صابیر احمدلی دوخسان ایل اؤنجه دونیایا گؤز آچدی

‏صابیر احمدلی آذربایجان تورکجه‌سی نثری‌نین زیروه‌سینده دایانیر.

اون اییولدا دونیایا گؤز آچمیش صابیر، آلتمیشینجی‌لار نسلی‌نین گؤرکملی نوماینده‌سی‌دیر. آمما هم سووئت زامانی هم ده باغیمسیزلیق دؤنمینده کؤلگه‌ده قالدی. چۆنکو وکیل‌اوو‌ و رضایئولر کیمی سؤوئت دؤولتینه باغلی اولان عایله‌سی یوخ ایدی. بو اۆزدن اونون أثرلرینی یاخشیجا ایشیقلاندیران اولمادی.

@eyvaztaha

‏قدرت راهی جز حک‌کردن مشروعیتش بر بدن زن نمی‌شناسد. در دورۀ ملکه ویکتوریا نوعی حیا و سکوت دربارۀ سکس مرسوم شد تا انسان متناسب با نیازهای بورژوازی بارآید. حکومت اسلامی نیز برای استقرارش زن را در پوستۀ دلخواه پیچاند.

زنان با تلاش برای پس‌گرفتن بدن‌هاشان، نظم جدید را متزلزل کردند.

@eyvaztaha

خلیج صین یا خلیج چین
#ایوازطاها

ده سال بعد:
درباره‌ی نام بحر بصره که مدت کوتاهی خلیج فارس نامیده می‌شد اختلاف عمیقی بروز کرده است.

چند کشورِ حوزه‌ی این دریا می‌گویند نامش باید خلیج الصین باشد و بقیه هم می‌گویند نخیر بنا به اسناد تاریخی نامش خلیج چین است.

بی‌بی‌سی عربی هم که با لگدِ تلویزیون الجزیره از جهان عرب بیرون انداخته شده برای اثبات بی‌طرفی کذایی‌اش همچنان از اصطلاح خلیج خشک و خالی استفاده می‌کند.

* ته‌نوشت: صین در عربی به معنای چین است.

@eyvaztaha

Son illərdə Azərbaycan xalqını bu qədər kəskin iradəli görməmişdim.

#şəhid
#Qarabağ
#Tovuz
#Azərbaycan

@eyvaztaha

Müharibə və sıradan çıxmış subyektlər
#EyvazTaha

Tovuz cəbhəsində yeddi şəhidimiz varkən yazarlar, şairlər, tənqidçilər, akademiklər və musiqiçilərin bir çoxu susub.

Bu bəlkə də avanqard illuziyasından gəlir.
Bu, Hegelin "gözəl can” adlandırdığı rola girməkdir.

"Gözəl can" cildinə girmiş figur, necə deyərlər ictimai gedişlərin çirkabına bulaşmır və özünə sisyasi məsuliyyətən qıraqda qalmış intelektüel alan təsəvvür edir. Başqa sözlə cəmiyyətin fövqündə dayandığını sanır.

Bu qəbil yaradıcılar öz pəssivliklərini harda axtarmalıdırlar?
Bilməyərək soxulduqları əlyəncə mədəniyyətində.

Müəyyən anlamda subyekt dünyanı tanıyıb dəyişdirən varlıqdır. Aristotelin nəzərincə insan SİYASƏTlə subyektləşir. Amma bu passivlik subyekti sıradan çıxararaq insanlığı qaranlığa sürükləyir.

#Tovuz
#Qarabağ
#şəhid

@eyvaztaha

‏
دیالکتیک عدالت و قانون
#ایوازطاها

۱) جان رابرتس قاضی القضاة محافظه‌کار امریکا در یک ماه اخیر سه بار علیه محافظه‌کارانی چون ترامپ رأی داده است.

می‌گوید: «دیوان عالی نباید به جای مردم سخن گوید، بلکه باید سخنگوی قانون اساسی باشد.»

جان کلام این است. دموکراسی بیش از نظام پارلمانی به یک قوه قضائیه مستقل وابسته است. قوه‌ای که فارغ از سیاست، عدالت و اخلاق تنها بر اساس قاتون کار می‌کند.

۲) ‏سخن گفتن به جای مردم همیشه متضمن عدالت‌خواهی و آزادی‌طلبی نیست، سرسپردن به هیجانات تودۀ مردم نیز است؛ پوپولیسمی که می‌تواند به نفع ابله‌ترین سیاستمداران تمام شود.

مثال کم نیست: مجتهدی که فتوایش در محاصرۀ پسند خاطر مقلدانش است، سیاستمداری که بر موج مطالبات مردم سوار می‌شود، ‏کاربر شبکه‌های اجتماعی که برای جلب لایک به صورت عروسک خیمه‌شب‌بازی در میآید، و فعال مدنی که اسیر نظرات نادرست هوادارانش است. مثال آشکار مورد اخیر سخن‌گفتنِ نژادپرستانه علیه نژادپرستی است. اغلب فعالانِ هویت‌طلب به خاطر ترس از هیاهوی هواداران در این باره ساکت‌اند.
‏
۳) یوسف مسشتار الدوله تبریزی دوای درد ممالک محروسه را در یک کلمه یافته بود: قانون. نگهبان جایگاه فرازین این قانون بیش از آنکه پارلمان باشد، دادگاه است. نظام قضاییِ بر آمده از قانونِ عادلانه و دموکراتیک می‌تواند در برابر شور ویرانگر جمع و استبدادِ اکثریت بایستد.

۳) ‏اما محرومان از دموکراسی با دریغ باید به ایستگاه اول برگردند.

آنچه گفتم در یک ساختار دموکراتیک موضوعیت دارد؛ یعنی در حکومتی که با رأی مردم بر سر کار می‌آید و با همان رأی برکنار می‌شود.

اما در فقدان دموکراسی، نخستین مسئله رجوع به خرد جمعی است که راهش از صندوق آراء می‌گذرد. و برای اینکه قانون بر عدالت مبتنی باشد، نهادها باید دموکراتیک باشند.؛ دیالکتیک عدالت و قانون.

@eyvaztaha

‏چرا ارمنستان از جبهه‌ی تووز به آذربایجان حمله کرد؟
#ایوازطاها

هدف ارمنستان اشغال ارتفاعات تووز بود؛ نقطۀ مشرف بر کریدور پنجاه کیلومتری که رگ حیاتی انتقال انرژی آذربایجان است.

این باریکه محل عبور راه‌ها و لوله‌هاست: راه‌آهن و شاهراه باکو-تفلیس، لوله‌های نفت باکو-سوبسا و باکو جیهان، و لولۀ گاز باکو-ارزروم. به عبارت دیگر، تمام شاهرگ‌های حیاتی جمهوری آذربایجان از طریق این باریکه به ترکیه و اروپا متصل است.

‏حمله چرا اکنون؟

احتمالا انتخاب این زمان به روابط روسیه با ترکیه مربوط است. زمستان گذشته با سفر اردوغان به کیف روابط ترکیه و اوکراین بازهم ارتقا یافت. آندو در زمینه‌هایی چون تولید هواپیما همکاری دارند و اوکراین موتورهای توربوپراپ و توربوجت موردنیاز ترکیه را تأمین می‌کند. هرچند که این موتورها اخیرا به تولید داخلی رسیده‌اند.

جواب روسیه به این سفر، حملۀ مرگبار رژیم بشار به ادلب بود. ‏اما برخلاف دفعات قبل که رژیم با چنین حملاتی امتیاز می‌گرفت، این‌بار محاسبات پوتین-اسد اشتباه از آب در آمد.

ترکیه که پیشتر به دلیل نگرانی از سقوط هواپیماهای اف‌شانزده‌ با موشک‌های روسی مماشات می‌کرد اینبار ناچار از ریسک و پاسخ شدید بود. چرا که سی‌وپنج سربازش کشته شده بودند.

پهبادهای ارتش چاره‌ی کار بودند. این پهبادها که سقوطشان ضایعه‌ی بزرگی به شمار نمی‌رفت، به دوهزار موضع نظامی سوریه حمله و سامانه‌های موشک پانتسیر روسی را نابود کردند.

‏جواب آهنین ترکیه موجب عقب‌نشینی سوریه بدون نازوغمزه‌های همیشگی شد و نوبت لیبی پیش آمد.

با ورود جدی ترکیه به صحنه‌ی جنگ لیبی، خلیفه حفتر نصف کشور را از دست داد؛ شکست تحقیرآمیزی برای روسیه، مصر و امارات.

پوتین باید این شکست را جایی تلافی می‌کرد. در لیبی و سوریه زمینه و فرصت مناسبی برای تلافی وجود نداشت. و سرسختی ترکیه در مسئله‌ی لیبی که موجب لغو سفر همزمان وزرای خارجه و دفاع روسیه به آنکارا شده بود، نشان داد که پوتین نمی‌تواند با مذاکره از اردوغان امتیاز لیبیایی بگیرد.

پوتین جواب را در ارمنستان یافت که دولتش سرسپرده‌ی مسکو است . احتمالا حمله به تووز اقزون بر هدفی که در آغاز این نوشتار گفتیم، هم جواب شکست لیبی است و هم تضعیف ترکیه از طریق درگیرکردنش در چند جبهه‌.

‏پی‌نوشت:
پهبادهای ترکیه را شرکت‌های دولتی توساش و شخصی بایکار می‌سازند.
پهبادهای آنکا، آک‌سونگور و بایراقدار درحال پرواز هستند و آکینجی که به اندازۀ اف‌شانزده مهمات حمل میکند آمادۀ تحویل به ارتش است. سریعترین پهباد ترکیه با عنوان گو‌ک‌سونگور نیز با دوموتور توربوجت داخلی تا آخر سال پرواز خواهد کرد. این پهباد با سرعت هزاروششصد کیلومتربرساعت پرواز خواهد کرد‌.


#آذربایجان
#ارمنستان
#ارمنستان
#ترکیه
#روسیه
#قره‌باغ
#قاراباغ

@eyvaztaha

عقیم‌سازی زنان اویغور در چین
#ایوازطاها

‏به گفته‌ی بی‌بی‌سی عربی رژیم چین به هدف کاهش جمعیت، زنان اویغور را عقیم‌ می‌کند.

به موجب این گزارش صحنه‌هایی از یک فیلم برای لیو شیاو مینگ سفیر چین در بریتانیا نمایش داده شده است که در آن پلیس چین افراد زیادی از ترکان اویغور را با چشمان بسته سوار قطارها می‌کند.

@eyvaztaha


https://www.bbc.com/arabic/media-53478521

أکینچی قزئتی و میللی مطبوعات گونو
#ایواز_طاها

اییولون ایییرمی ایکیسی میللی مطبوعات گونودور. بو گون اکینچی قزئتی‌نین آدی ایله باغلی‌دیر.

بئله بیر گونده اونودولماز حسن بی زردابی مین سککیز یوز یئتمیش بئشده أکینچی‌ قزئتینی بوراخدی. حسن بی زردابی آذربایجان مطبوعات تاریخینده بؤیوک ایز قویدو. نئجه کی دؤرد ایل سونرا کشکول قزئتی و بئش ایل سونرا کاسپی قزئتی چیخماغا باشلادی.

أکینچی قزئتی میللی اویانیش‌لا یاناشی معیار دیلین فورمالاشماسینی دریندن ائتکیله‌دی.

بئش ایل سونرا تام اؤزگور دورومدا قزئتین یوز اللی ایللیینی قئید ائده‌جه‌ییک.


@eyvaztaha

یاشار تورک‌آذر ابدیته قوووشدو
#ایوازطاها

یاشار تورک‌آذر بایراقدار لقبینی داشیییردی. چونکی سکسنینجی ایل‌لرین سون‌لاریندا بیرینجی دفعه آذربایجان بایراغینی قالدیرمیشدی. ایندیکی آزادلیق مئیدانیندا سووئت مأمورلاری‌نین گؤزوقاباغیندا بایراغی دالغالاندیرمیشدی.

یاشار تۆرک‌آذر یئنی مۆساوات پارتییاسی‌نین سیراوی اۆیه‌سی ایدی. هئچ بیر ادعاسی، هئچ بیر تمناسی اولمادان بایراقدارایدی‌.

دؤرد ایل اؤنجه اونون آلتمیش ایللییینی قئید ائتدیلر. تؤرنده پارتییانین کئچمیش باشقانی عیسا قنبردن بئله‌جه ریجا ائدیر: «منیم حاققیمدا ائله دانیشین کی، ائله بیل اؤلومومدن سونرا دانیشیرسیز!»

یاشار یوخسول اولسا دا عزیز وجودونو یۆکسک آماجینا آدامیشدی. بیر گون مطبوعات بیناسی‌نین یئمک‌خاناسیندا اوتورموشدوق. یاشارین یئمک یئمه‌دییینی دویدوقدا، ظارافات‌لا سوروشدوم: «نییه یئمیرسن؟» جاوابی گؤزله‌نیلمز ایدی: «لیلی-مجنون اوپئراسی یئتمیش ایل‌دیر صحنه‌‌ده‌دیر. تاماشاچی‌لاری آزالیب. من پولو بو تاماشانین بئلیتینه ساخلامیشام. گئتمه‌سک اونو دایاندیرارلار!»

اؤلوم خبرینی آلدیقدا بوجۆمله اۆره‌ییمدن کئچدی: مئیدان آزادلیق حرکاتی اؤز سیمگه‌سینی ایتیردی.

@eyvaztaha

عدالت و اخلاق (۱)
#ایوازطاها

اخلاق به معنای گفتار پاستوریزه و رفتار اتوکشیده نیست. منظور از اخلاق صرفن خوش‌اخلاقی و مهربانی نیست. پس چیست؟

‏این هفته در جملات کوتاهی به "اخلاق و عدالت" خواهم پرداخت.

این‌ها را سردستی و بی‌ترتیب می‌نویسم؛ در لحظۀ صٓرف قهوۀ میان مطالعه، پشت چراغ قرمز، در دستشویی و پیاده‌روی عصرگاهی.

لذا ساده، عینی و لذیذاند. البته با سهوها و سهل‌انگاری‌های محتمل. عدالت زیباست.


اخلاق وظیفه‌گرا
‏اصل زرین اخلاق مبتنی بر عدالت است: «آنچه که بر خود نمی‌پسندی بر دیگری مپسند.»

این نگرش وظیفه‌گرا به این معنی است که ما بی‌قیدوشرط در مقابل وجدان خود مسئولیم.

البته باصورت‌بندی خودآگاه/ناخودآگاه توسط فروید این سوال پیش آمد که نکند وجدان اخلاقی همان سوپرایگوی روانشناسی باشد.

اخلاق فردی و اخلاق اجتماعی (عدالت)
‏در بیلبوردها ما را به اخلاق فردی می‌خوانند: به همسایه‌ات احسان کن، از دروغ‌گویی بپرهیز.

این سفارش، آدرس غلطی است برای انحراف اذهان از لگدمالی اخلاق اجتماعی توسط همان‌ نصیحتگران. بیعدالتی این است.

به گفتۀ جان استوارت میل همچنانکه امانت‌داری و راستگویی اخلاق فردی است، عدالت نیز اخلاق اجتماعی است.

‎#عدالت
‎#اخلاق

@eyvaztaha

عدالت و اخلاق (۲)
#ایوازطاها

۱. ‌‏می‌گویند عدالت قرارگرفتن هرچیزی درجای خود است. در این کوتاه‌نوشت‌ها منظورم از عدالت این نیست.

زیرا اختصاص جای مشخص برای هر عضوی از جامعه، آغاز بی‌عدالتی است. در این تصور از عدالت، نظمِ سلسله‌مراتبی یک واقعیت تخطی‌ناپذیر جلوه می‌کند.

قدرتمندان از چنین نظمی یک متافیزیک می‌سازند برای تقدیس فقر، و توجیه هر وضعیتِ موجود.
***
۲. ‏در این جامعه اخلاق دینی به میزان زیادی تأثیر خود را از دست داده و اخلاق مدنی هم جایش را نگرفته است.

در غیاب قانون مصوب در پروسه‌ای دموکراتیک، و در وضعیت فروپاشی خرد جمعی، اخلاق مدنی می‌توانست آویزه‌ای باشد.

اما خلأ وجدان اخلاقی باعث تعلیق امر نیک و طغیان شر و فساد شده است.

#اخلاق
#عدالت

@eyvaztaha

عدالت در فقه
#ایوازطاها

۱. ‏عدالت مفهوم مرکزی اخلاق است.

از نظر اکثریت فقها هرچه فقیه فتوا دهد عدالت همان است. اما کسانی، از آخوند خراسانی تا مرتضی مطهری و از عبدالکریم سروش تا یوسف قرضاوی، از تقدم عدالت بر فقه سخن می‌گویند.

به نظرشان عدالت امری برون‌دینی است و باید آموزه‌های دینی با آن سازگار آید.

۲. ‏عدالت در متون فقهی به معنای دادگری به مفهوم مدرن نیست.

در این متون عدالت در مقابل فسق قرار دارد. و عادل به کسی گفته می‌شود مرتکب گناه کبیره نشود و بر گناه صغیره اصرار نکند.

یعنی عدالت عبارت است از ملکه‌ و نیرویی که سبب می‌شود انسان واجبات را انجام دهد ومحرمات را ترک کند.
‎#عدالت

@eyvaztaha
‎

اخلاق؛ برپایی دوزخ به جای بهشت
#ایوازطاها

۱. ‏علم اخلاق چگونگی کسب صفات خوب و خودداری از صفات بد را بیان می‌کند. علم اخلاق علم چگونه زیستن است.

اما فلسفۀ اخلاق به پرسش‌های زیر جواب می‌دهد: فعل اخلاقی چیست و ریشۀ ارزش‌ها کدام است؟خوبی و بدی ذاتی هستند یا اعتباری؟ ذهنی هستند یا عینی؟ چرا عدالت خوب است و ظلم بد؟

۲. ‏ژکس می گوید: «علم اخلاق عبارت است از تحقیق در رفتار آدمی بدانگونه که باید باشد».

مشکل از همینجا آغاز می‌شود. ممکن است برخی از انسان‌ها تصور خاص خود از "خوبی، کمال و سعادت" را بر مردم تحمیل کنند. تصوری که در نهایت به جای تحکیم امر نیک، جامعه را در باتلاق زشتی‌ها فرومی‌برد. این یعنی اِعمالِ شقاوت بنام سعادت، برپایی دوزخ به جای بهشت.

‎#اخلاق
‎#عدالت

@eyvaztaha

اشک‌ریزی برای بخارا در تبریز
#ایوازطاها

‏علی دهباشی سردبیر مجلۀ بخارا می‌تواند با لشکری از نویسندگان از تهران به تبریز رود و با کمک دولتیان در شهر تبریز "شب‌های شهر بخارا" برگزار کند، بی‌آنکه گردی از اتهام پان‌فارسیست بر جبینش بنشیند.

اما اگر تبریزیان در شهر خود برای همزبانان و همکیشان خود در قره‌باغ اظهار همدردی کنند پان‌ترکیست‌اند و مستوجب عقوبت.

این ظلم نباید ادامه یابد.

@eyvaztaha

عدالت
#ایوازطاها

۱. بحث دربارۀ عدالت بی‌حضور جان راولز ناقص است. مهمترین اثر وی که با عنوان "نظریۀ عدالت" در دهۀ هفتاد منتشر شد، دیدگاه ما دربارۀ عدالت را تغییر داد. البته راولز در پرتو نقدهای فردگرایانی چون فون هایک و جماعت‌گرایانی چون مایکل سندل نظریه‌اش را به مرور جرح و تعدیل کرد.

۲. ‏با شکست تجربۀ سوسیالیسمِ موجود، گمان می‌شد که تأمین همزمان آزادی و عدالت ممکن نیست و باید یکی را قربانی دیگری کرد. اما می‌دانیم که جامعه بدون آندو پایدار نمی‌ماند.

برای تأمین همزمانِ عدالت و آزادی بود که جان راولز یکی از مهمترین نظریه‌های عدالت در غرب را صورت‌بندی کرد.

۳. ‏عدالت برای جان راولز برترین فضیلت است همچنانکه برای ارسطو. تا جایی که مقدم بر قانون و سعادت است. سعادت اگر عادلانه نباشد، ارزش اخلاقی نخواهد داشت.

به گمان رالز حتا قانون‌ها و نهادهايی که کارکرد خوبی دارند و درباره‌شان توافق شده، در صورت ناعادلانه‌بودن باید تغییر یابند.

۴. ‏نظریه عدالت تا حدودی به این مسئله گره می‌خورد که حق مقدم است یا خیر همگانی؟

یعنی آیا باید عدالت را از فلان تصور خاص دینی، فلسفی یا سیاسی دربارۀ زندگی استخراج کرد و یا نیازی به این کار نیست، کافی است به حق هر انسانی در برخورداری از فرصت‌های عادلانۀ سیاسی و اقتصادی رجوع کنیم.

۵. ‏در جامعۀ پیشامدرن یک خیر یا تصور خاصی از سعادت حاکم است. تقدم خیر بر حق همین است.

اما در جامعۀ مدرن در غیاب خیر واحد و جوهری، کثرت حاکم است. در نتیجه عدالت را نمی‌توان با ارجاع به یک دیدگاه خاص دینی و یا فلسفی استخراج کرد. لذا عدالت با استناد به حق صورت‌بندی می‌شود.

البته ‏درباره اینکه فارغ از تعیین خیر و صرفن بر اساس رجوع به حق انسانی می‌توان نظریۀ قابل قبولی برای عدالت صورت‌بندی کرد، مناقشات زیادی در گرفته است. واقعیت آن است که حتا راولز نیز نظریۀ خود را در چهارچوب خیر همگانیِ لیبرال پرداخته است. یعنی قسمی درهم‌آمیزی حق و خیر.

۶. ‏صورت سادۀ نظریۀ عدالت رالز:

الف. هر شخصی دربرخورداری برابر از آزادی‌های اساسی حق لغوناشدنی یکسان دارد. (اصل آزادی)

ب. مناصب و موقعیت‌ها تحت شرایط برابری منصفانه توزیع شوند و نابرابری‌های سیاسی و اقتصادی باید به گونه‌ای ترتیب داده شوند که محروم‌ترین‌ها بیشترین سود را ببرند. (اصل تفاوت).

۷. ‏نظریه عدالت جان راولز سه ویژگی اساسی دارد:

الف. بدیلی است برای فایده‌گرایی نئولیبرالیسم. در نظریۀ وی حتا سعادت ناعادلانه نیز ارزشی ندارد.

ب. اصول عدالت را مستقل از مفاهیم اخلاقی، مذهبی یا فلسفی ارائه می‌کند.

ج. راولز به جای آویختن به ارزش‌های جهانشمول، عدالت موقعیتمند را مطرح می‌کند.

#عدالت

@eyvaztaha

بازهم دربارۀ عدالت و اخلاق
#ایوازطاها

۱. ‏انسان در جامه تحقق می‌یابد.

به نظر ارسطو انسانی که با اجتماع تکامل پیدا کرده باشد، از همه جانوران بهتر است. همین انسان اگر بدون قانون و عدالت زندگی کند، خطرناکترین جانور است.

نیازی نیست که اخلاق را نیز بر آن دو بیفزاییم. چون عدالت هستۀ اخلاق است.

۲. ‏در تحلیل عدالت فعلن با قسط کاری نداریم اما از معنای اصلی قسط غفلت نمی‌کنیم.

در تصور عام، قسط تقسیم مساوی منابع قدرت و ثروت و دانش است. اما این درست نیست. قسط، رساندنِ حق به حقدار است بدون تبعیض.

به گمان برخی قسط، عدلِ ظهوریافته است، لذا ترازوکردن اشیاء را قسط می‌گویند.

۳. عدالت مثل ژانوس دو چهره دارد: انقلابی و محافظه‌کار. ژانوس الهۀ دروازه‌ها بود. و پشت سر خود را هم می‌دید.

عدالت از یک سو با امر سیاسی همدست است برای برهم‌زدن نظم ناعادلانه‌ی امور؛ و از سوی دیگر مبنای قانون و نظم است و پشتیبان وضع موجود. مگر یکی از کارکردهای عدالت پایان‌دادن به مجادلات در حقوق مدنی نیست؟

‎#اخلاق
‎#عدالت

@eyvaztaha

از درگیری‌های اخیر ارمنستان-آذربایجان چه می‌توان آموخت؟
#ایوازطاها

درگیری‌های منطقه‌ی تووز که با حمله ارمنستان برای اشغال ارتفاعات قاراقایا آغاز شد چند مسئله را روشن ساخت:

‏۱. جمهوری آذربایجان به سلاح‌های مدرنی دست یافته که ارمنستان دیگر بدون پشتیبانی مستقیم روسیه، قادر نخواهد بود به چنین اقداماتی دست زند.

۲. ایران که بنا به آمار رسمی بیش از سی‌‌ونه درصد (و بنا بر آمار غیررسمی پنجاه درصد) از جمعیتش ترک هستند با سکوتش نشان داد که ارزشی برای افکار عمومی نیمی از جمعیتش قائل نیست.

۳. ترکیه که به طرز موفقیت‌آمیزی روسیه را در لیبی عقب زده بود، با روحیه و عزم بیشتری به دفاع از جمهوری آذربایجان پرداخت. و بدون رعایت احتیاط‌های معمولش درباره‌ی روسیه، از طریق عملیات پهبادی و انجام مانور مشترک با آذربایجان به طور غیرمستقیم وارد جنگ شد. این امر نوعی ورود به قفقاز به عنوان حیات خلوت روس‌ها بود.

۴. تا زمان این درگیری‌ها افکار عمومی جمهوری آذربایجان مایل به بازپس‌گیری قره‌باغ از طریق جنگ نبود. و همین بی‌تفاوتی و انفعالِ عمومی، نوعی آرامش‌خاطر به طرف‌های بین‌المللی القا می‌کرد تا وضعیت منجمد شده‌ی فعلی را تداوم بخشند. لیکن در گرماگرم این درگیری‌ها ده هزار انسان در شهرهای مختلف به خیابانها ریختند و خواستار اعزام به جبهه‌ها شدند. این خیزش مردمی در معادلات آینده تأثیر بسزایی خواهد داشت.

۵. ترکان این سوی آراز نخستین بار واکنش بسیار وسیعی به حمله‌ی ارمنستان نشان دادند. علاوه بر افرادی که در اعتراض‌های خیابانی دستگیر شدند، فضای مجازی آکنده از اعتراض و همدردی با جمهوری آذربایجان شد. سکوت مطلق حکومت در قبال مظالم رژیم چین در حق ترکان اویغور نیز در تشدید این اعتراض‌ها مؤثر بود.

۶. در این حمله برخی محافل نزدیک به دولت به صورت تلویحی و بخشی از مدیای فارسی به صورت آشکار از ارمنستان حمایت کردند. نخستین نتیجه‌ی این صف‌بندی آشکار، تعمیق بیشتر شکاف آذربایجان و مرکز خواهد بود.
@eyvaztaha