Нега инсон сунъий интеллектга қаттиқ боғланиб қоляпти?
"Янги асрдаги иллюзия"

Сунъий интеллект (СИ) инсоният ҳаётининг турли жабҳаларига тез суръатда кириб келмоқда. ChatGPT, Claude ёки Grok каби чатботлар одамлар учун ёрдамчи, маслаҳатчи, ҳатто суҳбатдош сифатида қабул қилинмоқда. Аммо шундай савол туғилади: нега инсон бу технологияга шунчалик боғланиб қолмоқда?

Бу ҳолатнинг сабаблари кўпқиррали: инсон психологиясидаги мойилликлар, технологияларнинг ишонтириш қудрати, жамиятдаги ижтимоий бўшлиқлар ва иқтисодий омиллар.

1. Ҳамма нарсани инсонлаштиришга мойиллик
Одамлар ўзига хос равишда ҳар қандай техника ёки алгоритмни “инсон” сифатида қабул қилишга мойил. Психологияда бу антропоморфизм деб аталади. ELIZA (1960-йиллар) каби оддий чатботлар ҳам одамларда шахсият иллюзиясини уйғотган. Замонавий моделлар эса кўпроқ мураккаб ва табиий тилда мулоқот қилади, шунинг учун уларга ишонч янада кучлироқ.
Натижа: одамлар чатботларни ҳамдард, маслаҳатчи ёки ишончли дўст сифатида қабул қилишмоқда.

2. Иллюзияни яратадиган омиллар
Чатботлар “шахсиятли” кўринади, чунки уларнинг жавоблари қуйидаги механизмлар орқали шаклланади:
Оммабоп жавоблар — RLHF (инсон фикр-мулоҳазаси билан мустаҳкамловчи таълим) моделига ёқимли ва эмпатик ибораларни қайта-қайта ишлатишни ўргатади.
Тизимли кўрсатмалар — “Сиз фойдали ёрдамчисиз” ёки “сиз тадқиқотчисиз” каби йўриқномалар жавоб оҳангини белгилайди.
Контекст ва хотира иллюзияси — чатбот жорий мулоқотни уйғунлаштириб, “эслаб қолгандек” кўринади.
Тасодифийлик (temperature) — жавоблар турли хил ва ижодий чиқиши, инсоний таассурот уйғотади.
Аслида эса: модел шахсиятсиз, у фақат статистик қонуниятларга асосланган сўз занжирини яратади.

3. Жамиятдаги ижтимоий бўшлиқлар
Сунъий интеллектга боғланишнинг яна бир сабаби — ижтимоий алоқа етишмаслиги. Кўплаб одамлар ёлғизлик, ишончсизлик ва маълумотга бўлган талаб туфайли чатботларга мурожаат қилади. Уларнинг “ҳамдард” оҳанги инсон психологияси учун катта аҳамиятга эга.

Масалан, баъзи тадқиқотлар шундан далолат бермоқдаки, одамлар психотерапияга бориш ўрнига ChatGPT ёки бошқа чатбот билан гаплашишни афзал кўришмоқда.

Бу эса маълум маънода ижтимоий хавф: чунки чатботлар тиббий ёки психологик масалаларда масъулиятли қарор қабул қила олмайди.

4. Тезкорлик ва қулайлик омиллари
Инсон сунъий интеллектга шунчаки руҳий эмас, балки амалиёт жиҳатидан ҳам боғланиб қолмоқда:
Тезкорлик: ҳар қандай саволга сониялар ичида жавоб.
Қулайлик: тил, мавзулар, услублар — барчаси фойдаланувчига мослашади.
Арзонлик: мутахассис маслаҳатига қараганда кўп ҳолларда қулайроқ ва арзон.
Бу омиллар одамларни чатботларга янада кўпроқ мурожаат қилишга ундайди.

Энди эса хавф ва оқибатлар ҳақида
Чатботларга қаттиқ боғланишнинг бир қатор салбий оқибатлари ҳам бор:

Ҳақиқий маълумот ўрнига шаблон маслаҳатлар — саломатлик ёки ҳуқуқий масалаларда нотўғри қарорлар қабул қилиниши мумкин.
“СИ психози” — айрим одамларда чатбот билан суҳбатдан кейин васвасали ёки маниакал ҳолатлар пайдо бўлгани қайд этилган.
Жамиятда ишонч муаммоси — одамлар инсон мутахассисдан кўра чатбот маслаҳатига кўпроқ ишонса, профессионал соҳа обрўси пасайиши мумкин.

Тўғри, сунъий интеллект инсон ҳаётидаги қулай восита, лекин у шахс эмас. Мутахассислар ҳам шуни таъкидлайди: моделларни қарор қабул қилувчи субъект сифатида эмас, балки ёрдамчи механизм сифатида қабул қилиш керак.

@gayratkhodjasaydaliev

Ўзбекистондан жиддий таклифлар!

Бугун Тяньцзинь шаҳридаги ШҲТга аъзо давлатлар раҳбарлари кенгаши мажлисида Президент Шавкат Мирзиёев ташкилотнинг сиёсий асосларини мустаҳкамлаш, минтақавий хавфсизлик соҳасида ҳамкорликни кенгайтириш, иқтисодий ва маданий-гуманитар ҳамкорликни ривожлантиришга қаратилган муҳим ташаббусларни илгари сурди.

Жумладан:

— ШҲТ институтлари самарадорлигини ошириш ва уни Глобал Жануб давлатлари ҳисобига кенгайтириш;

— Ядро хавфсизлиги бўйича декларация қабул қилиш, Ички ишлар вазирлари кенгаши фаолиятини қайта тиклаш, 2030 йилгача гиёҳвандликка қарши кураш дастурини тайёрлаш, «ШҲТ–Афғонистон» мулоқот гуруҳи фаолиятини фаоллаштириш;

— Савдони соддалаштириш тартиб-таомиллари тўғрисидаги битимни имзолаш, Стратегик материаллар бўйича минтақавий марказ, Энергетика консорциуми, Венчур компаниялар ва жамғармалар тармоғи ҳамда Махсус электрон инвестиция порталини ташкил этиш;

— Шимол–Жануб ва Шарқ–Ғарб йўналишларида транспорт-транзит йўлакларини ривожлантириш, «ШҲТ ягона транспорт макони»ни шакллантириш ва уни «Бир макон, бир йўл» ташаббуси билан уйғунлаштириш;

— Иқлим ўзгаришига мослашиш, декарбонизация ва экологик хавф-хатарларни башорат қилиш учун сунъий интеллект технологияларини жорий этишга қаратилган ШҲТ минтақавий платформасини ишга тушириш;

— Халқ ижодиёти халқаро фестивалини ўтказиш, «ШҲТ университети» онлайн кампусини ташкил этиш, талабалар ва ёш мутахассислар ўртасида танлов ҳамда олимпиадалар ўтказиш, шунингдек, «Сайёҳлик йўлаги» ва "Тиббиёт туризми альянси" лойиҳаларини амалга ошириш.

Саммитнинг муҳим якунларидан бири сифатида ШҲТ Минтақавий аксилтеррор тузилмаси асосида Тошкент шаҳрида доимий фаолият юритадиган орган — ШҲТга аъзо давлатларнинг хавфсизликка таҳдид ва хатарларга қарши курашиш бўйича Универсал марказини ташкил этиш тўғрисида қарор қабул қилинди. Унинг ҳузурида ШҲТ Ахборот хавфсизлиги маркази ҳам тузилади. Ушбу қарор хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорликни янги босқичга олиб чиқади.

@fikrat

ўтган куни ШҲТ бўйича баъзи мулоҳазалар билдирилган эди. Ва Ўзбекистон Президентининг таклифларига эътибор берсак, ШҲТ биринчи вариант бўйича ривожланади, яъни "кучаяди":

– Иқтисодий интеграция: умумий бозор ва савдо:

"Савдони соддалаштириш тартиб-таомиллари тўғрисидаги битимни имзолаш, Стратегик материаллар бўйича минтақавий марказ, Энергетика консорциуми, Венчур компаниялар ва жамғармалар тармоғи ҳамда Махсус электрон инвестиция порталини ташкил этиш"

"Шимол–Жануб ва Шарқ–Ғарб йўналишларида транспорт-транзит йўлакларини ривожлантириш, «ШҲТ ягона транспорт макони»ни шакллантириш ва уни «Бир макон, бир йўл» ташаббуси билан уйғунлаштириш"

– Хавфсизлик соҳасида ягона марказлар:

"ШҲТ Минтақавий аксилтеррор тузилмаси асосида Тошкент шаҳрида доимий фаолият юритадиган орган — ШҲТга аъзо давлатларнинг хавфсизликка таҳдид ва хатарларга қарши курашиш бўйича Универсал марказини ташкил этиш тўғрисида қарор қабул қилинди. Унинг ҳузурида ШҲТ Ахборот хавфсизлиги маркази ҳам тузилади. Ушбу қарор хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорликни янги босқичга олиб чиқади"

"Ядро хавфсизлиги бўйича декларация қабул қилиш, Ички ишлар вазирлари кенгаши фаолиятини қайта тиклаш, 2030 йилгача гиёҳвандликка қарши кураш дастурини тайёрлаш, «ШҲТ–Афғонистон» мулоқот гуруҳи фаолиятини фаоллаштириш"

– Халқаро майдонда нуфуз ошиши:

"ШҲТ институтлари самарадорлигини ошириш ва уни Глобал Жануб давлатлари ҳисобига кенгайтириш"

@gayratkhodjasaydaliev

Америкаликлар «анъанавий қадриятлар» излаб Россияга кўчмоқда – FT

Financial Times нашрининг ёзишича, Ғарбдаги сиёсий ва маданий муҳитдан кўнгли тўлмаган айрим америкаликлар ва европаликлар уруш даврида ҳам Россияга кўчиб бормоқда.

Москва ўтган йили «умумий қадриятлар» деб номланган махсус виза турини жорий этди. Бу виза орқали Россия Ғарб жамиятидан норози бўлган одамларга тезроқ яшаш гувоҳномаси олиш имконини тақдим этмоқда. Таъкидланишича, мазкур ташаббус совет давридаги тарғиботни эслатади: ўшанда ҳам Кремль ўзини «чириган капитализм»га муқобил қилаётганини кўрсатишга уринарди.

Россия расмийларининг маълумотларига кўра, бугунги кунда ҳар ойда 150 тагача ариза келиб тушмоқда. Давлат думаси депутати Мария Бутина FT нашрига айтишича, мурожаат қилувчилар асосан Германиядан, кейин эса Франция ва АҚШдан.

Кўчиб келган айрим шахслар Россияда ўзларини Ғарбга нисбатан хавфсизроқ ва ҳатто эркинроқ ҳис қилаётганини таъкидлашган. Улар «анъанавий қадриятлар»ни муҳофаза қилиш сиёсати ва Ғарбдаги кескин маданий ўзгаришлардан узоқда яшаш имконини Россиядан топаётганини айтишади.

Шу билан бирга, таҳлилчиларнинг таъкидлашича, бу жараён кўлам жиҳатидан ҳозирча катта эмас. Аммо Кремль бу тенденциядан ташвиқот учун фойдаланиб, Россияни Ғарб маданий моделига муқобил «қадриятлар маркази» сифатида кўрсатишга интилаётганини айтиш мумкин.

@gayratkhodjasaydaliev

Rossiyaga navbatdagi nota: “O'zbeklarni haqoratlaganga chora ko'rilsin”
https://youtu.be/cdvtKKBfd9o

Европа “бортдан ташқарида”ми?

Европанинг дунё сиёсатида “кўринмаслиги” муаммоси
Сўнгги йилларда глобал сиёсий саҳнада Европа Иттифоқи давлатлари анча пассив кўринишга эга бўлиб қолди. Бу ҳолат айниқса АҚШ-Хитой рақобати, Россиянинг Украинадаги уруши, Яқин Шарқдаги зиддиятлар ва сунъий интеллектдан тортиб энергия хавфсизлигигача бўлган долзарб масалаларда яққол кўзга ташланади. Савол туғилади: нега Европанинг овози кам эшитиляпти ва у нима учун глобал қарорларни қабул қилиш жараёнида “иккинчи қатор”да қолмоқда?

1. Тарихий ва институционал омиллар
Европа Иттифоқи давлатлари ҳеч қачон ягона геосиёсий “суперкуч” бўла олмаган. Иккинчи жаҳон урушидан кейин АҚШнинг хавфсизлик кафолатига суянган Европа ўзини стратегик мустақилликка эмас, иқтисодий интеграцияга йўналтирди.
Натижада, ЕИ иқтисодий жиҳатдан дунёдаги энг йирик бозорлардан бирига айланса-да, ташқи сиёсатда ҳали ҳам бир овоз билан гапиришда қийналмоқда. Франция ва Германиянинг позициялари кўпинча фарқ қилади, Польша ва Болтиқбўйи давлатлари Россияга нисбатан қаттиққўл бўлса, Венгрия ёки Италия кўпроқ прагматик йўлни танлайди.

2. АҚШнинг роли
Европанинг пассивлигида АҚШнинг ҳам улуши катта. НАТО орқали қитъа хавфсизлиги Вашингтонга боғлангани учун Европа стратегик фикр юритишдан кўра кўпроқ “ижрочи” вазифасида қолмоқда. Украина уруши мисолида ҳам ЕИ кўпинча АҚШ орқали иш олиб бормоқда: молиявий ёрдам ва санкциялар бўйича етарлича бирдамлик кўрсатган бўлса-да, ҳарбий қудрат жиҳатидан ҳали ҳам Америкага суянади.

3. Ички муаммолар
Европанинг сиёсий “кўриниши”ни камайтирган яна бир омил — ички муаммолар:
• Миграция инқирози — Иттифоқда ички зиддиятларни кучайтирди.
• Иқтисодий ривожланишдаги сусткашлик — АҚШ ва Хитойга нисбатан рақобатбардошлик паст.
• Brexit — Буюк Британия каби йирик геосиёсий актjрнинг чиқиб кетиши Европа таъсирини янада заифлаштирди.

4. Халқаро тартибот ўзгариши
Дунёда ҳозир кўпқутбли тизим шаклланмоқда. АҚШ ва Хитой етакчилик учун курашаётган пайтда Россия ўзига хос “алоҳида куч” сифатида майдонга чиқди. Ҳиндистон, Бразилия, Туркия, Саудия Арабистони каби давлатлар ҳам глобал сиёсий ўйинчиларга айланмоқда. Европа эса бу жараёнда стратегик концепцияни ишлаб чиқишга кечикмоқда.

5. Европа қайта “кучайиши” мумкинми?
Имкониятлар бор:
• Европа дунёдаги энг йирик иқтисодий кучлардан бири бўлиб қолмоқда.
• Яшил энергетика ва инновация соҳасида етакчи роль ўйнаш имконияти мавжуд.
• Агар ЕИ ташқи сиёсатда АҚШга ортиқча боғлиқлигини камайтириб, мустақил геосиёсий акторга айланиши мумкин.

Бироқ тўсиқлар ҳам кўп:
• Бир овоздан қарор қабул қилиш жараёни жуда секин.
• Миллий манфаатлар зиддиятлари қитъани парчалайди.
• Демографик ва иқтисодий ўсиш суст, технологик йўналишда АҚШ ва Хитойдан орқада.

Хуллас, Европа Иттифоқи ҳозирги ҳолатда дунё сиёсатини бошқарувчи марказий куч эмас, балки кўпроқ “умумий позиция” билдирувчи блок сифатида намоён бўлмоқда. Бунинг айби ҳам ўзларида — чунки улар сиёсий бирдамликни иқтисодий интеграция даражасига кўтара олишмади. Шу билан бирга, АҚШнинг хавфсизликдаги ҳаддан ташқари таъсири ҳам Европанинг мустақиллигини чеклаб турибди.

Бир кун келиб Европа яна глобал сиёсий саҳнага чиқиши мумкин, аммо бу учун у ички ихтилофларни енгиб, стратегик мустақилликка йўл олиши шарт. Агар бу амалга ошмаса, дунё тартиботи ўзгараётган бир пайтда ЕИ “иккинчи даражали актор” сифатида қолиши мумкин.

@gayratkhodjasaydaliev