Казаннан Грузиягә киткән 21 яшьлек Эльвина Шәрифуллина бик озак вакыт илдән китүен мөһаҗирлек дип атый алмаган.

“Мин гомумән эмиграция кешесе түгел. Моны киткәч кенә бик яхшы аңладым. Миңа калса, мин Татарстан эчендә генә яши алам”, ди ул.

Эльвина ни өчен илдән киткән соң?

“Дөресен әйткәндә, 2024 елның көзендә мин Грузиягә дусларым һәм хезмәттәшләрем белән күрешергә дип киттем. Моңа кадәр дә мин чит илләргә бара һәм һәрвакыт кире Казаныма кайта идем. Фатирым, гаиләм, этем, укуым бар. Мин беркайчан да Казаннан китәрмен дип уйламадым, хыялланмадым. Ләкин тора-бара хәлләр куркынычрак була башлады. Башкортстандагы репортажларның берсеннән соң хезмәттәшемдә тентү узды. Эш материалларында минем фамилиям дә күренә башлады. Моңа кадәр дә мине Грузия чигендә, Югары Ларста бер тоткарлаганнар иде, журналистика эшчәнлеге турында сорау алдылар. Аннары тикшерүләр, сөйләшүләр башланды, элеккеге эш урыннарымда минем турында сорашып килүләре ачыкланды. Һәм бер мизгелдә кире кайту куркыныч булып тоела башлады.

Иң куркыныч мизгел Казан һава аланында булды. Мине яңадан өстәмә тикшерүгә алып киттеләр, документларымны алдылар, сораулар бирә башладылар. Һәм мин аэропорт бәдрәфендә утырганда бик нык курыктым, еладым. Миңа ул вакытта унтугыз яшь. Әгәр берәр нәрсә булса, мин бөтенләй ялгыз калачагымны аңлый идем. Миндә инде "кирәк булса" дип сакланган адвокат номеры бар иде. Дусларым һәм хезмәттәшләрем, гомумән, мине теләсә кайсы вакытта тоткарларга мөмкиннәр икәненә әзер иде. Әмма бер эләктерсәләр, мине чыгармаячаклар, мине беркем дә төрмәдән тартып чыгармаячак иде. Кем инде мин? Бер хыялый яшь кыз. Мин чираттагы сәяси тоткын булачак идем, сәяси тоткыннарны искә алган митингларда фотомны кемдер тотып торыр иде яисә медиаларда телгә алынган бер кеше генә була ала идем. Мин ирек яратам.

Шунда мин беренче тапкыр үземә мин төрмәгә утырасым килми дип әйттем . Үзем өчен курыкканга түгел, ә әти-әнием өчен — әнием, әбием, бабам өчен курыктым. Мин сәяси тоткыннар гаиләләренең ничек яшәвен бик яхшы беләм. Мин әниемнең сәяси тоткын анасына әйләнүен теләмәмдем. Бабамның тынчы тикшерү изоляторда чиратларда басып торып, мыскыллы сөйләшүләргә сабыр итеп миңа кирәк-яраклар ташып йөрүен теләмәдем. Чемодан күтәреп мөһаҗирлектә яшәү төрмәдән күпкә хәерлерәк.

Казан һава аланында сораулар алган вакытта, әгәр хәзер мине чыгаралар икән, мин кире кайтмаячакмын дип үземә сүз бирдем. Бу — бик авыр карар”, ди ул.

Тулырак 👉монда укыгыз.

@azatliqradiosi

Хәерле иртә, хөрмәтле укучыларыбыз! Бүген 1 июнь, җәйнең беренче көне китергән кайбер хәбәрләрне барлыйк:

🔸Русия басып алган Херсон өлкәсе Генически районында дрон һөҗүме нәтиҗәсендә 2020 елгы бер бала үлгән, 11 кеше яраланган. Бу хакта Русия хакимияте билгеләгән губернатор Владимир Сальдо хәбәр итте.

🔸Романия президенты Никушор Дан 29 майда Галац шәһәрендәге торак йортка килеп төшкән дронның Русиянеке булуын әйткән. Аның сүзләренчә, моны тикшерү нәтиҗәләре күрсәткән. Сүз "Герань-2" дроны турында бара, дигән ул.

🔸АКШ Иран радарларына һәм дроннар белән идарә итү өчен кулланылган диспетчер пунктларына һөҗүм иткән. Бу хакта АКШ Үзәк хәрби идарәсе хәбәр иткән. Иран исә җавап итеп һөҗүм ясалган АКШ авиабазасына ут ачканын белдергән.

🔸Сербия 2026 ел ахырына кадәр Русия ватандашлары өчен виза кертергә мөмкин. Бу илнең Европа берлегенә керүе өчен кирәк.

🔸Башкортстанда ягулык бәясе кабат арткан. Бу — 2026 ел башыннан бирле 13нче тапкыр арту.

@azatliqradiosi

Көн язмасы: Алтын Урда: кем варис?

Астанада Алтын Урда тарихына багышланган "Дала цивилизациясе моделе буларак Алтын Урда" дигән чарада Казакъстан президенты Касым-Жомарт Токаев үз иленең Алтын Урданың төп варисы булуын белдерде.

Бүген Казакъстанда Алтын Урда мирасына игътибар аеруча көчле. Моның ачык мисалы — Жучи Олысын өйрәнү институты булдырылу, шулай ук Казакъстан тарихының җиде томлы академик басмасында аерым бер томны тулысынча Алтын Урдага багышлау. Моннан тыш, Токаев Төркестанда дала цивилизациясен популярлаштыру үзәген ачу һәм чит ил галимнәре белән берлектә нәшрият проектларын башлап җибәрү тәкъдимен дә яңгыратты.

Элегрәк, 2021 елда, Казакъстанның Атырау шәһәрендә Алтын Урданың 750 еллыгы кысаларында узган халыкара фәнни җыенда Токаевның анда катнашучыларга юллаган мөрәҗәгатендә Алтын Урданың казакъ дәүләтчелеге тарихы булуы, милли рухны күтәрүе турында әйтелгән иде инде.

Узган ел Татарстанда "Евразия далалары халыклары тарихы һәм мәдәнияте" дип аталган үзенчәлекле төбәк програмы әзерләнгәне әйтелде. Програм 2026 елда эшли башлаячак һәм 2034 елга кадәр дәвам итәчәк диелде. Програмда аерым урын Алтын Урда һәм татар ханлыклары чорын өйрәнүгә бирелә. Галимнәр урта гасыр шәһәрләрен, сәүдә юлларын һәм төбәк халыкларының мәдәни бәйләнешен тикшерәчәк диелде.

Алтын Урданы өйрәнгән галим Юлай Шамилоглы Алтын Урданы уртак мирасыбыз итеп күрергә тиешбез дип саный.

"Алтын Урда Казакъстанныкы да түгел, Татарстанныкы да түгел. Ул — уртак дәүләт. Аның өчен үзара сугышканчы берләшергә кирәк, ул тарихка уртак бер тарих буларак карарга кирәк. Европалылар да ничектер уртак мәдәният турында уйлый, кытай да, гарәпләр дә уртак мәдәният ди. Бу Алтын Урдадан килеп чыккан халыклар арасында да татарлар да, казакълар да, үзбәкләр дә бар. Бүлешергә тиеш түгелләр”, ди ул

Тулырак 👉монда укыгыз.

@azatliqradiosi

Уфадагы Салават Юлаев һәйкәлен яңадан бронзадан коймакчылар

Бу хакта Башкортстан башлыгы Радий Хәбиров оператив киңәшмәдә хәбәр итте. Аның видеосын UTV чыгарды.

Радий Хәбиров сүзләренчә, башлангыч скульптура сакланып калачак, аны реставрацияләп, яңа урынга куячаклар.

"Күбрәк катлаулы, ләкин ышанычлырак юлны сайларга мөмкин <…> Яңа һәйкәлне бронзадан кою <…> Хәзер реставрациядә булган һәйкәлне без, әлбәттә, торгызачакбыз. Әмма аның хәле катлаулы булуын исәпкә алып, аны көчле җилгә каршы куеп булмый. Республика һәм Уфа халкы белән киңәшеп, аңа урын табарга, пыяла гөмбәз астына урнаштырырга тәкъдим итәм. Бу шулай ук тагын бер музей булачак», диде Радий Хәбиров.

Башкорт активисты, сценарист Таңсулпан Буракаева үзенең социаль челтәрләрендә сүтелгән Салават Юлаевның һәйкәлендә әледән-әле җитешсезлекләр табу һәм аны зурлап сөйләү һәйкәлне кире урынына кайтырмас өчен сәбәп буларак кулланыла ала дип фаразлаган иде инде

"Хәзер яңа һәйкәлне бронзадан коярга тәкъдим итәләр, ә искесен башка урынга, мәсәлән, Салават районына илтеп куярга диләр. Илтеп куячаклар, анысын беренче эш итеп башкарачаклар, аннары бронзадан яңаны кояр өчен сугыш барган вакытта акча юк дип киләчәккә калдырачаклар. Әмма ул якты киләчәк булмаячак", дип язды ул социаль челтәрләрдә.

▪️Салват Юлаев һәйкәле 2025 елда сүтелде. Реставрация эшләре 2027 елның апреленә кадәр узачак.

▪️Танатаналы ачылыш 2027 елның 11 октябренә, һәйкәлнең 60 еллыгына планлаштырыла.

#Башкортстан

@azatliqradiosi

🎭Казан театр училищесының татар бүлегендә укучыларга, ягъни киләчәктә татар театрларында эшләячәк егет-кызларга, гомуми белем бирү дәресләре урыс телендә укытыла.

Казан театр училищесында «Актерлык сәнгате” юнәлешендә укучыларны татар һәм урыс төркемнәренә аерым җыялар. Ләкин татар театрлары өчен әзерләнүче булачак артистларга да гомуми белем бирү фәннәре урыс телендә укытыла. Бу хакта “Реальное время”га уку йортының укыту эшләре мөдире урынбасары Миләүшә Сорокина әйткән.

“Без урыс театрларына барачак укучыларны да, татар театрлары өчен булачак артистларны да җыябыз. Әмма татар төркемнәрендә дә укыту, нигездә, урыс телендә алып барыла, актерлык осталыгы һәм сәхнә теле генә татар телендә үзләштерелә”, дигән ул.

Элек танылган артист Рамил Төхвәтуллин театрга чиста сөйләшә белмәгән студентлар килүе турында әйткән иде.

“...Хәзер шуңа барып җиттек: кайбер татар театрлары урысча уйный башлады. Мин моңа карата үз фикеремне язып Мәдәният министрлыгына хат юлладым инде. Телдән соң икенче һөҗүм мәдәнияткә, сәнгатькә булачак. Ул инде башланды да. Хәзер үк театрга татарча чиста сөйләшә белмәгән студентлар килә. Сәхнәдә милли каһарманнар калмады. Тукай төште сәхнәдән!" дип сөйләгән иде ул 2020 елны Азатлык Радиосына.

Cоңгы елларда татар театрларының "урыслаша" баруына да игътибар итәләр. Бу хакта Азатлык Радиосы язган иде.

@azatliqradiosi

Хәерле иртә, хөрмәтле укучыларыбыз! Бүген 2 июнь, әлеге көн китергән кайбер хәбәрләрне барлыйк:

📌Русия армиясенең Киевка дрон һөҗүме нәтиҗәсендә дүрт кеше һәлак булган, 62 кеше яраланган, шул исәптән ике бала. Бу хакта шәһәр мэры Виталий Кличко хәбәр итте. Днепрга һөҗүм нәтиҗәсендә алты кеше үлгән һәм 36 кеше яраланган. Өлкәнең хәрби хакимияте башлыгы Александр Ганжа белдерүенчә, яраланучылар арасында шулай ук балалар бар.

📌Краснодар төбәгендә дрон һөҗүме нәтиҗәсендә Ильский нефть эшкәртү ширкәтендә янгын чыккан. Бу хакта төбәкнең оператив штабы хәбәр итә.

📌Сербия президенты Александр Вучич ил хакимиятең Русия ватандашлары өчен виза кертүне кире какты. Элегрәк мондый мөмкинлек турында "Известия"гә Серб парламентының диаспора һәм серблар мәсьәләләре комитеты башлыгы Драган Станоевич белдергән иде.

📌Мәхкәмә Бакчасарайдан сәяси тоткын кырымтатар фотографы Эрнеса Аметовның 2022 елгы эшен яңадан карагач 11 елга кырыс тәртипле колониягә хөкем иткән. ОВД-Инфо язуынча, ФСБ хезмәткәрләре аны 2017 елда тоткарлый. Шул вакыттан бирле ул СИЗОда утыра.

📌Дрон һөҗүмнәреннән соң «Алабуга»да хезмәткәрләр җыю белән проблемнар туган — хәзер аларны үзләре эзлиләр. Елабуга live Телеграм каналы кулланучыларга сылтанып язуынча, проект рекрутерлары хәзер HH.ru сәхифәсендәге кандидатларга үзләре эш тәкъдим итеп яза башлаган.

@azatliqradiosi

Татарстанда 2036 елга кадәр республиканың дәүләт телләрен һәм башка халыклар телләрен саклау, өйрәнү һәм үстерү дәүләт програмының яңа редакциясе расланды.

Карарны Татарстан премьер-министры Алексей Песошин имзалаган.

Бизнес-Онлайн язуынча, документта татар һәм урыс телләренә ярдәм чаралары сакланып калган, шул ук вакытта гомумрусия үзбилгеләнүне (идентичность) ныгытуга, традицион кыйммәтләргә һәм милләтара татулыкка игътибар арткан.

Програм яңа федераль стратегик документларга туры китерелгән. Карарда билгеләнгәнчә, Татарстан халыклары телләрен үстерү мәдәни мирасны саклау белән генә чикләнмәскә тиеш, ә гражданлык бердәмлеген ныгытуга, милләтара татулыкны арттыруга һәм патриотик тәрбиягә дә хезмәт итәргә бурычлы.

Програмда татар теле — үстерелергә тиешле тел буларак күрсәтелә. Аны дәүләт теле һәм туган тел буларак куллануны киңәйтү, мәктәпләрдә укыту, татар телендә белем алу мөмкинлекләре булдыру, Татарстаннан читтә дә үстерү, фәндә татар телен куллануны саклау, китаплар чыгырау, интернетта татар телен популярлаштыру, IT-инструментлар булдыру турында сүз бара.

"Дәүләт тел сәясәте принципларына ярашлы рәвештә, урыс телен Русия Федерациясенең дәүләт теле, туган тел һәм милләтара аралашу теле буларак саклау һәм куллануны тәэмин итү юнәлешендә эш алып барыла. Шулай ук татар телен Татарстанның дәүләт теле һәм туган тел буларак саклау, өйрәнү һәм үстерү, ике дәүләт теленең дә тиешенчә эшләвен тәэмин итү мөһим бурыч булып тора", диелә програмда.

Програмга күпме акча тотылачагы әйтелми. Програмның элекке редакциясендә (2022-2030 ел) 1 миллиард сумнан артык акча бүленгән иде. 2014-2022 еллар програмында да 1 млрд сум акча каралды. Еллар дәвамында телләр үсеше програмының бюджеты арттырылмады. Хәтта 2023 елда Татарстанда дәүләт телләрен саклау һәм үстерү програмы ниятләнгәннән 12,5 процентка әзрәк финансланган иде.

2022 елда шулай ук каралган финанслар 20 процентка кимегәнен язган идек.

2020 елда пандемия сәбәпле програмның финанслануы шулай ук киметелде. 123,6 млн сум урынына 61,5 млн гына бирелде.

Бары тик 2021 елны гына Татарстан халыклары телләрен үстерүгә һәм республикада телләр күптөрлелеген саклауга өстәмә 150 млн сум биреләчәге һәм ул грантлар рәвешендә таратылачагы әйтелде.

▪️Узган ел июльдә Русия президенты Владимир Путин дәүләт тел сәясәтенең нигезләрен раслау турында фәрман имзалады. Әлеге документ урыс телен, Русия республикаларының дәүләт телләрен саклау, үстерү һәм аларга ярдәм күрсәтү, шулай ук урыс телен дөньяда алга этәрү максатын күздә тота. Документта иң зур урын урыс теленә бирелгән. Анда әйтелгәнчә, "Русия Федерациясенең уникаль этномәдәни күптөрлелегенә карамастан, гомумрусия үзбилгеләнүендә иң зур рольне урыс теле уйный.

Тулырак 👉монда укыгыз.

@azatliqradiosi