асосида тадқиқот ўтказяпман ва шу жамият вакили сифатида масалани сенлардан чуқурроқ тушунаман, деб айта олади бир кун. Ана унда ўзбек олимлари бошқа дискурсдаги баҳсларга қўшила олади — фан деколонизацияси дегандек. Бу — ўша сизга ёқмаётган чет эллик олимларнинг юзига янада юқорироқ сифат билан уриш имконияти.

Ана шу босқичга етгандан кейингина "Бўлди, ёрвордик, ана энди бизга Scopus керакмас, ўзимизда мактаб ва кучли назорат механизми шаклланди" дейиш ва Европа, АҚШдаги илмметрия баҳсларига қўшилиш мумкин.

Ниҳоят, бу ўзбек фанидаги ортиқча макулатурадан қутулиш имконини беради. Узр, жуда қўпол эшитилгандир. Ҳамманинг меҳнатини ҳурмат қилишга ҳарқанча ҳаракат қилмай, юқорида айтилгани каби плагиат ва автоплагиат ҳолатларини жуда кўп кўраман ва жаҳлим чиқади. Қанчадан-қанча журнал ва тўпламлар чиқади; йилиги ўнталаб монографич чиқарадиган тадқиқотчилар бор. Шу ишларнинг сезиларли қисми ё жиддий илмий янгиликка эга эмас, ё битмас-туганмас такрорлардан иборат: ё бир мақола турли шаклга солиб қайта-қайта чоп этилади, ё минг йилдан бери маълум умумий гаплар қайта-қайта чоп этилади.

Аслида тадқиқот ўтказиб, зўр илмий натижа олиш — жуда қийин. Бир йил ишлаб, битта янгилик олиб, уни битта мақола шаклида чоп этсанг, бу мақола ниҳоятда катта ютуқ деб саналиши керак. 15 бет мақола илм-фанга ўзгартириш киритиб юбориши мумкин; бир нарса 300 бет такрорлагандан кўра, бутун меҳнатингни шу 15 бетда ифодаласанг, ўзингга ҳам яхши — асосий кучни тадқиқотга бериб, натижаларни қисқароқ чоп этасан, 300 бетга вақт кеткизмайсан, ўша 15 бетни жуда мукаммал қилиб ишлайсан.

Лекин бундай мақоланинг қадрига етадиган зўр илмий платформалар ҳам бўлиши керак. Мақолангни ўқимай ўтказиб юборадиган илмий журналлар матнингнинг қадрини тушириб юборади. Ана шу нуфузни, таъсирни, қадрни, янгилигинг бошқа олимларга етиб боришини, тан олинишини қисман Scopus ва WoS таъминлаб бериши мумкин.

Шундай сифат талабларини қўйиб, ўз журналларимизни ҳам ўша базаларга кирита олсак, ана унда илмий дискурсга ўзимиз ҳам таъсир кўрсата оламиз.

PS: Чет элда ўқиб келиб, танишлар орттириб, хорижий журналларда ҳар ой мақола чоп этаётган, инглизчани ва инглизча илмий мақола структурасини ёдлаб юборган мутахассис сифатида ёзмаяпман буларни. Ўзбекистонда ўқиган, таълимнинг барча босқичларидан шу ерда ўтган, унинг камчиликларини кўрган, шу камчиликлар билан битириб чиққан, карьераси давомида шу камчиликлар туфайли нуқул ўзи хоҳлаган илмий натижаларга эриша олмаган, ҳозиргача ўз устида ишлашга ва жаҳон стандартларига мослашишга ҳаракат қилаётган, Scopus-мақолалар чиқаришга жуда қийналаётган маҳаллий мутахассис сифатида ёзяпман. Шахсан менга бу ўз устимда ишлашга ва янги илмий натижаларни қўлга киритишга катта мотивация бўляпти.

PS1: Илм-фан, албатта, фақат илмий мақоладан иборат эмас. Бошқа жанрлар, форматлар, бошқа жараёнлар ҳам бор. Таълим олиш ва таълим бериш бор. Илмий натижаларни фақат мақолага эмас, маърузага, илмий-оммабоп форматга, жамиятга фойдали тавсия ҳужжатларига, аналитикага айлантириш масалалари бор. Тадқиқот ўтказиш методологияси, эксперимент тозалиги ва холислиги каби масалалар бор. Фаннинг маҳаллий жамиятга аҳамияти масаласи бор (ва бу аслида Scopus танқидчилари учун яхшироқ тезис эди, ҳозирча фойдаланишмади). Улар — алоҳида масала. Уларнинг муаммолари бошқа. Ушбу учта пост бутун илм-фан ҳақида эмас, унинг бир тор фаолият йўналиши ҳақидадир.

@AsanovEldar

Qurultoy'нинг навбатдаги сони рекордларни янгиламоқда.

Меҳмонимиз — Ўктамбек Султонов. Бу киши узоқ йиллардан буён қўлёзма манбалар, ўрта аср ҳужжатлари билан шуғулланиб келади. Ўктам акани кўп йиллардан бери танийман ва ҳар гаплашганимда бир дунё янгилик оламан.

Суҳбатнинг мавзуси ўлароқ жуда кўпларни қизиқтирадиган сакрал оилалар масаласини олдик. Саидлар, хўжалар, тўралар ва бошқа "оқсуяк" хонадонлар ҳақида гаплашдик.

Мавзу қизиқлигини қўятуринг, ўзи бу ҳақда унча чуқур маълумот топиш ҳам қийин интернетда. Асосан умумий гаплар такрорланади. Ўктам ака эса бу оилаларнинг шаклланиш тарихи, машҳур фамилиялар, машҳур шахслар, турли тоифа ва авлодларнинг ўзига хос жиҳати ҳақида гапириб берди.

Сиз ҳам албатта кўринг, кўп маълумотга эга бўласиз.

@AsanovEldar

АҚШ давлат котиби Марко Рубионинг Самарқандга ташрифи ортидан Эроннинг бир қатор элчихоналари ижтимоий тармоқлардаги саҳифаларида ўхшаш постлар ёзди. Уларнинг қисқача мазмуни: Самарқанд — "Эрон мероси", "Эрон маданиятига оид", сен йўқ қилмоқчи бўлаётган маданиятнинг бир қисми. АҚШга қарши ахборий ҳужум қилишга уринаман деб Ўзбекистонга тегиб қўйганини тушунмагандир ҳам у бечоралар.

Мен бу қарашларнинг илдизини тушунтиришга ҳаракат қиламан. Аслида илгари тушунтиргандим — Беруний ҳақидаги туркум постларда, шуни қисқача эслатиб ўтаман десам ҳам бўлади.

Авеста замонларидан бошлаб дастлаб орий, кейин эрон номлари остида қардош тилларда гапирувчи халқлар ва улар яшовчи ҳудудлар тушунилган. Аҳамонийлар давридан бошлаб бу халқлар йирик империялар ва ўзига хос маданият яратган. Шу ҳудудларда яратилган маданиятни Ғарб фани кўпинча Iranian — эроний, IX асрдан сўнг эса, лингва франка ўлароқ кенг тарқалган эроний тиллардан бири — янги форс тили билан боғлаб, Persian деб атайди.

Икки муҳим жиҳат:

- эроний халқлар эгаллаган ҳудудларнинг шарқий қисми илк ўрта асрлардан турклар қўлига ўтиб, кўпроқ Турон деб юритила бошланган, лекин у ерда олдинроқ шаклланган маданият ва эроний тиллар анъанаси давом этгани боис шарқшуносликда барибир Iranian/Persian Culture тушунчаси ўрнашиб қолган;

- форс тилининг ҳам, эроний маданиятнинг ҳам бирламчи марказлари бугунги Эрон ҳудудида бўлмаган; меъморчилик, ёзма маданият Бухорода, Самарқандда, Балхда, Марвда, Нишопурда ривожланган, кейинчалик бугунги Эрон ҳудудларига ёйилган.

Барча "миллий" тарихчиликлар сингари, Эрон расмий тарихчилиги ҳам шарқшуносликда ўрнашган форс ёки эроний маданият тушунчасини ўз давлати номи ва ҳудуди билан боғлайди, ўзини марказ деб ҳисоблайди. Яъни ўтмишдаги вазият бугунги сиёсий чегаралар билан боғланади: бизнинг маданиятимиз, бизнинг ерларимиз, бизнинг меросимиз...

Ваҳоланки, кўп ҳолларда маданий қадриятлар Марказий Осиёдан бугунги Эрон ҳудудига кириб борган. Буни меъморчилик мисолида кўрсак. "Эроний" меъморчиликнинг асосий марказлари Мовароуннаҳр, Хуросон ва бугунги Афғонистоннинг айрим ҳудудлари бўлган. Бу ҳудудда ўзаро боғлиқ меъморчилик мактаблари шаклланган, улар ўхшаш бинолар қурган.

Темурийлар даврида Мовароуннаҳр мактабининг роли кучайиб, халқаро аҳамиятга эга дурдоналар қурилган. Темурийларга хизмат қилган усталар кейинчалик Сафавийлар ва Усмонлиларга хизмат қилиб, маҳаллий анъаналарни у ерга олиб боришган.

Эроннинг тарихий қиёфасини яхши сақлаган машҳур маданий маркази бор — Исфаҳон. Исфаҳоннинг аксар машҳур бинолари Самарқанддагидан кейин, Темурий меъморчилиги таъсирида қурилган. Умуман, Темурий меъморчилиги Сафавийлар, Усмонлилар ва Бобурийлар меъморчилигига катта таъсир ўтказган. Шайбонийлар ва кейинги ўзбек хонликлари меъморчиликлари эса Темурийлар меъморчилигининг бевосита давомидир.

"Эроний маданият", "эроний меъморчилик" тушунчалари билан баҳслашмаган тақдиримизда ҳам, бу меъморчиликнинг асосий ўчоқлари Марказий Осиёда бўлиб чиқяпти. Яъни бугунги Эрон — бу маданиятнинг бир бўлаги холос; бошқа ҳудудларга маданиятни экспорт қилган тарихий маданий марказ эмас. Бу икки минтақани бирлаштирган сиёсий марказлар эса доим Марказий Осиёда бўлган. Ë Теҳрондан, Табриздан туриб Самарқандни бошқарган бирорта сулолани эслай оласизларми? Охирги 1,5 минг йил давомида доим бунинг тескариси бўлган.

Шундай экан, бугунги Эрон расмий ташкилотлари "бу бизнинг маданий меросимиз", "бизга тегишли меъморчилик" дейиши ҳам тарихий фактларни бузиб кўрсатиш, ҳам сиёсий кўрликдир.

@AsanovEldar

Тилнинг қадри — миллатнинг қадри

Турли даврларда ёзувчи ва шоирлар тил нуфузини ошириш йўлида ҳаракат қилган. Бу меросни асраб-авайлаш ҳар бир авлоднинг масъулиятидир.

Республика маънавият ва маърифат маркази байрам арафасида сунъий интеллект имкониятларидан фойдаланиб қўшиқ ва видеоролик тайёрлади. Навоий, Рауф Парфи, Хуршид Даврон, Ҳалима Худойбердиева, Муҳаммад Юсуф ва Эркин Воҳидов сатрлари бир қўшиққа жамланган.

Видеоролик ўзбек тилининг кўп асрлик тараққиёти ва замонавий технологиялар уйғунлигининг намунасидир.

▶️ https://www.youtube.com/watch?v=ipPyTus6LS4

@AsanovEldar

Buni qarang, men alifboga özgarişlar kiritilişini kutib yurgandim. Xuşnudbek ham kutgan ekan. Öylaganimday original böla olmabman. Kutiş ham juda çözilib ketdi.

Bugun syomkada edim, endi qaraşga vaqtim böldi. Albatta, men xohlagan radikal özgariş bölmayapti, lekin şu yöldagi qadam ölaroq uzoq kutilgan, muhim iş böldi. Alifboga özgartirişlar nihoyat qabul qilindi.

Bir kun singarmonizm ham qaytganini körarmiz.

@AsanovEldar

Juda köpdan buyon, balki şu kanal oçilganidan buyon bir narsani aytib kelaman: özbek tarixçiligida ötroq madaniyatga juda katta urğu beriladi. Ötroq madaniyat yomon emas; Özbekistonning katta hududlarida ötroq madaniyat rivojlangani ham rost. Lekin ötroqlikni madaniyat, sivilizatsiya belgisi deb biliş notöğri. Har qanday xöjalik yuritiş turi öziga yaraşa sivilizatsiya yaratgan.

Özbek tarixçilari içida şakllanib qolgan qaraşga köra, ötroq madaniyatga urğu beriş özbek tarixining yuksak madaniy darajasini körsatadi, köçmançilik esa qoloqlik bilan assotsiatsiya qilinadi. Albatta, ayniqsa bugun teskari fikrdagi tarixçilar ham köp, lekin şunday trend saqlanib turibdi.

Xullas, şunday qaraşda nuqul özbekistonlik tarixçilarni ayblayvermay, bir ildizlarga qarasak.

Bir neça kundan buyon Encyclopaedia Iranica resursini örganyapman. Eronşunoslik böyiça, xususan, Markaziy Osiyo böyiça eng nufuzli va katta resurslardan biri. Uni öqib, xuddi şunday kayfiyat xalqaro eronşunoslikda hali ham saqlanib kelayotganiga amin böldim.

Konkret misollar keltiraman. Sovet-rus arxeologi Yuriy Rapoport Xorazmning islomgaça tarixi haqida yozgan maqolasidan:

“Mamlakatning (yaʼni Xorazmning) şiddatli ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyoti qöşni dehqonçilik davlatlarida kuzatilgan yuqoriroq sivilizatsiyaga taqlid qilişga intiliş bilan köp jihatdan boğliq edi”.

“M.av. II asrdagi tajovuzlardan söng Xorazm sivilizatsiyasining maʼlum darajada “varvarlaşuvi” boşlandi”.

Pruf.

Yaʼni kattakon olim eronşunoslikning eng nufuzli resursida higher civilization, barbarization kabi ötmişda qolgan qiyosiy tuşunçalarni işlatyapti.

Fransuz tarixçisi Etyen de la Vesyer Söğdiyonani ötroq dunyoning şimoliy çegarasi deb ataydi. Söng Yettisuvdagi söğd kolonizatsiyasini ötroq şaharçilik madaniyatining şimolga ekspansiyasi deb hisoblaydi.

Sovet arxeologi Vadim Masson Markaziy Osiyo ötroq madaniyati haqida:

“Ötroq dehqonçilik tarqalgan janubiy zona iqtisodiy va madaniya taraqqiyot markaziga aylandi”.

Pruf.

Etyen de la Vesyer öşa maqolasida Söğd tarixini Sarazmdan boşlaydi. Fransuz arxeologi Pyer Leriş Baqtriya tarixini bronza asridagi dehqonçilik vohalari tarixidan boşlaydi.

Yana bir fransuz olimi – Ksavye de Planol öşa resursdagi GEOGRAPHY ii. Human geography maqolasini qanday boşlaganiga eʼtibor bering:

“Eron dunyosining birlamçi tarkibi, u köçmançi Turonga qarşi turuvçi ötroq dunyo bölgani bois…”

Yuqorida keltirilgan misollarning muammosi nimada?

Muammo şundaki, ular ötroqlikni madaniyatning yagona şakli deb körib, unga ustuvorlik berib, har qayerdan öşani qidirmoqda. Bunda metodologik va faktik xatolar ham ötib ketyapti.

Birinçidan, Xorazm va mintaqa taraqqiyoti faqat ötroqlik bilan boğlanyapti. Köçmançilik kirib kelişi qoloqlik, “varvarlaşuv” deb atalyapti. Vaholanki, köçmançi jamiyatlar ham katta sivilizatsiya yaratgan va mintaqa tarixiga ulkan hissa qöşgan. Ularning kirib kelişi doim ham ortga ketişga olib kelmagan, köp hollarda yangi madaniy kötarilişni yuzaga keltirgan. Eng yorqin misollar – Kuşonlar va Turk xoqonligi. Bu ikki köçmançi davlat davrida mintaqada islomgaça davrdagi eng yuksak madaniy kötariliş kuzatilgan. Ötroqlar faqat quradi, köçmançilar faqat buzadi degan primitiv qaraş XIX asr şarqşunosligidan qolib ketgan. Bugungi fan köçmançilar iqtisodni va madaniyatni kötarişga qodirligiga (çunki ular bundan manfaatdor) va ular qurgan ulkan imperiyalar katta hududlarni umumiy çegara içida birlaştirib, katta iqtisodiy va madaniy ösişga olib kelganini körsatadi. Köçmançilar kelib buzib ketavermagan, öz boşqaruvini örnatgan, soliq töplagan, köproq soliq töplaş uçun savdoni va dehqonçilikni rivojlantirgan. Ular siyosat va boşqaruvni çuqur tuşungan. Qaysi ötroq sulola Çingizxon imperiyasiday tartibli va tizimli imperiya yarata olgan? Heç narsani tuşunmaydigan, kelib talab ketadigan yovvoyi “varvarlar” antik davr manbalaridan tarixçilikka köçib qolgan bir stereotipdir.

Ikkinçidan, de Planolning eroniy dunyo ötroq dunyo deb bilişi faktik xatodir. Ilk hind-eron qabilalari şimol daştlaridan köçgan mobil pastoralistlar bölgan. Ular janubdagi ötroq hududlarga kirib kelib, bu yerning madaniyatini özlaştirgan, şahar qurişni örgangan, dehqonçilikni örgangan. Hatto Avestoda ham eroniylar köçmançi qilib tasvirlanadi. Hatto Ahamoniylar ham dastlab köçmançi bölgan. Ötroq eroniylar bilan bir qatorda hamişa köçmançi eroniylar yaşagan – skiflar, masalan. Bugun ham eroniy xalqlarning katta qismi köçmançi va yarim köçmançi hayot keçiradi – 38 mln lik kurdlar va 36 mln lik puştunlar bunga misol. Bilujlar va yana köplab boşqa mayda eroniy xalqlarni sanab ötirmadim. Turon bilan qarama-qarşilik – örta asrlarda paydo bölgan, real tarixga aloqasi yöq mif ekanini oldinroq yozgandim.

Uçinçidan, de la Vesyer va Leriş Söğdiyona va Baqtriya tarixini ularning hududidagi ötroq jamiyatlardan boşlayapti. Avvalo, bu ötroq jamiyatlar eroniylarga aloqador emas – ular eroniylardan oldin Markaziy Osiyoda yaşagan etnik guruhlar tomonidan qurilgan. Qolaversa, Söğdda ham, Baqtriyada ham hamişa köçmançi aholi mavjud bölgan. Bu viloyatlarda toğli va daştli hududlar bölgan, u yerda beş-olti ming yil avval ham mobil aholi yaşab kelgan. Nega ularning tarixi tilga olinmayapti? Nega eroniylarga aloqasi bölmagan ötroq madaniyatlardan eroniylar tarixi boşlanyapti? Yo har bir viloyatning bronza asridagi umumiy, ham ötroq, ham köçmançi madaniyatlari tavsifidan, yoki bölmasa köçmançi eroniylarning bu hududlarga kirib kelişidan boşlaş kerak edi tarixiy narrativni, menimça.

Beruniy haqidagi turkum postlarimda mintaqani asosan eronşunoslar faol örganişini yozgandim. Eronşunoslikda mana şunaqa gaplar. Özimizning tarixçilar ham, Eron rasmiy tarixçiligi va siyosati ham qayerdan ilhom olişini taxmin qilişingiz mumkin.

@AsanovEldar

Endi buning ildizlariga yanada çuqurlaşsak. Tuşunib olgandirsiz – bari XIX asr Yevropa şarqşunosligiga borib taqaladi.

Yunon va Rim manbalarida varvarlar hamişa yovvoyi, beayov raqiblar qilib körsatilgan. Örta asrlarda ularning örnini turklar egallagan. Dastlab Yaqin Şarqda salibçilarga qarşi kuraşgan, söng Yevropaning ança qismini zabt etgan turklar Yevropa tarixiy manbalarida öşa stereotiplarni davom ettirgan – yovvoyi köçmançilar hammayoqni buzib, vayron qilib ketyapti, biz esa ötroq madaniyatli xalqlarmiz.

Bu qaraşlar Yevropa mustamlakaçiligi zamonida ilm-fanga ham köçib ötgan: har yerdan ötroq madaniyat qidirilgan, köçmançilik qoloqlik deb baholangan. Britaniya, Fransiya, Rossiya şarqşunosligida bunday qaraşlar köp kuzatiladi. Eroniy xalqlar bilan şuğullangan şarqşunoslar eroniylarni köçmançi turklarga qarşi turuvçi ötroq tamaddun deb bilgan va yuksaklarga kötargan (Eron—Turon mifi bilan qurollangan holda).

Bu qaraşlar şarqşunoslikdan eronşunoslikka köçib ötgan. Bugungi eronşunoslarning işlarida ham şu bilan boğliq resentimentni kuzatiş mumkin: Somoniylar zör edi, esiz, Qoraxoniylar kelib, madaniyat orqaga ketdi; ming yil davomida turkiy sulolalar hukm sursa ham, lekin madaniyat eroniy edi, şuning uçun Ğaznaviylar, Temuriylar, Safaviylar yaratgan madaniyatni eroniy madaniyat deb ataş kerak, iloji bölsa ularni fors yoki forslaşgan (Persianate) sulola deb hisoblash kerak va h.k.

Öz navbatida, rus şarqşunosligi anʼanalari sovet tarixçiligiga köçib ötgan. Sovet tarixçilari ham özlari köp tanqid qilgan burjua hamkasblari bilan bu borada birdam bölgan – Markaziy Osiyodan ötroq madaniyat izlarini qidirgan.

Sovet tarixçiligining merosi ölaroq buni zamonaviy özbek tarixçiligida ham köramiz. Asosiy faoliyati sovet davrida keçgan, asosan rus tilida işlagan olimlarimiz hali ham köçmançilikka bepisand, har yerda ötroq eroniy madaniyat bölganini, turklar keç kelib, buzib taşlaganini aytib yurişadi. Keçki sovet davrida şakllanib, asosan özbek tilida işlaydigan tarixçilar va ularning şogirdlari esa aslida özbek tarixini himoya qilişga urinib, postkolonial komplekslarini namoyiş etib qöyadi: yöq, biz ötroq madaniyat bölganmiz, öşa eski eroniy deganinglar ham aslida özbeklar, bizga tegişli, biz köçmançi emasmiz, deb yuradi.

@AsanovEldar

Tarixni siyosatga aylantiriş siyosiy oqibatlarga ham olib keladi.

Eron rasmiy vakolatxonalari öylamay, oğziga kelgan gaplarni gapirdi, ularning Özbekistondagi hamkasbi asabiylaşişga majbur böldi.

Özbekiston Taşqi işlar vazirligining bayonotiga köra, Eronning Özbekistondagi elçisi Muhammad Ali Iskandariy TIVga çaqirilgan. Unga bölib ötgan voqealar yuzasidan Özbekistonning qatʼiy eʼtirozi bildirilgan nota topşirilgan.

Notaning mazmuni, oçiğini aytganda, juda keskin emas: özbek xalqining merosini biryoqlama talqin qilişga qarşimiz, ikki davlat munosabati özaro hurmat va işonçga asoslanadi, postlar öçirilsin va kelgusida takrorlanmasin. Menimça, özbek xalqidan rasman uzr söraş, umuman bu takrorlanmasligi böyiça rasman bayonot beriş talabi ham bölişi kerak edi.

Yöqdan köra. Rasmiy eʼtiroz bildirilganiga ham rahmat. Eron özi bu tomonlardagi davlatlarni jiddiy olmaydi, bu kabi bayonotlarni öylamay beraveradi. Birinçidan, imperialistik mafkura, Markaziy Osiyoni öz sobiq yerlari deb qaraş u yerda saqlanib qolgan. Ikkinçidan, mintaqa davlatlarining oğir-bosiq va ehtiyotkor siyosati tufayli bu kabi yondaşuvim tufayli munosabatlarni buzib qöyişim mumkin deb öylamaydi. Uçinçidan, Eron – Örta Şarq mintaqasining eng faol aktorlaridan biri, u mintaqada esa hamma bir-biriga sakrab, keskin bayonot berib, bir-birining suverenitetiga va tarixiy-hududiy merosiga daʼvo qilib örganib qolgan. Bizga taniş misollar – Netanyahu va Erdöğonning tez-tez çiqib turadigan keskin bayonotlari.

@AsanovEldar

Xay Mayli podkastiga çaqirişdi. Meni va Nodirni. Mirşakar, Nozim va Ozodning videolariga, şoulariga közim tuşganida, bari hajviy edi. Men ularning mavzusiga qöşila olmasam kerak, yaxşi hazillaşa olmayman, ularning hazil darajasiga turib bera olmayman, deb öylardim. Ammo bu podkast boşqaçaroq ekan. Auditoriyani maksimal kuldirişga harakat qilmay, jonli, bemalol suhbat qurildi. Oldindan biror mavzu kelişilgani yöq.

Menimça, yaxşi, foydali suhbat böldi. Şaxsan özimga yoqdi. Döstlar davrasida bemalol gurunglaşganday böldim.

Link.

@AsanovEldar

Qurultoyning yangi soni juda zör mavzuga bağişlandi. Çiğatoy ulusi haqida gaplaşdik. Bu davr böyiça mutaxassislar Özbekistonda borligini bilmas ekanman oçiği. Bölganda ham zör mutaxassis bor ekan, Çiğatoy ulusi tarixini juda maroqli va aniq tuşuntirib berdi. Barça savollarga javob oldim.

Sevinç Ulaşova bilan suhbatimizga vaqt ajrating, vaqtingiz mazmunli ötadi.

@AsanovEldar

Tanişing: doktor Xalil Şerğulomiy, Eronning Armanistondagi elçisi. Yuqoridagi qator postlarda tavsiflangan, Özbekiston bilan boğliq voqealarga aloqador şaxs. Yaʼni şaxsan özi ötirib öşa postlarni yozmagan bölsa ham, harqalay uning rahbarligidagi dipmissiyaning axborot siyosatidan xabardordir.

Bu kişi xalqaro munosabatlar böyiça mutaxassis, Eron TIV qoşidagi Siyosiy va xalqaro tadqiqotlar institutida (IPIS) hamda turli dipmissiyalarda uzoq yillar işlagan. Elçilik karyerasi, bilişimça, 2025-yilda Armaniston elçigidan boşlangan.

Lekin Şerğulomiy haqida qiziqroq fakt bor. U Bujnurd şahrida tuğilib ösgan. Bujnurd Şimoliy Xuroson ostonining (viloyatining) markazi. Uşbu viloyat aholisining sezilarli qismini, Bujnurd aholisining köpçilik qismini Xuroson turklari taşkil qiladi.

Xuroson turklari Eron şimoli-ğarbidagi ozarbayjon turklaridan ham, şimoli-şarqidagi Turkmansahro turkmanlaridan ham farq qiladi. Ular bugungi kunda ötroq hayot keçiradi, katta-kiçik şaharlarda yaşaydi. Ularning tili öğuz tarmoğiga kirsa ham, köp jihatdan özbek tiliga öxşab ketadi. Eşitsangiz, ozarbayjon odam özbekça gapirganday tuyuladi. Buning sababi, fors tilining taʼsiridan taşqari, u hududga boşqa qarluq va qipçoq guruhlari ham kirib borganidir.

Şerğulomiy ana şu Xuroson turklaridan, ona tili ham turkça.

Yoşroq bölganimda, “manqurt ekan, turk bölib fors madaniyati deb yuribdi”, degan bölardim balki. Lekin hozirgi paytda buni töğri tuşunaman va qaysidir maʼnoda maʼqullayman. Etnik kelib çiqişidan qatʼi nazar, Eron fuqarosi, yana amaldori, öz davlatining mafkurasini himoya qilişi tabiiy. Bu Eronda etnik mansubiyatga boğlanmagan fuqarolik tuşunçasi ham şakllanayotganidan dalolat berişi mumkin, çunki bunday fikrdagi turkiy tilli Eron fuqarolari juda köp. Bu xafa böladigan emas, örganadigan tajriba.

@AsanovEldar