Ko'p uchraydigan savol: Erta yoshdagi bola yaxshi rivojlanishi qaysi ilovadan foydalanish kerak?

Muhimroq savol: Nega birorta ilovadan foydalanish kerak?

Fundamental ko'nikmalarni - o'qish, yozish, oddiy arifmetika - o'rganish uchun hech qanday ilova kerak emas.

Hattoki chet tilini o'rganish uchun ham.

O'zi fundamental ko'nikmalar o'rganishi kerak bo'lgan bola, chet tili o'rganish aslo shart emas.

Bek Olimjon
29.09.26
Norvegiya

Bu post navbatdagi teskari fikrlarimdan biri


"Kitobni bir boshidan o'qish shart emas. Bolalar ham, kattalar ham."

Nega unday ekanligini avval bola misolida, keyin kattalar misolida ko'rib chiqamiz.

***

Rasmda qizimning (9) matematika darsligi. Rangli qog'ozchalar bilan belgilangan joylari u tashlab o'tib ketgan misollar.

Men qizimga darsliklarni xohlagan joyidan o'qishiga ruhsat beraman. Xohlaganicha tashlab o'tib ketishi mumkin.

Xohlasa 4-sinfni tashlab, 5-sinf darsligini qilishi ham mumkin. Xohlasa kitobni orqasidan boshlasin. Farqi yo'q. Nega tashlab o'tib ketganligi ahamiyatsiz. Balki zerikarli misoldir, balki yecha olmagandir. Bu ahamiyatsiz.

Kecha ayolim o'tirib tashlab ketilgan misollarni belgilab chiqdi.

Butun boshli 5-sinf uchun 35 ta misol tashlab ketgan. Bu juda zo'r ko'rsatkich.

Yondashuvim noto'g'ridek tuyuladi. Fikrimcha to'g'ri.

Kundalik darslariga odatda ko'p aralashmaymiz. Matematikasi uchun kuniga 10 minut ham sarflamaymiz ekan.

Agar "bir boshdan qilishing shart" degan fikrni qo'ysak, boladagi mustaqil qaror qabul qilishni (avtonomiyani) olib qo'yishimiz xavfi yuqori. Bu bola kelajagi uchun salbiy zarar qiladi.

5-sinf matematikasini "tugatdi", endi boshida yecha olmagan misollari oson bo'ladi. Meni fikrim keyingi sinfga o'tishi uchun tashlab ketganlarni yechishi shart emas.

Mantiqiy argument "bilimda bo'shliqlar bo'lib qoladi"

Men uchun bilimda bo'shliqlar bo'lishi avtonomiyadan ustun emas.

Avtonomiyasi bor bola ertaga bo'shliq sabab peshonasi urilsa o'zi o'rganib oladi.


***

Men avvallari (20 yilcha oldin) bir kitobni boshidan oxirigacha o'qishim kerak degan fikrda edim.

Keyinchalik kitoblarni "sakrab-sakrab" o'qiydigan bo'lganman.

Sababi juda ko'p kitoblar mag'zini tushunish uchun uni boshidan oxirigacha o'qish shart emasdek.

Ko'p 200-300 betli "bestseller" kitoblar mag'zini 5-10 betga sig'dirsa bo'ladi.

Juda ko'p kitoblardagi asosiy mazmun takrorlanadi.

Shuning uchun men "sakrab o'qisa mayli, agar shu bilan o'zi xohlab, o'zi tanlab ko'proq kitob o'qisa" degan fikrdaman.

Bek Olimjon
01.10.26
Norvegiya

Uzoq parvoz odamni juda charchatadi.

Aeroportdagi navbatlar, samolyot ichidagi quruq havo, tor o'rindiq, shovqin, ekranlar nuri, past bosim kabi omillar birga kelishi charchoq kafolati.

Men 16 yildan beri xalqaro parvozlardaman.

Shu vaqt davomida charchoq oldini olishni o'zim uchun topgandekman.

● suv: safar davomida albatta suv ichish. Oddiy emas, balki elektrolitlar bilan ichish. Sababi quruq havo suyuqlik tez yo'qolishiga sabab bo'ladi. Oddiy elektrolit yoki regidron tablekta yetarli.

● shovqin: shovqinni kamaytirish uchun men "ikki qavat quloqchin" ishlataman. Ikkisida ham shovqin yo'qotuvchi (active noise cancellation). Safardan oldin eshitmoqchi bo'lgan podcastlarni tortib olaman. Tashqaridagi tovushlar eshitilmaydi.

● kitob: ikki qavat quloqchin bilan kitob o'qish ham ancha samarali. Tashqaridagi shovqinlar, ayniqsa samolyotdagi g'uvullagan shovqin eshitilmaydi. Kitob tanlashda mazmunan yengilroq kitob tanlayman. Sababi bortda kislorod "kam" bo'ladi, miya murakkab ishlarni qilgisi kelmaydi.

● harakat: aeroportda ko'proq yurishga harakat qilaman agar vaqt bo'lsa. Ayniqsa samolyotga chiqishdan oldin.

● kiyim: Keng kiyim muhim. Beli tor kiyim kiymaslik kerak. Samolyotdagi past bosim sabab ichakdagi gazlar kengayadi. Gazli ichimlik ichmayman!

● yana kiyim: Merino yoki paxta futbolka va yengil fleece olaman. Samolyot bir sovib, bir isishi bilan mashxur.

● quloq: saqich quloq bitishiga yordam beradi.

● yana harakat: o'tirganda oyoqlarni almashtirmaslik tromb ehtimolini kamaytiradi.

● uyqu: Imkon qadar kunduzi uxlamaslikka, kechasidagi uyquni saqlab qolishga o'zimni majburlab harakat qilaman. Agar manzilga kechasi borsam, soat farqiga qaramay ertalab doim turadigan vaqtda turishga harakat qilaman. Bir kecha uyqu yomon bo'ladi, ammo jet-lag tez yo'qoladi.

● qahva: ichgim kelsa parvozdan oldin ichaman. Parvoz vaqtida emas. a) ta'mi juda yomon b) uyqu rejimini buzadi

● styuardessalarga tabassum qilaman, ammo gaplashmayman. O'zi shundoq ham ishi juda ko'p ularni.

Bek Olimjon
02.10.26
Riga

Aytaylik yoshim 30 da.

Aytaylik men ustoz qidiryapman.

Ustozim tanilgan tadbirkorlardan bo'lishini xohlayman.

Ular suhbatlarini youtubeda soatlab ko'raman. Ammo ular bilan qanday bog'lanishni bilmayman.

Ularga beradigan qiymatim yo'qdek.

Bek Olimjon nima qilgan bo'lar edi?

Podcast olayotgan kamera orqasidagi 22 yoshli bola bor. Balki 23.

Men shunga shogird tushar edim, kerak bo'lsa tekinga. Unga beradigan qiymatim... hech bo'lmasa 90 kiloli kranini ko'tarib 3-qavatga olib chiqa olamanku...

O'sha 22 yoshli bola kamerasi katta ehtimol bilan jami taniqli tadbirkorlarni kamida 80% qismini ko'rgan. Kuniga 3-4 tasini ko'radi.


Keyin men diqqat bilan kuzatar edim. Kunlar, haftalar...

Har bir ish kunidan keyin qaydlar yozar edim. Tahlil qilaman. Qayeri "yedi", nima "portlatdi", qaysi savol "go'shtli" bo'ldi va hok...

Bir kuni odatdagi podcastdan keyin mehmon bilan hamma selfie tushayotgan bir vaqtda men 10 soatlik materiallarni tahlil qilgan odam sifatida, 2 dona tanqidiy savolimni bergan bo'lar edim.

***

Kamera oldidagi tadbirkolar ko'pini tanigan inson sifatida aytaman. Aksari o'rganishni xohlaydi, ayniqsa ijobiy tandiqlardan.

22 yoshli bolani tanigan inson sifatida aytaman. U ko'proq kechki paytlari oladi podcastlarni. Tekinga ishlayman deb kelgan 30 yoshli shogirdlari juda kam.

Seek high leverage with less friction.

Bek Olimjon
04.10.26
Uzbekistan

hozir vatandaman.

ayrim do'stlar davrasida quyidagi mavzularda gaplashishga ta’qiq qo’ydik 😁

- avtomashina
- siyosat
- futbol, MMA
- gadjetlar

vaqtga baraka kirar ekan...

Bek Olimjon
07.10.26
Andijon

oxirgi postda suhbatlarda qanday mavzular ma'n etilgani haqida yozgan edim.

o'sha post davomi...

bunday davrada tabiiyki unday mavzularda suhbat bo'lmaydi.

bunday insonlar bilan orzular, ishonchlar, g'oyalar va kelajak haqida suhbatlar bo'ladi.

rivojlangan insonlar davrasida rivojlanmaslik uchun odam qattiq chiranishi kerak.

Bek Olimjon
Burchmulla
11.10.26

bu kechagi hikingdan oldingi rasm

Men ijtimoiy tarmoqlardan qanday foydalanyapman?

Asosiy tamoyillar:

1. menga kerakli ma'lumotni o'zim qidirib topishim kerak.

2. meni bilishim kerak bo'lgan yangilik men harakat qilmasam ham menga yetib keladi.

***

Instagram: telefonga o'rnatilmagan. Kompdan kirmayman. Profilim bor. Ma'lumot berish uchun qilingan. Hech kimni kuzatmayman. Kelajakda content chiqarib faol bo'lishim mumkin. Ammo o'zim iste'mol qilmayman.

Youtube: ko'rish tarixi o'chirilgan. Kerak ma'lumotni o'zim qidirib topaman. 3 ta profildan foydalanaman. Almashtirib turaman. Maqsad algoritm ta'siridan qisman bo'lsada qochish.

Facebook: Telefonda yo'q. Profilim bor. Home scholing, sport va mahalla guruhlari bo'lgani uchun qo'shilganman. Ba'zan kompdan kirib ma'lumotlarni o'qiyman.

Tik-Tok: foydalanmayman

Snapchat: foydalanmayman

Strava: telefonda bor. Sport mashg'ulotlarini yuklab boraman. Do'stlarnikini ko'rib turaman. Scroll qilish tez zeriktiradi unda baribir.

Whatsapp: Telefonda bor. Faqat 4-5 kishi bilan aloqa qilish uchun ishlataman.

Substack: faqat kompda. O'zim yozaman. O'qiydigan bloglarim ko'p emas. Ba'zan o'qib fikr bildirib ketaman.

Telegram: doim kuzatadigan kanallarim yo'q. Borlari 2-3 ta, faol kuzatmayman. Telegram asosan aloqa vositasi sifatida.

***

Nega bunchalik deyish mumkin.

Sababi men odatda bitta maqsad ustida 3-5 yil ishlayman ekan. Menga ish beradigani bitta maqsadni aniqlab olib, qolgan barcha shovqinlarni o'chirib qo'yib, to'liq fokus qilish ekan.

Shunday bo'lsada, ba'zan nafs ustun keladi va behuda vaqt o'tkazib qo'yaman.

Bek Olimjon
13.10.26
Norvegiya

Men AI dan qanday foydalanmoqdaman

Claude, ChatGPT, Gemini, Grok kabilarni ishlatib ko'rdim. Pullik versiyasini.

Klinikam uchun kichik dasturlar tuzishda foydalandim boshida. Hozir esa biror narsa yaratish uchun foydalanganim yo'q.

Foydalanishimda asosiy vazifa ikki turga bo'linadi:
1) qidiruv xizmati sifatida
2) tanqidiy suhbatdosh sifatida

Qidiruv sifatidagisi tushunarli. Oldin Google ishlatgan bo'lsak, endi shu Gemini + Google bo'ldi.

***

Menga katta yordam bergan qismi bu tanqidiy suhbatdosh (thinking partner) bo'lmoqda.

U qanday ishlaydi?

- aytaylik bir shaxsiy insho yozdim, kanalda chiqmaydigan. Shuni berib, yaxshilab tanqid qilishini so'rayman. Men ko'rmagan joylarini (blindspot) topishini so'rayman.

- bir kitob o'qidim. Undan olgan fikr va xulosalarni AI bilan suhbatlashaman. Muallif fikrlarini tanqid qilamiz birgalikda.

- bir biznes g'oyasi bor. Biznes strukturasini tuzishda diskussiya qilaman.

- biror bir murakkab mavzu bo'lsa, uni soddalashtirib tushuntirib berishini so'rayman.

- biror mavzuni o'rganmoqchi bo'lsam, undan "shu mavzu mohiyatini tushunmagunimcha mendan savol berishdan to'xtama" deb "qiynayman" uni.

***
Bu yondashuvimdagi men sezgan jiddiy muammolar:

Sycophancy - AI ni foydalanuvchiga yoqishga harakat qilishi

Cognitive looping - bir fikrni turli ohangda takrorlayveradi

Regression to the mean - fikrlar qanchalik qutbli bo'lmasin, neytrallashtirishga harakat qilaveradi.

Bu muammolarga uchramaslik uchun AI ni qamchilab turish kerak bo'ladi.

***
Ayni vaqtda Grok ishlatyapman. Sababi u avtomashinaga ulangan. Ishga kelib-ketish uchun vaqt sarflayman. Mana shu vaqtda suhbatlashaman u bilan.

Bek Olimjon
15.10.26
Norvegiya

Sun'iy intellektga ba'zilar qo'rquv bilan qaraydi hozirgacha, men ne'mat sifatida qarayman. Butun dunyo ma'lumotlari, ularni qayta ishlash, dunyo ma'lumotlarini til to'siqlarisiz o'rganish bu chinakam dinamik sakrash, biz shu davrga to'g'ri keldik.

Esimizni tanigan chog'imizda kompyuter savodxonligi hamma uchun qay darajada kerak bo'lgan bo'lsa, hozir sun'iy intellektdan to'g'ri va samarali foydalanish hamma uchun birdek foydali. Tez va samarali moslasha olgan har kim yutadi.

Siz va raqobatchingiz o'rtasidagi farq AI'dan qay darajada to'g'ri va jamoaviy foydalanishga ko'ra farq qiladi.

hozir qabulimdan 10 yoshli bola chiqib ketdi.

shikoyati boshi og'riydi, ko'zi qizaradi, narsalar ikkita ko'rinadi ba'zan

onasi aytishiga ko'ra bola asabiyroq.

tekshiruvlarim bola ko'zi sog'lom ko'rsatyapti.

yaqinroqdan surishtirdim.

kuniga faqat 2 soatgina kompyuter o'ynar ekan.

yana yaqinroq surishtirdim.

Youtubeda Fortnite stream ham ko'rar ekan, 1-2 soat

yana yaqinroq surishtirdim.

Tik-tok ham ko'rar ekan, ba'zan, 1-2 soat

yana surishtirdim.

maktabida iPadda dars o'tishar ekan.

onasi bilan hisoblab chiqdik.

kuniga 9 soat ekranda ekan bola.

bola 10 yosh...

Bek Olimjon
16.10.26
Norvegiya

qanday qilib optimist bo’lmaslik mumkin.


kecha ommaga namoyish etilgan yangi Tesla mashinasi.




https://youtube.com/shorts/JgBP9i5pQws?is=U1twAYUKXzLEpUYh

Moliyaviy erkinlik bo’yicha darslar navbatdagi soni.

Unda investitsiya turlari haqida gaplashdik.

Kuttirganimiz uchun uzr.



https://youtu.be/NIaDpvHWqko?si=1MvOR85VS2i4STjp

Marhamat,

yakshanbada yangisidan yana bitta!


https://youtu.be/uG6-4v8WkYA

Bolaga erkinlik berish yohud

bizning uydagi

Homeschoolingdan bir kun…



Rasmda qizimni(9) kecha bir hafta uchun o’zi tuzgan dars jadvali.

Dars jadvalini o’zi tuzadi, o’sha darslarni qilishga amal qiladi. Bizning aralashuvimissiz.

Qilgim kelmayapti desa, o’zingiz tuzgansiz, o’zingizga va’da bergansiz, bizga kerak emas dars, biz o’rganib bo’lganmiz deymiz.

Shu sabab ham, minimum qilib tuzib olgan.

Jamiyatshunoslik va tabiatshunoslikni bir kunga qo’yib olgan. Sababi Ikkisini ham yoqtirmaydi. Eng minimumini qilib tez tugatishga harakat qiladi. Bizga farqi yo’q.

Jadvaldagi darsdan tashqari, har kuni kitob o’qish va matem qiladi.

Sababi matem yoki ingliz tilidan 1 sahifa uchun 10 minut Zelda o’ynashga kelishib olgan o’zi bilan.

6 sahifa matem = 1 soat Zelda. Qarzga o’ynash yo’q. O’yin soati chegarasi yo’q.

«Self-limiting, closed loop system»

Darslari uchun ota-ona kuniga 10 daqiqacha vaqt sarflaymiz. Faqat tushunmagan joyini so’raganida.

Dars sabab asabiylashish yo’qligi biz uchun mazza.

Asosiy mezon: oilamizda maktab darslari eng muhim narsa emas. (beshtakam professorni gapi yana bu 😀)

Biz uchun muhimi bu yerda boladagi agency saqlanib qolishi, darsni bajarishi emas.

Bek Olimjon
20.10.26
Norvegiya

Hozir qabulimdan bir 70 yoshli bemor chiqib ketdi

Shikoyati ko'zlari qizarishi va qurishi

Surishtirsam kuniga 6-7 soat telefonda vaqt sarflar ekan

Asosan facebook va youtubeda.

Nimalar ko'rasiz desam, aniq bir mavzuni aytib bera olmadi.

Muammo yechimi ko'z tomchi dorisi bilan yechib bo'lmaydi afsus.

***

Biz bolalarni ekrandan himoya qilish haqida ko'p gapiramiz.

Aslida qariyalarimiz ham bu addiksiyadan chetda qolishmagan.

Algoritmga farqi yo'q: yoshu-qarini ayamaydi.

Yanada katta muammo shuki ular ma'lumotlarni yaxshi filterlay olishmaydi.

Spamni aniqlashda qiynalishadi. Shu sabab ham spam qurboni aksari yoshi kattalar bo'ladi.

Ular keraksiz narsani bloklashni bilishmaydi.


Farzandlarimiz qo'lidan telefonni tortib olib qo'ya olarmiz...

Ota-onamizdanchi?

***
Ijtimoiy tarmoqlarga addiksiya bo'lish qariyalardagi depressiya asosiy sabablaridan biri ekanligi qayta-qayta aniqlanmoqda (1, 2)

Bek Olimjon
23.10.26
Norvegiya

Metakognitsiya - fikrlash haqida fikrlash (yohud juft bilan suhbat)

Metakognitsiya - bu odam o'z fikrlash jarayonini kuzatishi, baholashi va ongli ravishda o'z fikrlarini boshqarish qobiliyati.

Osonroq aytadigan bo'lsak - qanday fikrlayotganimiz haqida fikrlash.

Aytaylik kimdir kitob tavsiya qildi. Uni o'qidik. Tushungandek bo'ldik. Ammo negadir tadbiq qila olmaymiz. Bu yerda o'sha eski "o'qish bilan uqish boshqa-boshqa" degan gapni eslaymiz.

O'qish bu tanishish, uqish esa anglab yetish degani. Metakognitsiya bu biror mavzuni anglab yetishimizga yordam beradi.

Inson biror narsani o'rgansa o'ziga ishonchi ortadi, men buni bilaman degan xulosaga keladi. Metakognitsiya esa men haq ekanligimni qayerdan bilaman degan savol berishga undaydi.

Shu sabab ko'p insonlar o'z fikrlariga qarshi fikrlar, tanqidlar qidirib yurishadi. Maqsad o'z fikrlarini yaxshilab taftish qilish. Chunki odam o'z miyasiga ishonsa u o'z-o'ziga qarsak chalishga usta.

Shuning uchun atroflicha fikrlash muhim. O'z fikrlarimizni kuzatishimiz juda muhim.

O'z fikrlarimizni kuzatishdagi muammo bu fikrlarimiz juda tezligi. Bir soniyada bir nechta fikrlar keladi, aralashib ketadi va emotsional holatimizdan kelib chiqib tez xulosaga borib qolamiz.

Fikrlarni kuzatishimiz uchun yozish foydali deymiz. Bir usuli bu bloknot yozish. Yozish haqiqatdan ham odam o'z fikrini turli tomondan ko'rishga yordam beradi. Bu uchun uzun-uzun insholar yozish shart emas. Qisqa bo'lsada "balki bunday emasdir" degan yondashuv bilan qarab ko'rish va fikrlarni shunchaki yozib qo'yish ham yordam beradi.

Bloknot albatta yaxshi. Ammo undanda yaxshiroq usul bor.

Bloknot yozishdagi muammo shuki biz fikrga qanchalik atroflicha qarashga harakat qilmaylik, baribir o'z aql-idrokimizdan tashqariga chiqib fikrlay olmaymiz. O'sha avvalgi bilimlarimiz atrofida aylanib fikrlayveramiz. Yozuvchi ham o'zimiz, o'quvchi ham.

Metakognitsiya rivojlantirishda bloknotdan yaxshiroq usul bu o'z jufti bilan suhbatlashish.

Nega unday? Chunki bloknotdagi gaplar bizga juftimiz beradigan savollarni bermaydi. Juft bilan suhbat biror fikr bildirganimizda mantiqdagi bo'shliqlarni, ko'r nuqtalarni (blindspots) yaqqolroq yuzaga kelishiga yordam beradi.

Undan tashqari inson suhbat davomida fikrini teranroq tushuntirishga harakat qiladi. Sababi suhbat davomida yuz ifodalari, hissiyotlar qorishgan bo'ladi.

Yana bir foydali tomoni "birgalikda fikrlash" imkonini beradi. Bitta kalladan, ikkita kalla yaxshi...

Bloknot bu yolg'izlikdagi tafakkur bo'lsa, juft bilan suhbat birgalikda bo'ladi. Feedback olishimiz uchun yozganimizni qayta o'qishimiz kerak, juft bilan esa feedback o'sha zahoti bo'ladi.

Juft bo'lishi shartmi? Bo'lmasa nima ham qilar edik.
Bo'ydoqlarga bloknot ham yaxshi albatta.

Do'st bo'lsa ham bo'ladimi? Ha, bo'ladi albatta. Ammo o'zga jins vakilida fikrlarga biz ko'rmaydigan tomondan qarash xislati berilgan. Do'stimiz gormonlari biznikiga o'xshash bo'lgani uchun, miyasi ham biznikiga yaqinroq bo'ladi.

Endi farq faqat gormon bilangina o'lchanmasligi aniq. Undan tashqari rostgo'ylik, adolat, hammaqsadlilik, tanqidni qabul qila olish kabi ijobiy xislatlar bo'lishi ham muhim. Boshqa yana bir qator ijobiy xislatlar bilan birgalikda.

Shunday ekan azizlar, juft tanlashda bizni fikrlashimizni challenge qila oladigan, bizni "yo'lga soladigani" bo'lishiga e'tibor beramiz? 😁 Shu bilan birga o'zimiz ham shunday bo'lishga harakat qilamiz.

Juda qiyin qivordima?! 😁

Bek Olimjon
24.10.26
Norvegiya

Moliyaviy erkinlik bo'yicha dars navbatdagisi

Compounding effect haqida.

Link:
https://www.youtube.com/watch?v=IqYd1J0LwTs




PS. Linkni qo'ysam video ko'rinadigan qila olmadim. Shunga rasmini qo'yaverdim. To'g'ri tushunasizlar degan umiddaman ☺️