21 февраль Халыкара туган тел көне буларак билгеләнә.

Бу мөһим көн ЮНЕСКО тарафыннан үткәрелә. Ул дөньяда туган телләрнең әһәмиятен һәм саклау кирәклеген хәтерләтү өчен кертелгән.

Соңгы елларда Русиядә милли телләр хәле бигрәк тә мөшкел булып күренә. Рәсми җанисәп саннарына караганда, милли телләрдә сөйләшүчеләр саны зур тизлек белән кими бара. Тел активистлары телләрнең мәгариф системыннан кысрыклап чыгарылуына зарлана, бу коточкыч нәтиҗәләргә китерергә мөмкин дип кисәтә. Русия Украинага каршы алып барган сугыш шартларында тел өлкәсендә активлыкның да хәзер куркыныч булуын, сәясәткә нык бәйле итеп кабул ителүен дә әйтә белгечләр.

Бу шартларда милли телләрнең хәле ничек? Азатлык берничә тел активисты белән сөйләште. Без алардан туган тел язмышына тәэсир иткән һәм уңай, һәм тискәре күренешләрне барларга сорадык.

👉Азатлык Радиосы сәхифәсендә укыгыз.

@azatliqradiosi

Бүгенге көндә чит илдә яшәүче татар теле активисты (иминлек максатыннан ул исемен атамаска сорады) сүзләренчә, хәзерге вакытта татар теле үсешенә тәэсир иткән уңай һәм тискәре факторлар бар.

— Бер яктан, телнең җанлы тормышы бара, ул камилләшә, сөйләм теленә күпмедер күләмдә гадиләшә дә. Татар теле лексикасы, кагыйдәләре турында галимнәр арасында түгел, җәмгыятьтә дә кайнар бәхәсләшү, аралашу бара. Болар барысы да, һичшиксез, телнең җанлы кулланылуы билгеләре.

Мәгариф системында да ул әлегә әзме-күпме сакланып килә, мәктәр-гимназияләрдә укытыла. Театрларыбыз бар, эстрада үсеш кичерә, матбугат эшләп килә. Булганны да бәяли белергә һәм сакларга кирәк. Башка халыкларда бусы да юк шул, — ди ул.

Русиядән эмиграция дә күпмедер күләмдә тел абруе үсүенә тәэсир ясады, дип саный тел активисты. Аерым алганда, мобилизация вакытында башлыча Казакъстан, Кыргызстан, Төркия, шулай ук башка төрки республикаларга китүчеләр татар телен белү өстенлеген аңлады, туган телне белү аларга ярдәм итте яки өйрәнүгә мотивация артты, дип саный активист.

— Әмма икенче якны да без бик яхшы күрәбез, беләбез. Татар телендә сөйләшүчеләр саны кимүе кызганычка реаль факт, бу хакта Азатлык та күп язды. Соңгы җанисәптә татар телендә сөйләшүчеләрнең нык кимүе күренде, башка объектив күрсәткечләр дә бар. Моның нәтиҗәсендә шәһәрләрдә һәм авылларда да татар сөйләшүчеләр саны азая бара, тел сирәгрәк ишетелү куркынычына ия.

Мәгариф системында да телнең кысыла баруы да зур борчулар уята, тенденция шатландырмый. Монда аерым "рәхмәт"не "телне мәктәптә түгел, өйдә укытырга кирәк" диюче абзыйларга әйтергә кирәк инде, дәүләт мәгариф системыннан тел кысрыклана бара. Үзләре дә татар телен камил, әдәби дәрәҗәдә белмәгән кешеләр балаларына телне өйдә ничек укытсыннар, ничек тапшырсыннар? Мондый юлдан барсак, татар теле инде 3-4 буыннан соң юкка чыгарга мөмкин, — дип борчыла Азатлык әңгәмәдәше.

Тел активисты сүзләренчә, соңгы елларда татар теленә игътибар артуы аеруча социаль челтәрләрдә, гади кулланучылар тарафыннан күзәтелә. Бу очракта татар теленә игътибар дәүләттән түгел, ә гади кешеләр тарафыннан арта, алар үзләре телне өйрәнү һәм куллану ысулларын эзли.

— Instagram, Tiktok кебек платформаларда татар теле, мәдәнияте, тарихы турында видеолар бик күп хәзер, аларны күбесенчә бик яшь кешеләр эшли, үзләре татарча сөйләшә яки урыс телендә татар мәдәнияте турында сөйли. Хәзер бу хезмәтләрнең алгоритмнары да татар темасына бик яраклашты, татар темасына берничә видеоны гына карау җитә, лентаң мондый видеолар белән тула. Telegram-да да татар теленә игътибар арта, мессенджерны татарчага тәрҗемә итү такымнары да бер генә түгел, татар темасына төркемнәр-чатлар да шактый күбәйде, — ди ул.

@azatliqradiosi

Башкортстаннан социаль тикшеренүче, башкорт телендә AQYL сөйләшү клубларын оештыручы Илүзә Мөхәмәтйәнова да үз туган теле турында охшаш фикердә.

Өмет уятырлык очраклар шактый, әмма алар күбесенчә ихтыярилар активлыгына бәйле ди ул.

— Ay Yola төркеменең уңышы, Моргенштернның соңгы видеосына башкортчага тәржемә ителгән субтитрлар куюы, ел да Уфада, Агыйдел яр буенда үткәрелә торган "Самауырлы ритайым" мәдәни чарасы миңа башкорт телендә кызыксыну үсә баруын күрсәтә. Акыл сөйләшү клубына да күпләр башкорт телен бөтенләй яңадан өйрәнү, йә инде онытылып барган туган телен кире кайтару максаты белән килә. Бу, әлбәттә, телнең үсешенә өмет бирә, әмма бу очракта күп кенә проектлар ихтыярилар, активистлар тарафыннан башкарыла.

Дәүләт күләмендә башкорт теле дәресләре кыскартылуы зур борчу уята, ди тикшеренүче.

— Яңа бәйрәмнәр кертелүе телгә карата игътибарны тик шул бәйрәмнәр чикләрендә генә тота. Әмма тел үсеше өчен аны системлы рәвештә үстерү кирәк. Һәм, әлбәттә, тел аерым гына яши алмый – аны куллану ешлыгын да, өлкәләрен дә үстерү мөһим. Бу очракта дәүләт ягыннан яңа файдалы инициативалар булдырылмаса, алга бару кыен булыр.

Минем фикеремчә, башкорт телендә тагын интернетта һәм социаль челтәрләрдә киң күрсәтелү җитми. Әле башкорт телендә виртуаль дөньяда сөйләгән кешеләр чикләнгән. Яңа буын телне кызыксыну аша өйрәнергә тиеш.

Гомумән алганда, бүгенге көндә башкорт теленең хәле катлаулы, әмма тулысынча өметсез түгел. Ул "чик сызыгында" тора дип әйтергә мөмкин: бер яктан, җәмгыять эчендә яңа кызыксыну уяна бара. Икенче яктан, системлы дәүләт сәясәте җитми, ә булганы тулы түгел, — диде Мөхәмәтйәнова.

#башкорт_теле

@azatliqradiosi

❗️Дроннар һөҗүме янавы сәбәпле Казанда планлаштырылган урам чаралары, шул исәптән май чабу бәйрәме узмаячак.

Бу хакта Казан башкарма комитетының мәдәният идарәсе матбугат хезмәтенә сылтанып Бизнес Онлайн язды . Хәзерге вакытта Черек күл янындагы паркка кешеләрне кертмиләр, шугалак шулай ук вакытлыча эшләми.

Казанда дроннар һөҗүме куркынычы сәбәпле, бүген мәктәп укучылары укытучылар белән бергә махсус яшеренү урыннарына төшкән. Бу хакта шәһәрнең мәгариф идарәсе матбугат хезмәте хәбәр итте.

Казаннан тыш, дроннар һөҗүме куркынычы Әлмәт, Алабуга һәм Түбән Камада да игълан ителде. Гадәттән тыш хәлләр министрлыгы саклану урынына яшеренергә, тәрәзәләр янына килмәскә чакыра. Татарстанның барлык һава аланнары ябылды. Шул сәбәпле 50дән артык очыш тоткарлана.

Әлмәт районында дроннарның сәнәгать корылмаларына һөҗүм итү омтылышы булган дип хәбәр итте район башлыгы Гүзәл Хәбетдинова.

Хәбетдинова халыкны урамда йөрүне мөмкин кадәр киметергә һәм тәрәзәләрдән ерак торырга чакырды. «Куркыныч көчәйгән очракта яшеренү урыннарына бару кирәклеге турында кисәтү игълан ителәчәк», — дип өстәде ул.

Дроннар һөҗүме куркынычы тәртибе бу атнада Казанда дүшәмбе, сишәмбе, чәршәмбе һәм җомга көнне дә берничә сәгать гамәлдә булды.

@azatliqradiosi

Алабуга районы күгендә дроннар бәреп төшерелгән.

Бу хакта район башлыгы Рөстәм Нуриев белдерде.

«Бүген район күгендә һава һөҗүменә каршы саклану көчләре тарафыннан дошманның дроннары уңышлы рәвештә бәреп төшерелде. Сакчыларыбызга килешеп эшләгәннәре өчен рәхмәт белдерәм! Корбаннар да, җимерекләр юк, инфраструктура корылмалары гадәттәгечә эшли. Барчагызны да тынычлык сакларга чакырам», диде ул.

Татарстанда бүген дроннар һөҗүме куркынычы сәбәпле кертелгән чикләүләр алынган.

"Барлык хезмәтләрнең килешеп эшләве нәтиҗәсендә һөҗүмне кире кагуга ирешелде. Җитештерү эшләре туктатылмады. Корбаннар һәм җимерекләр юк. Иминлек максатларында Казанда бүген кешеләр күпләп җыела торган барлык урам чаралары уздырылмаячак", дип белдерә Казан Кирмәне.

▪️Элегрәк Украина хәрби белгече Олег Жданов Татарстанның хәрби сәнәгать объектлары, аерым алганда, дрон җитештерүче "Алабуга" икътисади зонасы Украина өчен канунлы һәдәф булып тора һәм аңа һөҗүмнәр дәвам итәчәк дип кисәткән иде.

@azatliqradiosi

21 февраль - Халыкара туган тел көне уңаеннан сезнең игътибарга дөньяда юкка чыгу куркынычы янаган телләр турында аңлатма тәкъдим итәбез.

Әлеге видеоны 2019 елны ясаган идек. Тагын бер искә төшереп китәбез.

@azatliqradiosi

Татарстан күгендә бүген 11 дрон бәреп төшерелгән

Бу хакта Русия саклану министрлыгына сылтанып ТАСС хәбәр итә.

Соңгы тапкыр Татарстанга мондый көчле һөҗүм узган елның 12 августында ясалган иде. Ул вакытта барлыгы 9 дрон бәреп төшерелде.

Бүгенгесе Русиянең Украинага каршы башлаган баскын сугышы чорында Татарстан күгендә берьюлы иң күп санда дрон бәреп төшерелгән очрак.

▪️Татарстанга беренче дрон һөҗүме 2024 елның 2 апрелендә ясалды: ул вакытта дроннар Алабуга белән Түбән Камадагы сәнәгать оешмаларына очып килде, шулай ук, Алабугадагы тулай-торакка һөҗүм итте. Ул вакытта 14 кеше яраланган иде.

▪️"Алабуга" махсус икътисад зонасында дроннар җыю ширкәте урнашкан.

▪️Элек Украина хәрби белгече Олег Жданов әгәр украин ягы җимереклекләр җитәрлек булмады дип тапса, "Алабуга" икътисади зонасына һөҗүмнәр дәвам итәчәк, дип белдерде.

@azatliqradiosi

Русиянең Украинага каршы баскын сугыш башлавына тиздән дүрт ел

21 февральдә Парижда украиннар оешмасы уздырган йөрештә Татар иҗтимагый үзәге рәисе Фәрит Зәкиев тә катнашты. Ул Республика мәйданыннан Бастилия мәйданына кадәр узган йөрештә Татарстан байрагын һәм "Украина иреге = Татарстан иреге" дигән шигарь күтәреп барды.

Sota язуынча, чарада якынча 3 мең кеше катнашкан. Алар арасында украиннардан тыш башка милләт вәкилләре дә күп булган.

▪️24 февраль көнне Русия президенты Украина территориясендә "махсус хәрби операция" (Русия хакимиятләре сугышны шулай дип атый - ред.) башлануын игълан итте, Русия гаскәре Украинага һөҗүм итте.

Бүген сугышның 1460нчы көне.

Сугышта бүгенге көндә Башкортстаннан кимендә - 9103 кеше, Татарстаннан - 7866 кеше һәлак булды.

📷Фәрит Зәкиев (сулда).

@azatliqradiosi

Дәүләт Думасына Татарстаннан сайланган депутатлар саны кимергә мөмкин

Бу хакта үз чыганаклары белән сөйләшкән "Бизнес Онлайн" яза. Русиядә төбәкләр саны арткан (сүз Украинадан басып алган төбәкләр турында бара), ә депутатлар саны үзгәрмәгән, ди алар.

Бүген Думада Татарстанны 15 депутат вәкиллек итә. Алар арасында республикага мөнәсәбәте булмаган, федераль үзәк тарафыннан тәкъдим ителгән намзәтләр дә бар (Максим Топилин, Руслан Гаджиев, Елена Ямпольская). Басма чыганаклары мондый намзәтләр азаерга мөмкин дип фаразлый.

Төгәл исемлекләр майга таба билгеле булыр дип көтелә. Анда "Бердәм Русия" праймеризлары узарга тиеш.

Элегрәк Азатлык республикадан сайланган депутатлар активлыгы һәм эшчәнлеге турында язган иде. Спойлер: күбесенчә алар Мәскәү сәясәтенә туры килгән эшчәнлек алып бара.