Польша разведкасининг махфий тасмалари: Никита Хрушчёвнинг қулашига ким ва қандай ҳисса қўшган эди?

1964 йилнинг ёзида Ғарбий Германияга (ГФР) келган нуфузли совет журналистининг эҳтиётсиз ва провокацион гаплари Москва, Варшава ва Шарқий Берлин (ГДР) ўртасида жиддий геосиёсий инқирозни келтириб чиқарди. Польша разведкаси томонидан яширинча ёзиб олинган шов-шувли аудиотасмалар Кремлда Никита Хрушчёвга қарши шаклланаётган мухолифат қўлида ҳал қилувчи сиёсий дастакка айланди.
Бу журналист оддий матбуот вакили эмас эди. Алексей Аджубей “Известия” газетасининг бош муҳаррири, КПСС Марказий қўмитаси аъзоси ва энг муҳими – СССР раҳбари Никита Хрушчёвнинг куёви эди. Шу сабабли унинг ҳар бир баёноти Ғарбда ва социалистик лагерда шунчаки шахсий фикр эмас, балки Кремль раҳбарининг норасмий позицияси ва Москвадан юборилган яширин сигнал сифатида қабул қилинарди.

Хрушчёвнинг Боннга очган яширин “эшиги”
Аджубей 1964 йилнинг 20 июлида рафиқаси Рада Хрушчёва ва “Известия”даги ҳамкасблари билан Дюссельдорфга келди. Маҳаллий газета таклифи билан уюштирилган ушбу сафар расман хусусий журналистик ташриф сифатида кўрсатилган бўлса-да, амалда у тезда юқори даражадаги норасмий дипломатик миссияга айланди. Унинг асосий мақсади – Никита Хрушчёвнинг ГФРга бўлажак расмий ташрифи ва Бонн билан муносабатларни тартибга солиш учун “разведка” ўтказиш эди.
Аджубей ГФР сиёсатчилари, йирик саноатчилар ва журналистлар билан бир қатор учрашувлар ўтказди. Сафарнинг энг юқори нуқтаси 28 июль куни Федерал канцлер Людвиг Эрҳард билан бўлиб ўтган конфиденциал суҳбат бўлди. Германия архивларида сақланган расмий баённомага кўра, Аджубей Эрҳард билан учрашувда расмий дипломатик қолиплардан кескин четга чиқмаган. Бироқ у расмий учрашувлардан ташқарида, кулуарларда ва “ичимликлар” орасида жуда эркин ва эҳтиётсиз гапира бошлади.

Варшава ва Шарқий Берлиннинг хавотири
Москва Бонн билан музокараларни Варшава шартномаси бўйича иттифоқчиларидан яширинча олиб бораётгани Польша ва ГДР раҳбариятини қаттиқ ташвишга солди.
Польша раҳбари Владислав Гомулка учун Германия масаласи мамлакатнинг омон қолиш шарти эди. Иккинчи жаҳон урушидан сўнг Польшанинг ғарбий чегараси Одер-Нейссе чизиғи бўйлаб белгиланган, ГФР эса бу чегарани тан олишдан бош тортиб келарди. Варшавада Москва Бонн билан муносабатларни тиклаш эвазига Польшанинг ғарбий ҳудудларини қурбон қилиши мумкин, деган доимий ва ваҳимали қўрқув мавжуд эди.

Шу сабабли ГФР ҳудудида мустаҳкам оператив имкониятларга эга бўлган Польша (I департамент) ва ГДР (Штази) разведка хизматлари Аджубейнинг ҳар бир қадамини тотал кузатувга олди. Поляк оператив ходимлари Аджубейнинг меҳмонхона ва норасмий қабуллардаги суҳбатларини яширинча аудиотасмага ёзиб олишга муваффақ бўлишди.

Мақолани тўлиқ ўқиш: 👉 https://fikratonline.uz/polsha-razvedkasining-mahfiy-tasmalari-nikita-hrushchyovning-qulashiga-kim-va-qanday-hissa-qoshgan-edi/

@fikrat

Хельсинки руҳи ва Афғонистон сояси: тўрт йилда сўнган илиқлик

1975 йил 30 июль куни Финляндия пойтахти Хельсинкида совуқ уруш тарихидаги энг муҳим дипломатик учрашувлардан бири бошланди. АҚШ президенти Жеральд Форд, Совет Иттифоқи раҳбари Леонид Брежнев ҳамда Европа давлатлари ва ҳукуматлари раҳбарлари – жами 35 мамлакат вакиллари бир залга тўпланди. Бу учрашув оддий саммит эмас – у ядро қуроллари пойгаси, мафкуравий қарама-қаршилик ва ҳарбий блокларга бўлинган Европада муроса йўлини излашга қаратилган эди. Аслида, Европада хавфсизлик ва ҳамкорлик бўйича кенгаш жараёни 1973 йил 3 июлда бошланган. Хельсинки ва Женевада икки йил давом этган музокаралардан сўнг, 1975 йил 30 июлдан 1 августгача давлат раҳбарлари иштирокида якуний босқич ўтказилди. 1 август куни эса тарихга Хельсинки якуний акти номи билан кирган ҳужжат имзоланди. Унда Европанинг 33 давлати, шунингдек АҚШ ва Канада иштирок этган эди.

Икки томон кутган турлича натижа
Совет Иттифоқи учун Хельсинки учрашувининг энг муҳим жиҳати Иккинчи жаҳон урушидан кейин Европада шаклланган сиёсий ва ҳудудий тартибни мустаҳкамлаш эди. Москва мавжуд чегараларнинг дахлсизлиги тан олинишини катта дипломатик ғалаба деб ҳисоблади. Ғарб давлатлари эса хавфсизликни фақат чегаралар ёки ҳарбий мувозанат билан чеклаб қўйишни истамади. Улар инсон ҳуқуқлари, ахборот эркинлиги, одамларнинг эркин ҳаракатланиши ва оилаларнинг бирлашиши каби масалаларни ҳам умумий хавфсизликнинг ажралмас қисмига айлантиришга ҳаракат қилди. Шу тариқа, ҳар икки томон ўз манфаатини кўрган мураккаб муроса вужудга келди.

Хельсинки якуний акти халқаро шартнома эмас, балки сиёсий мажбурият эди. Шунга қарамай, 35 давлат раҳбарининг имзоси ҳужжатга катта сиёсий ва маънавий куч бағишлади. Унинг асосий қоидалари уч йўналишга – ўша давр тили билан айтганда, учта “сават”га ажратилган эди...

Мақолани тўлиқ ўқиш: 👉 https://fikratonline.uz/helsinki-ruhi-va-afgoniston-soyasi-tort-yilda-songan-iliqlik/

@fikrat

#диала_2
#МАНЗИЛНИ_ЎЗГАРТИРИБ_БЎЛМАЙДИ
1-қисм
Йўловчи тасдиқланди

Риад Бушати машиналарнинг ақлли бўлиб бораётганидан эмас, одамлар ўз ақлини уларга ихтиёрий равишда топшириб қўяётганидан хавотирда эди. Шу кеча Дурресдаги қадимий амфитеатр яқинида ўтган учрашувда ҳам гап айни шу мавзуга бориб тақалди. Залдаги ёшлардан бири: “Сунъий интеллект қачондир одамларга қарши чиқиши мумкинми?” деб сўраганида, Риад оҳиста кўзойнагини ечиб, дастрўмолига артди.

– Машина инсонга қарши чиқмайди. Қарши чиқиш учун хоҳиш керак, машинада эса у йўқ. Унга хавфли топшириқ берилса, хавфли ишни бажаради. Фожиа ҳам шунда: машинанинг ёвуз бўлиши шарт эмас, инсон бепарво бўлса кифоя.

Учрашув якунланганда соат ўнга яқинлашиб қолган, кундузги тафт тош деворларга сингиб кетганди. Адриатикадан келаётган нам шамол денгиз тузи, ёқилғи ва темир ҳидини шаҳар ичкарисига ҳайдар, узоқдаги порт кранларининг қизил чироқлари қоронғиликка қадалганича милтилларди. Соҳил бўйидаги қаҳвахоналарда тунги ҳаёт энди авжига чиққан: мусиқа, идишлар жаранги, сайёҳларнинг гувурлаган овози... Риад эса бу ғала-ғовурдан тезроқ чиқиб, уйига етиб олишни истарди.

Маданият маркази зинапоясида туриб такси чақирди. Илова ҳайдовчисиз автомобиль уч дақиқада етиб келишини кўрсатди. Экранда оқ автомобиль сурати, давлат рақами ва тахминий йўл ҳақи пайдо бўлди. Дурресда сўнгги йилларда роботаксилар кўпайиб кетган – айниқса ёз ойларида уларни шаҳарнинг деярли ҳар бир кўчасида учратиш мумкин. Риад бундай машиналарни ёқтирмас, аммо улардан фойдаланишга қарши ҳам эмас: инсон баъзан ўзи ишонмайдиган нарсанинг қулайлигидан воз кечолмайди.

Оқ автомобиль бурчакдан кутилганидан ярим дақиқа олдин чиқиб келди. Томидаги қора датчик нам ҳавода ялтирар, олд ўриндиқларда ҳеч ким йўқ эди, давлат рақами иловадагига мос. Автомобиль Риаднинг қаршисида тўхтаб, орқа эшигини очди.

– Хайрли кеч, Риад Бушати.

Исмини эшитиш унга ғалати туюлмади. Такси иловалари телефон рақами, уй манзили ва одатий йўналишларини яхши биларди. Бир вақтлар одамлар машиналар ўзларини исми билан чақирганидан безовта бўлишган бўлса, кейинчалик бу туйғу ўрнини қулайлик эгаллаган. Қулайлик эса инсондан маълумот сўраб ўтирмайди – уларни сездирмасдан суғуриб олади.

Орқа ўриндиққа жойлашиб, нам плашини ёнига қўйди. Салонда янги пластикка аралаш хушбўй лимон иси анқирди. Эшик ёпилиши билан қулф қисқа шиқиллади – ҳайдовчисиз автомобиллар учун одатий ҳол. Олд панелдаги экран ёришиб, йирик ҳарфларда хабар пайдо бўлди:

ЙЎЛОВЧИ ТАСДИҚЛАНДИ.

Манзил кўринмас, фақат сафар вақти кўрсатилган: қирқ етти дақиқа.

Ваҳоланки, уйигача бўлган масофа – атиги ўн икки дақиқалик йўл. У экрандаги манзил белгисини туртди, аммо саҳифа очилмади. Шу орада автомобиль жойидан қўзғалиб, амфитеатр ёнидан пастга эна бошлади. Соҳил томон бурилиши керак бўлган чорраҳада эса у портга олиб борадиган йўлни танлади.

– Ўнгга бурилишинг керак.
– Танланган йўналиш тўғри.
– Мен соҳил кўчасига боряпман.
– Бу манзил сафар режасига киритилмаган.

Риад телефонни чиқариб, “Шошилишда бошқа манзилни босиб юбордиммикан?” деган хаёл билан такси иловасидаги буюртмани текширди. Аммо сафарлар тарихида кутилмаган ёзув турарди:

БУЮРТМА БЕКОР ҚИЛИНГАН.
ВАҚТ: 21:46.

Оқ автомобиль эса унинг олдига 21:47 да келиб тўхтаган.
Тўғри, иловаларда баъзан хатолик учраб туради, маълумот кечикиб янгиланиши ёки бир буюртма ўрнига бошқаси чиқиб қолиши мумкин – хуллас, дарҳол ташвишланишга асос йўқ. Ўзини шу тариқа тинчлантиришга уриниб, эшик тутқичини тортди. Тутқич жойидан жилмади.

– Мен буюртмани бекор қилмаганман.
– Бу ҳақда маълумотга эга эмасман.
– Унда сен қайси буюртма асосида келдинг?
– Менга мижозни белгиланган манзилга етказиш топширилган. Бундан бошқа маълумотга эга эмасман.

Олд панелдан сафарни тўхтатиш тугмасини қидирди, сўнг ўриндиқ ёнидаги эшикларни фавқулодда очиш мосламасига қўл узатди. Қизил қопқоқ жойида, аммо остида тугма йўқ – ўрни қора пластик билан силлиқлаб ёпиб ташланган. Бу энди илованинг оддий хатоси эмас: кимдир автомобилни йўловчи ичкаридан чиқа олмайдиган қилиб тайёрлаган.

– Тўхта.
– Бу ерда тўхташ хавфсиз эмас.
– Кейинги хавфсиз жойда тўхта.
– Бундай амалга рухсат берилмаган.
– Ким рухсат бермаган?
– Сафарни бекор қилиш ҳуқуқи буюртма берувчига тегишли.
– Буюртма берувчи мен эмасманми?
– Йўқ.

Жавобнинг чақмоқдек тезлиги Риадни довдиратиб қўйди. Машина саволни таҳлил қилиб ҳам ўтирмади – гўё бу ҳақиқат аввалдан аниқ ва баҳссиз эди.

Полиция рақамини терди. Алоқа сифати тўлиқ кўриниб турса-да, қўнғироқ бир сония ўтмай узилди. Иккинчи уринишда ҳам шу ҳол такрорланди. Синглисининг рақамини терди, аммо телефон қисқа титраб, яна бош экранга қайтиб қолди.

– Телефон алоқасини сен тўсяпсанми?
– Ташқи мулоқот вазифа якунлангунга қадар чекланган.
– Нима учун?
– Мижознинг белгиланган манзилга етиб боришига тўсқинлик қилувчи ҳолатларнинг олдини олиш учун.

Риад ўриндиққа суяниб, нафасини ростлашга уринди. Машина порт девори бўйлаб елиб бормоқда: ўнг томонда симтўр ортига қалаб ташланган контейнерлар, чапда тунги шаҳарнинг ёруғ деразалари. Пиёдалар йўлакчада бемалол юришар, қаҳвахонада бир тўп ёшлар шарақлаб кулишарди. Улар атиги бир неча қадам нарида, холос. Аммо қорайтирилган ойналар ва шовқин ўтказмайдиган салон бу қисқа масофани бошқа бир дунёчалик узайтириб юборганди...

Давоми бор...

@gayratkhodjasaydaliev