Ұлттық компаниялардағы қарызды басқару: 2025 жылғы мемлекеттік аудиттердің нәтижелері жарияланды

📌Мәжілістің жалпы отырысынан кейінгі брифингте Жоғары аудиторлық палатаның төрағасы Әлихан Смайылов 2025 жылы жүргізілген аудиттердің негізгі нәтижелері туралы айтып өтті.
Әлихан Смайылов жуырда мемлекеттік аудит аяқталған «Бәйтерек» холдингін мысалға келтірді.

Жалпы Холдингтің шоғырландырылған борышы 2024 жылы 8 трлн теңгеден асқан.

«Біз жаңадан алынған сыртқы қарыздардың бір бөлігінің тиімді инвестициялық жобалардың орнына холдинг компанияларының ішкі мәселелерін шешуге және бұрын алынған қарыздарды жабуға бағытталатынын анықтадық», — деді Жоғары аудиторлық палата төрағасы.

Оның айтуынша, кей жағдайларда аса қажеттіліксіз қарыздар алынған. Мәселен, «Даму» қоры Азия Даму Банкінен мемлекет кепілдігімен қомақты қаражат алады.

«Бұл қаржы екінші деңгейлі банктер, микроқаржы ұйымдары арқылы шағын және орта бизнесті қаржыландыруға арналған. Алайда бизнестен түскен өтінімдердің жетіспеушілігіне байланысты 11 млрд теңге кері қайтарылған. «Сонда бұл қаражат не үшін қарызға алынды?» деген заңды сұрақ туындайды», — деп атап өтті Әлихан Смайылов.

Тағы бір мәселе – квазимемлекеттік компаниялар мемлекеттік қолдау алған жобалар бойынша олардың жоспарлы әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштеріне қол жеткізу мәселесіне көңіл бөлмейді. Бұл негізінен жаңа жұмыс орындарын ашуға, салық базасын кеңейтуге және т.б. қатысты.

Қолдау алған субъектілердің 32%-ы өз міндеттемелерін толық орындамай, жоспарлы көрсеткіштерге қол жеткізбеген. Сондай-ақ жобаларды сапасыз іріктеу, басымдық берілмейтін салаларды қаржыландыру сияқты фактілер де анықталды.

«Қазір «Самұрық-Қазына» қорында аудит жүріп жатыр. Аудит аяқталған соң нәтижелерін жариялаймыз», — деп қорытындылады Палата төрағасы.

🚀 @auditpalatasy

Управление долгом в нацкомпаниях: озвучены итоги госаудитов 2025 года

Отвечая на вопросы журналистов после пленарного заседания Мажилиса РК, председатель ВАП Алихан Смаилов рассказал о ключевых результатах первых аудитов, проведенных в 2025 году.

📌Он сообщил, что одна из проверок была посвящена управлению долгом холдинга «Байтерек». По состоянию на 1 января консолидированный долг группы компаний холдинга достиг более 8 трлн тенге.

«Мы выявили случаи, когда новые займы направлялись на решение внутренних вопросов или погашение прошлых кредитов вместо направления денег на экономически эффективные проекты», — сказал Алихан Смаилов.

По его словам, в отдельных случаях средства заимствовались без фактической востребованности. К примеру, фонд «Даму» привлек от Азиатского банка развития значительные ресурсы под госгарантию.

«Деньги предназначались для финансирования малого и среднего бизнеса через банки и микрофинансовые организации. Однако порядка 11 млрд тенге были возвращены по причине отсутствия заявок от бизнеса», — указал председатель ВАП.

Он отметил, что квазигоскомпании зачастую не устанавливают четких обязательств по достижению плановых социально-экономических результатов от получаемой господдержки. В частности, речь идет о таких показателях, как создание рабочих мест, расширение налогооблагаемой базы и др.

Так, в рамках аудиторской выборки заявленный эффект от мер господдержки не достигнут в 32% случаев или 12 получателями мер поддержки из 37. Кроме того, выявляются факты некачественного отбора проектов, финансирования неприоритетных отраслей и т.д.

«Сейчас проводится аудит в фонде «Самрук-Қазына». Об итогах мы проинформируем общественность после его завершения», — заключил Алихан Смаилов.

🚀 @auditpalatasy

2024 жылғы мемлекеттік аудиттерден кейін бірнеше қылмыстық іс қозғалды

📌Мәжілістің жалпы отырысынан кейінгі БАҚ өкілдеріне арналған брифингте Жоғары аудиторлық палатаның төрағасы Әлихан Смайылов 2024 жылғы аудиттердің нәтижесінде лауазымды тұлғалардың қандай жауапкершілікке тартылғаны туралы айтты.

Өткен жылғы аудит материалдарының негізінде 175 жеке және заңды тұлға әкімшілік жауапкершілікке тартылды (шамамен 92 миллион теңгеге).

Олардың қатарында Сауда және интеграция министрлігінің вице-министрлері, Дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды сараптау ұлттық орталығының бұрынғы басқарма төрағасы, Сауда комитеті Бақылау басқармасының басшысы, Техникалық реттеу және метрология комитеті төрағасының орынбасары, «ТКШ-ны жаңғырту және дамытудың қазақстандық орталығы» АҚ-ның бұрынғы төрағасы, сондай-ақ басқа да өңірлік басқармалардың басшылары, ТКШ бөлімдерінің жетекшілері, бірқатар квазимемлекеттік ұйымдардың бас бухгалтерлері және т.б. бар.

255 жауапты тұлға тәртіптік жауапкершілікке тартылды.

Сонымен қатар 16 аудит материалы құқық қорғау органдарына жіберілді.

Тексеру нәтижелері бойынша аудит материалдарының негізінде Ұлттық аккредиттеу орталығы директорының м.а. қылмыстық жауапкершілікке тартылып, бірнеше жылға сотталды.

«Тағы бір аудит нәтижесінде «Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорының» лауазымды тұлғаларына қатысты қылмыстық іс басталды», — деді Жоғары аудиторлық палата төрағасы.

ШҚО Ауыл шаруашылығы басқармасының шығындарын заңсыз өтеу фактісі бойынша тағы бір материал қылмыстық іске қоса тіркелді.

Азаматтарды дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету жүйесіне жүргізілген биылғы аудит нәтижесінде бес материал құқық қорғау органдарына жіберілді. Атап айтқанда:

🔵бірыңғай дистрибьюторға отандық өнім ретінде жоғары бағамен 8 млрд теңгеге медициналық қолғаптар жеткізу;

🔵бөлшек сауда желісінде тегін амбулаториялық қамтамасыз етуге арналған препараттарды сату. Ондағы баға айырмашылығы 600%-ке дейін;

🔵клиникалық зерттеу жүргізу бойынша орындалмаған жұмыстарға 166,4 млн теңгеге негізсіз ақы төлеу;

🔵ғылыми-техникалық бағдарлама шеңберінде 36,7 млн теңгеге жабдықтар сатып алу фактілері бойынша.

🚀 @auditpalatasy

Ряд уголовных дел был заведен после госаудитов 2024 года

📌Выступая на брифинге для СМИ после пленарного заседания Мажилиса РК, председатель Высшей аудиторской палаты Алихан Смаилов рассказал, какую ответственность понесли должностные лица по результатам аудиторских проверок за 2024 год.

Он сообщил, что по материалам аудитов прошлого года к административной ответственности привлечено 175 физических и юридических лиц
(на сумму порядка 92 млн тенге).

В их числе вице-министры Минторговли, экс-глава Наццентра экспертизы лекарств и медизделий, руководитель управления Контроля торговли, зампред Комитета техрегулирования и метрологии, экс-глава Казахстанского центра модернизации и развития ЖКХ, а также руководители региональных управлений, отделов ЖКХ и государственных медучреждений, а также главные бухгалтеры ряда квазигоскомпаний.

Он добавил, что 255 человек были привлечены к дисциплинарной ответственности.

Кроме того, ВАП направляла 16 материалов аудита в правоохранительные органы.

По результатам разбирательств осужден и.о. гендиректора Национального центра аккредитации.

«На основании другого нашего аудита начато уголовное дело в отношении должностных лиц «Фонда социального медицинского страхования»», — сказал председатель ВАП.

По его словам, еще один материал был направлен по фактам незаконного возмещения расходов Управления сельского хозяйства. Сведения аудита приобщены к уголовному делу.

По аудиту системы лекарственного обеспечения текущего года ВАП уже передала 5 материалов в правоохранительные органы. Это касается:

🔵поставок Единому дистрибьютору медперчаток более чем на 8 млрд тенге под видом отечественной продукции по завышенной стоимости;

🔵продажи препаратов, предназначенных для бесплатного амбулаторного обеспечения, в розничной сети, где разница в ценах достигала 600%;

🔵необоснованной оплаты невыполненных работ по проведению клинического исследования на 166,4 млн тенге;

🔵покупки оборудования на 36,7 млн тенге в рамках научно-технической программы.
 
🚀 @auditpalatasy

Жоғары аудиторлық палатаның ұсынымы бойынша салықтық болжаудың жаңа механизмдері қабылданды

📌Мемлекет салықтық болжау және әкімшілендіру саласындағы тәсілдерді жетілдірді. Жоғары аудиторлық палатаның ұсынымы ескеріліп, бұл өзгерістер жаңа Бюджет кодексіне енгізілді.

Жоғары аудиторлық палата салық және кеден жүйелеріне жүргізілген аудит қорытындысы бойынша Үкіметке жаңа Бюджет кодексінде «салықтық әлеует» және «салықтық алшақтық» ұғымдарын бекітуді, сондай-ақ салалық мемлекеттік органдардың қолдануын регламенттеуді ұсынды.

✔️ Нәтижесінде бұл ұсынымдар Мемлекет басшысы 2025 жылы 15 наурызда қол қойған жаңа Бюджет кодексіне енді.

Мынадай жаңа ұғымдар енгізілді:

🔵«Салықтық әлеует» – салықтық шығыстар мен қадағаланбайтын экономиканы қоса алғанда, салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер түсімдерінің ықтимал сомасы;

🔵«Салықтық алшақтық» – салықтық әлеует пен нақты түскен салықтар арасындағы айырма.

Салықтық алшақтық есепті қаржы жылының қорытындысы бойынша Ұлттық статистика бюросының сайтында түпкілікті макроэкономикалық көрсеткіштер (жалпы ішкі өнім, жалпы қосылған құн, бақыланбайтын экономика және т.б.) жарияланғаннан кейін есептеледі. Ол көлеңкелі экономика және жеңілдіктер беру есебінен салықтардың толық түспеуін де қамтиды.

Салықтық алшақтық туралы мәліметтер Салықтық шығыстар туралы талдамалық есепке енгізіледі.

Жаңа Бюджет кодексінде бюджеттің кіріс бөлігін жоспарлау сапасын жақсартуға, бюджет процестерін оңтайландыруға, парламенттік бақылауды күшейтуге, Ұлттық қор қаражатын пайдаланудың тиімділігін арттыруға және т.б. бағытталған жеті түзету блогы көзделгенін еске саламыз.

🚀 @auditpalatasy

Новые механизмы налогового прогнозирования приняты по рекомендации ВАП

📌Государство усовершенствовало подходы в области налогового прогнозирования и администрирования. Необходимые изменения реализованы в новом Бюджетном кодексе РК с учетом рекомендаций Высшей аудиторской палаты.

По итогам госаудита систем налогового и таможенного администрирования ВАП рекомендовала Правительству закрепить в Бюджетном кодексе понятия «налоговый потенциал» и «налоговый разрыв», а также регламентировать их применение профильными госорганами.

✔️ В результате данные рекомендации были реализованы в новом Бюджетном кодексе, подписанном Главой государства 15 марта 2025 года.

Новые понятия введены в следующем виде:

🔵«Налоговый потенциал» – возможная сумма поступлений налогов и других обязательных платежей, включая налоговые расходы и ненаблюдаемую экономику;

🔵«Налоговый разрыв» – разница между налоговым потенциалом и фактически поступившими налогами.

Налоговый разрыв будет рассчитываться по итогам отчетного финансового года – после выхода окончательных макроэкономических показателей (ВВП, ВДС, ненаблюдаемая экономика и т.д.) на сайте Бюро Национальной статистики. Он в том числе охватит недопоступления налогов за счет теневой экономики и за счет предоставления льгот.

Сведения о налоговом разрыве будут включаться в состав Аналитического отчета о налоговых расходах.

Напомним, в новом Бюджетном кодексе предусмотрено 7 блоков поправок, направленных на улучшение качества планирования доходной части бюджета, оптимизацию бюджетных процессов, усиление парламентского контроля, повышение эффективности использования средств Национального фонда и т.д.

🚀 @auditpalatasy

Шымкенттің су шаруашылығы нысандары мемлекет меншігіне қайтарылды
 
📌Шымкенттегі стратегиялық маңызы бар су шаруашылығы нысандары сот арқылы мемлекет меншігіне қайтарылды. Бұл шешім Жоғары аудиторлық палатаның ұсынымы негізінде қабылданды.

Жоғары аудиторлық палата өткен жылдың желтоқсан айында су бұру саласындағы бюджет қаражаты мен активтерінің пайдаланылу тиімділігіне мемлекеттік аудит жүргізді. Аудит барысында Шымкенттің стратегиялық маңызы бар су шаруашылығы нысандары жеке меншікте екені анықталды. Бұл ҚР Су кодексі талаптарына бұзады.

Осыған байланысты Үкіметке аталған объектілерді заңнама нормаларына сай мемлекет меншігіне қайтару бойынша шаралар қабылдау ұсынылды.

✔️ Нәтижесінде Шымкент қаласының мамандандырылған ауданаралық экономикалық соты қала әкімінің талап-арызын қанағаттандырды. Жеке меншік ЖШС мен Оңтүстік Қазақстан облысының мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті (құқықтық мұрагері – Түркістан облысының мемлекеттік мүлік және жекешелендіру департаменті) арасында жасалған сатып алу-сату шарты жарамсыз деп танылды.

Ескерту. Жауапкердің сот тәртібімен шағымдануына байланысты Шымкент қаласының мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының шешімі қазіргі уақытта заңды күшіне енген жоқ.

Мемлекеттік аудиттің қорытындысы бойынша берілген Жоғары аудиторлық палатаның басқа да тапсырмалары мен ұсынымдарының орындалуы бақылауда болады.

Қазақстан экономикасын демонополизациялау бойынша кешенді жұмыс Мемлекет басшысы
Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасына сәйкес 2022 жылдан бері жүргізіліп келеді. Осы уақыт аралығында бұл шаралар мұнай және мұнай өнімдері, табиғи газ, электр энергиясы, теміржол көлігі, азаматтық авиация, қоғамдық көлік, телекоммуникация және басқа да нарықтарды қамтыды. 

🚀 @auditpalatasy

Государство вернуло в собственность водохозяйственные объекты Шымкента

📌Стратегически важные водохозяйственные сооружения, расположенные в Шымкенте, через суд возвращены в государственную собственность. Соответствующая работа проведена с учетом рекомендации Высшей аудиторской палаты.

В декабре прошлого года ВАП провела госаудит эффективности использования бюджетных средств и активов в сфере водоотведения. В рамках него было установлено, что водохозяйственные сооружения Шымкента, имеющие стратегическое значение, находятся в частной собственности. А это является нарушением Водного кодекса РК.

В этой связи Правительству было рекомендовано рассмотреть вопрос и при необходимости принять меры по возврату данных объектов в собственность государства с соблюдением всех норм законодательства.

✔️ В результате Специализированный межрайонный экономический суд Шымкента удовлетворил иск акима города. Договор купли-продажи, заключенный между частным ТОО и Комитетом государственного имущества и приватизации Южно-Казахстанской области (правопреемник – Туркестанский департамент госимущества и приватизации) признан недействительным.

Примечание. В настоящее время решение Специализированного межрайонного экономического суда города Шымкент не вступило в законную силу в связи с его обжалованием ответчиком в судебном порядке.

Работа по исполнению других поручений и рекомендаций ВАП по итогам государственного аудита остается на контроле.

Комплексная работа по демонополизации экономики Казахстана ведется по поручению Главы государства Касым-Жомарта Токаева с 2022 года. За это время соответствующие меры затронули рынки нефти и нефтепродуктов, природного газа, электрической энергии, железнодорожного транспорта, гражданской авиации, общественного транспорта, телекоммуникаций и т.д.
 
🚀 @auditpalatasy

Мәжілісте Жоғары аудиторлық палатаның 2024 жылғы республикалық бюджеттің орындалуы туралы Үкімет есебіне берген қорытындысы қаралды

📌Қазақстан Республикасы Мәжілісінің жалпы отырысында 2024 жылғы республикалық бюджеттің орындалуы туралы Үкімет есебіне Жоғарғы аудиторлық палатаның қорытындысы таныстырылды.

Қорытындыға сәйкес 2024 жылдың сәуірінде мемлекеттік жоспарлау жүйесі жаңартылған. Алайда орталық мемлекеттік органдар даму жоспарларын оған уақытылы бейімдей алмады. Нәтижесінде мемлекеттік органдардың даму жоспарының 7 негізгі ұлттық индикаторына және 20 нысаналы индикаторына қол жеткізілмеді.

2024 жылғы кірістер бойынша болжам бастапқыда бекітілген жоспардан 2 трлн теңгеге төмендетілді. Бірақ нақтыланған жоспар да 609 млрд теңгеге орындалмаған.

Салықтық тексерулер санының артқанына қарамастан, олардың нәтижелері бойынша өндіріп алу проценті екі еседен астам төмендеді. 249 ірі салық төлеушіге мониторинг жүйесіз жүргізіледі. Нәтижесінде қосымша есептелген сома небәрі 643 млн теңгені немесе ірі салық төлеушілерден түскен түсімдердің 0,01%-ын ғана құрады. Жалпы 2024 жылы салық жинау көлемі 2023 жылмен салыстырғанда 4,7% төмендеген.

Бұл факторлар қарыз алудың ұлғаюымен қатар Ұлттық қордан берілетін трансферттерді де көбейтуге мәжбүрледі. 2024 жылы оның көлемі 5,6 трлн теңге болды. 2023 жылмен салыстырғанда Ұлттық қор активтерінің деңгейі жалпы ішкі өнімге 7%-дық тармаққа төмендеген. Бюджет тапшылығын ЖІӨ-нің 2,6%-ы диапазонында ұстау мақсаты орындалмаған. Мұнайға қатысты емес тапшылықтың белгіленген лимиті де сақталмаған. Оның абсолютті мөлшері 10,8 трлн теңге болды.

2024 жылы республикалық бюджеттің шығыстары бойынша бюджетке 13 рет өзгеріс енгізілген, ал өзгерістердің 40%-ы 4-тоқсанға тиесілі. Өткен жылы 56 млрд теңгеге 112 бюджеттік инвестициялық жоба қаржыландыру жоспарынан алынып тасталған. Бұл – газ, су және электрмен жабдықтау, инженерлік-коммуникациялық инфрақұрылым салаларындағы объектілер. Алайда екінші жартыжылдықта жалпы сомасы 58 млрд теңгеге басқа 96 инфрақұрылымдық жоба енгізілген. Ал жаңадан енгізілген жобалардың бағыттары сол алынып тасталған жобаларға ұқсас.

Жекешелендірудің 2021-2025 жылдарға арналған кешенді жоспарын іске асыру қарқыны төмендеген. 2024 жылы небәрі 14 объект сатылды.

Оң нәтиже ретінде былтыр республикалық бюджеттен квазимемлекеттік секторды қаржыландыру көлемі 29%-ға жуық қысқарғанын атап өтуге болады. Дегенмен холдингтердегі активтерді ұтымсыз басқару фактілеріне жол беру жалғасып келеді.

Мәселен, «Бәйтерек» холдингінің компаниялары жеңілдікпен берілетін ресурстарды түпкілікті алушыларға жеткізу мерзімін ұзаққа созады. Жобаларды іріктеу процесі жеткілікті деңгейде ашық емес. Мәлімделген KPI-ға жетпеген немесе қарсы міндеттемелер мүлдем қарастырылмаған жобаларға қолдау көрсетілген.

«Самұрық-Қазына» қоры жалпы құны 239 млрд теңге болатын тау-кен, металлургия және өнеркәсіп салаларындағы 13 жобаны тоқтатқан.

Жоғары аудиторлық палата Үкімет және Парламентпен бюджеттік процестерді жетілдіру мәселелері бойынша бірлескен жұмысты жалғастырады.

🚀 @auditpalatasy

Заключение ВАП к Отчету Правительства об исполнении бюджета за 2024 год рассмотрено в Мажилисе РК

📌На пленарном заседании Мажилиса РК были представлены основные выводы из Заключения Высшей аудиторской палаты к Отчету Правительства об исполнении республиканского бюджета за 2024 год. Документ был всесторонне рассмотрен депутатами нижней палаты Парламента.

Так, в апреле 2024 года вновь обновилась система госпланирования, однако центральные госорганы не смогли оперативно адаптировать к ней свои планы развития. Как следствие, не удалось достичь 7 ключевых национальных индикаторов и 20 целевых индикаторов в планах развития госорганов.

Прогноз по доходам 2024 года был снижен на 2 трлн тенге от первоначального плана, однако и он оказался не исполнен на 609 млрд тенге.

Несмотря на рост количества налоговых проверок, процент взыскания по ним снизился более чем в 2 раза. Мониторинг 249 крупных налогоплательщиков идет бессистемно, в результате сумма доначислений составила 643 млн – всего 0,01% от общих поступлений крупных субъектов. В целом за 2024 год сбор налогов снизился на 4,7% к уровню 2023 года.

Эти факторы вынуждают наращивать не только заимствования, но и увеличивать объемы трансфертов из Нацфонда. В 2024 году – это 5,6 трлн тенге. В целом уровень активов Нацфонда к ВВП в сравнении с 2023 годом снизился на 7 процентных пунктов. Цель по удержанию дефицита бюджета в диапазоне 2,6% ВВП не достигнута. Установленный лимит ненефтяного дефицита также не соблюден, абсолютный размер которого составил 10,8 трлн тенге.

За 2024 год в расходы бюджета изменения вносились 13 раз, при этом 40% корректировок пришлись на 4 квартал. Из плана финансирования были исключены 112 бюджетных инвестпроектов на 56 млрд тенге: объекты в сфере газо-, водо- и электроснабжения, инженерно-коммуникационной инфраструктуры и др. После корректировок бюджета во втором полугодии были включены 96 инфраструктурных проектов на 58 млрд тенге. Однако по направлениям они аналогичны тем, которые исключили ранее.

Темпы исполнения Комплексного плана приватизации на 2021-2025 годы снизились: за 2024 год реализовано всего 14 объектов.

В качестве положительного момента отмечается сокращение в 2024 году объемов финансирования квазигоссектора из республиканского бюджета почти на 29%. Вместе с тем по-прежнему имеются факты нерационального управления активами.

Так, группой компаний холдинга «Байтерек» затягивались сроки доведения льготных ресурсов до получателей. Процесс отбора проектов выстроен недостаточно прозрачно: поддержку получали проекты, которые либо не достигали заявленных KPI, либо по ним не предъявлялись встречные обязательства.

Фондом «Самрук-Қазына» отменена и приостановлена реализация 13 горнорудных, металлургических и промышленных проектов общей стоимостью 239 млрд тенге.

Высшая аудиторская палата продолжит совместную работу с Правительством и Парламентом над совершенствованием бюджетных процессов.

🚀 @auditpalatasy