Ўқ узилмасдан якунланган “уруш”: Швеция ва Норвегия қандай қилиб қон тўкмасдан ажралган эди?

1905 йилнинг сентябрида Швеция ва Норвегия вакиллари Карлстад шаҳрида музокара олиб борар экан, чегаранинг икки томонида кенг кўламли ҳарбий сафарбарлик кечаётган эди. Қарийб бир аср ягона монарх ҳукмронлиги остида яшаган икки Скандинавия давлати эндиликда тинч ажралиш шартларини келишиб олиши зарур эди, акс ҳолда сиёсий бўҳрон шиддатли қуролли тўқнашувга айланиши муқаррар эди. Бугунги кунда мазкур жараён халқаро муносабатларда империя ва унияларнинг тинч йўл билан тугатилиши бўйича ноёб тарихий намуна сифатида баҳоланади. Бироқ ушбу муросанинг ортида ўнлаб йиллар давомида тўпланган миллий норозилик, конституциявий зиддиятлар, ҳарбий хавф-хатарлар ва кескин дипломатик кураш ётарди.

Швеция-Норвегия униясининг тарихий илдизлари Наполеон урушлари даврига бориб тақалади. 1814 йил январида имзоланган Киль шартномасига кўра, Франция тарафида бўлган Дания қироллиги мағлубиятга учраб, Норвегияни Швеция тожига топширишга мажбур бўлди. Аммо норвеглар бу қарорга бўйсунмади: миллий мустақиллик йўлини танлаб, 1814 йил 17 майда Эйдсволлда ўз демократик конституциясини қабул қилди. Ўша йилнинг ёзида Швеция билан юз берган қисқа ҳарбий тўқнашувдан сўнг, томонлар Мосс конвенцияси орқали келишувга эришдилар: Норвегия ўз конституцияси, парламенти (стортинг) ва ички мустақиллигини сақлаб қолган ҳолда, Швеция билан шахсий унияга (ягона монарх бошқарувига) киришга рози бўлди. Шунга қарамай, ташқи сиёсат ва дипломатик алоқаларнинг бевосита Стокгольмдаги Ташқи ишлар вазирлиги орқали юритилиши вақт ўтиши билан Норвегия жамиятида жиддий эътирозларни келтириб чиқарди.

XIX аср охирига келиб, халқаро савдо флоти ҳажми бўйича дунёда етакчи ўринлардан бирини эгаллаган Норвегия учун хорижий портларда ўз денгизчилари ва савдогарлари манфаатини мустақил ҳимоя қилиш – алоҳида консуллик хизматини таъсис этиш ҳаётий заруратга айланди. Аммо бу шунчаки хўжалик масаласи эмас, балки уния ичидаги суверенитет чегараларини белгиловчи асосий сиёсий баҳс эди. Йиллар давомида чўзилган музокаралар муваффақиятсиз тугагач, 1905 йил 27 майда қирол Оскар II стортинг қабул қилган алоҳида Норвегия консуллик хизмати тўғрисидаги қонунга вето қўйди. Бунга жавобан Кристиан Микельсен бошчилигидаги Норвегия ҳукумати истеъфо берди, бироқ монарх янги вазирлар маҳкамасини шакллантириш имконсизлигини важ қилиб, истеъфони қабул қилишдан бош тортди. Натижада вазият ҳуқуқий ва конституциявий боши берк кўчага кириб қолди...

Давоми янада қизиқ: https://fikratonline.uz/oq-uzilmasdan-yakunlangan-urush-shveciya-va-norvegiya-qanday-qilib-qon-tokmasdan-ajralgan-edi/

@fikrat

Смартфондан Нобелгача: замонавий илм-фанда мусулмон дунёсининг изи

Бугун телефон орқали сурат улашиш, видеомулоқот қилиш ёки онлайн тўлов ўтказиш оддий ҳолга айланган. Йирик шаҳарларда эса юзлаб метр баландликка бўй чўзган осмонўпар бинолар одатий манзара касб этмоқда. Бу имкониятлар ортида кўплаб мамлакатлар, лабораториялар ва авлодларнинг меҳнати мужассам. Замонавий технологиялар ва фан тарихида мусулмон олимлар ҳамда Шарқ жамиятларидан етишиб чиққан тадқиқотчи ва муҳандисларнинг ҳам салмоқли ҳиссаси бор.

Хоразмий, Беруний ва Ибн Сино каби мутафаккирларнинг илмий мероси яхши маълум. Бироқ XX-XXI асрлар илм-фанига назар ташланса, бу анъананинг янги саҳифалари кўзга ташланади: микроэлектроника, рақамли тасвир, ахборот хавфсизлиги, автоматик бошқарув, баланд бинолар муҳандислиги, элементар зарралар физикаси ва молекуляр биология шулар жумласидандир. Бу давр манзарасини Миср, Озарбайжон-Эрон, Жанубий Осиё ва Туркия каби мусулмон маданий муҳитидан етишиб чиққан олимларнинг ишлари орқали яхлит кузатиш мумкин.

Микроэлектроника ва замонавий процессорлар пойдевори
Смартфон ва компьютерларнинг ҳисоблаш имкониятлари тарихида мисрлик физик ва муҳандис Муҳаммад Атоуллоҳ алоҳида ўрин тутади. У 1959 йили “Bell Labs” лабораториясида кореялик ҳамкасби Давон Канг билан биргаликда металл-оксид-яримўтказгичли майдон транзистори – MOSFETни яратди ва бу қурилма 1960 йилги илмий анжуманда тақдим этилди. Атоуллоҳнинг бунга қадар кремний сиртини кремний диоксиди қатлами билан барқарорлаштириш (пассивация қилиш) устида олиб борган изланишлари янги турдаги транзисторнинг юзага келишига йўл очган эди.

MOSFETни жуда митти электрон калитга қиёслаш мумкин: унинг бошқарув қисмига (затворга) берилган кучланиш канал орқали электр токи ўтишини назорат қилади. Бундай элементлардан тузилган мантиқий схемалар ахборотни паст ва юқори кучланиш даражалари – «0» ва «1»лар кўринишида қайта ишлайди. Миллиардлаб ана шундай калитларнинг уйғун ишлаши ҳисоб-китобларни бажариш, маълумот сақлаш ва мураккаб дастурларни ишга тушириш имконини беради.

Кашфиётнинг бугунги кўламини биргина мисолда кўриш мумкин: 2021 йилда тақдим этилган Apple A15 Bionic чипида қарийб 15 миллиард транзистор жойлашган бўлиб, улар процессорнинг ҳисоблаш ядролари, график блоклари ва бошқа тизимларини ҳаракатга келтиради. Шу тариқа, ярим аср аввал лабораторияда яратилган электрон элемент ўнлаб йиллик такомиллашув натижасида чўнтак қурилмаларининг асосий таянчига айланд...

Давоми янада қизиқ: https://fikratonline.uz/smartfondan-nobelgacha-zamonaviy-ilm-fanda-musulmon-dunyosining-izi/

@fikrat

Бомбаларнинг “ота-оналари”: АҚШ ва Эрон ўртасидаги психологик босим ва стратегик сигналлар

Вашингтонда “барча бомбаларнинг онаси” деб ном олган ўта оғир авиабомбани Эронга қарши қўллаш эҳтимоли кўриб чиқилаётган бир пайтда, Теҳрон “барча бомбаларнинг отаси” номли янги қуролни намойиш этишга тайёрланаётганини билдирди. Ушбу жарангдор номлар ва баёнотлар ортида фақатгина қуролларнинг мутлақ вайронкор қуввати эмас, балки рақибнинг стратегик иродасига таъсир ўтказиш ҳамда уни кейинги ҳарбий қадамларини қайта ҳисоблаб чиқишга мажбурлаш истаги намоён бўлмоқда.

АҚШ расмий доираларига таянган хабарларга кўра, Пентагон Эроннинг энергетика инфратузилмаси ва чуқурлаштирилган ядровий объектларига эҳтимолий зарбалар режаси доирасида GBU-43/B MOAB (Massive Ordnance Air Blast) авиабомбасидан фойдаланиш сценарийсини таҳлил қилмоқда. АҚШ Президенти Дональд Трамп ҳам “Пикакс-Маунтин” номи билан машҳур мустаҳкамланган ерости мажмуасига зарба бериш масаласига тўхталар экан, ядровий қурол қўллашга эҳтиёж йўқлигини, MOAB эса ядровий бўлмаган қурол тоифасига киришини эслатиб ўтди. Бироқ бундай муҳокамаларнинг мавжудлиги қуролни қўллаш бўйича якуний сиёсий буйруқ берилганини англатмайди, балки эҳтимолий ҳарбий вариантларни тайёрлаш доирасидаги ҳаракат сифатида баҳоланади.

Бунга жавобан Эрон Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси матбуот котиби Ҳусайн Муҳиббий Теҳрон яқин орада “бомбаларнинг отаси” деб номланган янги қуролни оммага намойиш этишга тайёргарлик кўраётганини эълон қилди. Ушбу восита рақиб учун кутилмаган янгилик бўлиши билдирилган бўлса-да, унинг аниқ тури, оғирлиги, етказиб бериш воситаси ёки тақдимот санаси очиқланмади. Баёнотда унинг ядровий хусусиятга эга экани ҳақида ҳам маълумот берилмаган. Шу боис мазкур эълон, аввало, рақибга ҳали ишга солинмаган қаршилик ресурслари борлигини англатувчи сиёсий ва психологик огоҳлантириш сифатида талқин қилинмоқда.

АҚШ арсеналидаги қурол ҳақида эса анча аниқ техник маълумотлар мавжуд. Омма орасида “Mother of All Bombs” (“Барча бомбаларнинг онаси”) номи билан танилган GBU-43/B авиабомбасининг умумий оғирлиги қарийб 9,8 тоннани ташкил этиб, унинг 8,5 тоннадан ортиғи юқори қувватли портловчи моддадан иборат. Илк бор 2003 йилда синовдан ўтказилган ушбу қурол фақат бир марта – 2017 йилнинг апрелида Афғонистоннинг Нангарҳор вилоятидаги ерости туннеллари ва мустаҳкамланган бошпаналарга қарши жанговар амалиётда қўлланилган...

Мақолани тўлиқ ўқиш: https://fikratonline.uz/bombalarning-ota-onalari-aqsh-va-eron-ortasidagi-psihologik-bosim-va-strategik-signallar/

@fikrat

Сиёсий таҳлилчига позиция керак. Лекин кимнинг позицияси?

ОАВда сиёсий таҳлилчилар иштирокидаги мунозараларда «сиёсатшуноснинг аниқ позицияси бўлиши керак» деган фикр тез-тез янграйди. Бир қарашда, бу талаб ўринли. Сиёсий жараёнларни шарҳлайдиган мутахассиснинг ўз қарашлари бўлиши табиий. Аммо бу ерда муҳим савол бор: аниқ позиция деганда нимани тушунамиз? Муайян сиёсий томонни қўллаб-қувватлашними ёки воқеаларга мустақил баҳо беришними?

Бу икки тушунчани аралаштирмаслик керак. Акс ҳолда, сиёсий таҳлил билан сиёсий тарғибот ўртасидаги чегара йўқолади. Сиёсий таҳлилчи муайян давлат, ҳукумат ёки сиёсий кучни доимо қўллаб-қувватлаши шарт эмас. Унинг вазифаси — воқеаларнинг сабабларини тушунтириш, иштирокчилар манфаатларини очиб бериш ва эҳтимолий оқибатларни тафаккур қилишдир. Баъзан бу бир томонни қўллаб-қувватлашни талаб қилади. Бошқа ҳолларда эса уни танқид қилишга тўғри келади.

Сиёсий таҳлилчига позиция керак. Бу позиция мустақил фикр, далилларга содиқлик ва изчил мезонларга таяниши лозим. Агар «аниқ позиция» деганда ҳар қандай вазиятда бир томонни танлаш тушунилса, бундай талаб муаммоли. Чунки у экспертдан мустақил таҳлилни эмас, сиёсий садоқатни кутишга олиб келади. Гўё ҳар бир масалада кескин баёнот бериш ва қатъий ҳукм чиқариш шарт...

Мақолани тўлиқ ўқиш: https://fikratonline.uz/siyosiy-tahlilchiga-poziciya-kerak-lekin-kimning-poziciyasi/

@fikrat

Англия қирғоғидаги бегона уруш: Даунс жанги тарихи

1639 йил 21 октябрда Англиянинг Кент графлиги соҳиллари яқинида Испания империяси ҳамда Нидерландия ҳарбий флотлари ўртасида XVII асрнинг энг йирик денгиз жангларидан бири содир бўлди. Тўқнашув инглиз соҳил қалъаларининг тўплари остида, Лондон тўғридан-тўғри ўз суверенитети ва мутлақ паноҳи остидаги нейтрал ҳудуд деб билган сувларда кечди. Испанлар бу ерда бетараф давлатнинг дипломатик ҳимоясига суянишга уринган бўлса, голландлар асрий рақибининг асосий денгиз кучларини яксон қилиш имкониятини қўлдан бой беришни истамади. Натижада Испаниянинг катта эскадраси тор-мор этилди, Англия қироли Карл I нинг денгиздаги ҳукмронлик даъвоси эса халқаро миқёсда очиқчасига обрўсизланди. Тарихга “Даунс жанги” (Battle of the Downs) номи билан кирган бу тўқнашув ўша даврда Англияда амалда бўлган Юлиан тақвимига кўра 11 октябрь санаси билан ҳужжатлаштирилган бўлиб, бу қитъада қўлланилган Григориан тақвимидаги 21 октябрга тўғри келади.

Жангнинг илдизлари Нидерландиянинг Испания Габсбурглари ҳукмронлигига қарши олиб борган узоқ йиллик озодлик кураши – Саксон йиллик урушга (1568-1648) бориб тақалади. Минтақада қуруқликдаги армияларни таъминлаш ва Шимолий денгиз савдо йўлларини назорат қилиш ҳар икки томон учун ҳаёт-мамот масаласи эди. Испания учун Жанубий Нидерландиядаги (Фландрия) қўшинларига янги кучлар, маош ва ҳарбий аслаҳа етказиш ниҳоятда зарур бўлса, голландлар учун бу оқимни Ла-Манш бўғозида тўхтатиш душманнинг ҳарбий машинасини фалаж қилиш демак эди. 1639 йилнинг кузида адмирал Антонио де Окендо қўмондонлигидаги улкан испан флоти Фландрияга қуруқлик аскарлари ва кумуш захираларини етказиш, шунингдек, имкон туғилса, рақиб эскадрасини очиқ тўқнашувда мағлуб этиш топшириғи билан йўлга чиқди. Бироқ Ла-Маншда нидерланд адмирали Мартен Тромп кемалари билан бўлган дастлабки тўқнашувлардан сўнг, жиддий шикастланган Окендо кемалари Даунс рейдига – Англия қирғоқлари яқинидаги табиий ҳимояланган лангар ташлаш маконига кириб паноҳ топди. Испан қўмондони инглизларнинг расмий бетарафлигидан фойдаланиб, таъмир ва таъминот учун вақт ютишни кўзлаган эди. Аммо голланд адмирали Мартен Тромп рақибни қамал ҳолатида ушлаб туриб, зудлик билан қўшимча кучларни жанг майдонига сафарбар этди...

Давоми янада қизиқ: https://fikratonline.uz/angliya-qirgogidagi-begona-urush-dauns-jangi-tarihi/

@fikrat

Пискент: қадимги Бискатдан дунё музейларигача | «Ўзбекистон манзиллари». 1-мақола

Канада тўқимачилик музейи каталогига назар ташласангиз, XIX асрнинг 1860-йилларига оид, тайёрланган жойи «Пскент» деб қайд этилган ноёб бир каштани учратишингиз мумкин. Япониянинг Хиросима префектура санъат музейи хазинасида ҳам Пискентга мансуб қадимий сўзана асраб келинади. Ҳа, Тошкент вилоятидаги бу кўҳна кентни океанорти ва кунчиқар мамлакатлар билан маҳаллий чеварлар қўлида тикилган бетакрор кашталар боғлаб турибди. Пискентнинг ўз заминида эса илк темир даври қўрғонлари, Буюк ипак йўли карвон бекатлари, Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг изтиробли хотиралари ва Шарқий Туркистон тақдирини ўзгартирган сиёсий курашларга туташ икки минг йиллик тарих ястаниб ётибди.

Табиий қиёфа: Қурама тоғлари этаги ва «Тошкент денгизи» бўйидаги воҳа
Пискент — Тошкент вилоятининг жанубий қисмида жойлашган шу номли туман маркази бўлиб, вилоят маркази Тошкент шаҳридан 41 километр жанубда, Оҳангарон дарёси бўйида қад ростлаган. Маъмурий бирлик сифатида Пискент тумани 1926 йил 29 сентябрда ташкил этилган бўлиб, майдони 0,79 минг квадрат километрни ташкил этади. Унинг тарихий ва географик муҳитини Чирчиқ-Оҳангарон водийси бошланадиган кенгликлар ҳамда Қурама тоғ тизмалари этакларидан ажратиб тасаввур қилиш қийин...

Давомини ўқиш 👉 https://shosh.uz/piskent-qadimgi-biskatdan-dunyo-muzeylarigacha-ozbekiston-manzillari-1-maqola/

@shoshuz_tarix

🔗Bugun 21:00 da Siyosatshunos Kamoliddin Rabbimov bilan telegramda suhbatimiz bor.

🎙 Mavzu: Rossiyasiz Markaziy Osiyo qanday bo‘ladi?

💡 Suhbat yopiq formatda bo‘lib o‘tadi. Faqat to'lov qilganlar qatnasha oladi.

Murojaat uchun:⌛️@nurbekgofurov