Дунёда туғилиш даражаси илк бор аҳоли сонининг “қайта тикланиш” чегарасидан пасайиб кетди

Инсоният тарихида илк бор глобал туғилиш даражаси сайёра аҳолиси сонини табиий қайта тиклаш (population replacement) учун зарур бўлган меъёрдан пастга тушиб кетди. Пенсильвания университети профессори Хесус Фернандес-Вильяверде ва Шимоли-ғарбий университет тадқиқотчиси Патрик Норрик ўзларининг “Terra Incognita: Қисқараётган дунё иқтисодиёти” (The Economics of a Shrinking World) номли янги фундаментал тадқиқотида ана шундай хавотирли хулосага келишди. Олимларнинг ҳисоб-китобларига кўра, 2026 йилга келиб туғилишнинг глобал жами коэффициенти (Total Fertility Rate – TFR) ҳар бир аёлга 2,2 нафар бола тўғри келадиган критик чегарадан ҳам пастга тушди. Муаллифлар бундай глобал ва тизимли демографик пасайиш ҳатто жаҳон урушлари ва даҳшатли пандемиялар даврида ҳам кузатилмаганини алоҳида қайд этишмоқда.

Узоқ муддатли динамикани баҳолаш мақсадида муаллифлар 1950 йилдан 2023 йилгача бўлган даврда 200 дан ошиқ мамлакат ва ҳудуднинг демографик маълумотларини чуқур таҳлил қилдилар. Тадқиқот глобал туғилишнинг умумий кўрсаткичлари 1978 йилда ўзининг тарихий чўққисига чиққанини, шундан сўнг эса тўхтовсиз ва барқарор пасайиш динамикасига ўтганини кўрсатди. Айнан мазкур кўп йиллик тенденция ва миллий реестрларнинг сўнгги маълумотлари таҳлили натижасида олимлар 2026 йилда дунё бўйича ўртача туғилиш кўрсаткичи илк бор демографик алмашинув чегарасидан пастлаганини исботлаб беришди.

Тадқиқотнинг энг кутилмаган ва ҳайратланарли хулосаси шундаки, демографик инқироз маркази мутлақо янги минтақалар ва ижтимоий қатламларга кўчган. Агар илгари туғилишнинг кескин камайиши фақат бой ва ривожланган Ғарб давлатларига хос тенденция сифатида қаралган бўлса, ҳозирги кунда асосий қулаш даромади паст ва ўрта бўлган ривожланаётган давлатларда қайд этилмоқда. Бундан ташқари, жамият ичида энг сезиларли пасайиш айнан кам таъминланган ҳамда олий маълумотли бўлмаган аёллар ҳиссасига тўғри келмоқда, бу эса анъанавий иқтисодий ва демографик қарашларни бутунлай чиппакка чиқарди. Зеро, илгари туғилиш даражаси асосан юқори даромадли ва олий маълумотли, карьера қилувчи ва кеч оила қурадиган аёллар орасида камаяди, деган қараш устувор эди...

Мақолани тўлиқ ўқиш: https://fikratonline.uz/dunyoda-tugilish-darajasi-ilk-bor-aholi-sonining-qayta-tiklanish-chegarasidan-pasayib-ketdi/

@fikrat

Киберсуверенитет: сунъий интеллект даврида давлат чегараси қаердан ўтади?

Мамлакат суверенитети ҳақида сўз кетганда, одатда ҳудуд, чегара, армия ва давлат ҳокимияти тасаввур қилинади. Асрлар давомида давлатни ҳимоя қилиш ҳам асосан жисмоний маконни муҳофаза этишдан иборат эди: чегарани қўриқлаш, стратегик объектларни сақлаш, ташқи кучларнинг мамлакат ҳудудига киришига йўл қўймаслик.

Бироқ технология тараққиёти суверенитет тушунчасини босқичма-босқич ўзгартирди. Аввалига жисмоний чегарадан ташқарида ахборот майдони пайдо бўлди. Кейин интернет давлат, жамият ва фуқаро ўртасидаги муносабатларни глобал тармоққа кўчирди. Энди эса сунъий интеллект суверенитет масаласини янада мураккаб босқичга олиб чиқмоқда.

Чунки янги даврда давлат фақат ўз ҳудудини ёки ахборот маконини эмас, балки маълумотларини, алгоритмларини, рақамли инфратузилмасини ва қарор қабул қилиш жараёнларини ҳам ҳимоя қилиши керак.

Жисмоний чегарадан ахборот чегарасигача
Дастлаб давлат хавфсизлиги нисбатан аниқ географик мантиққа асосланган эди. Таҳдид қаердан келаётгани, уни ким амалга ошираётгани ва ҳимоя чизиғи қаердан ўтиши кўп ҳолларда кўриниб турарди. Қуролли куч, чегара ва стратегик объектлар хавфсизлиги асосий масала ҳисобланарди.

Радио ва телевидение оммалашгач, давлат чегарасини кесиб ўтадиган янги куч – ахборот пайдо бўлди. Бошқа мамлакат ҳудудига кирмасдан туриб ҳам унинг аҳолисига таъсир кўрсатиш имкони туғилди. Шунга қарамай, анъанавий электрон ахборот воситаларини маълум даражада назорат қилиш мумкин эди. Радиочастоталарни чеклаш, сигналларни тўсиш, лицензиялаш, миллий теле ва радио инфратузилмасини бошқариш каби чоралар мавжуд эди. Албатта, чегара яқинига кучли узаткичлар ёки ретрансляторлар ўрнатиб, қўшни мамлакат ахборот майдонига киришга уринишлар ҳам бўлган. Аммо бунда ахборот манбаи, узатиш нуқтаси ва тарқатиш технологияси нисбатан аниқ эди.

Интернет бу тартибни ҳам ўзгартирди – ахборот энди бир марказдан оммага узатиладиган сигнал эмас, балки миллиардлаб фойдаланувчилар, серверлар, платформалар ва қурилмалар ўртасида ҳаракатланадиган узлуксиз оқимга айланди. Миллий чегаралар сақланиб қолди, аммо маълумотлар уларни деярли сезмасдан кесиб ўта бошлади...

Мақолани тўлиқ ўқиш: https://fikratonline.uz/kibersuverenitet-suniy-intellekt-davrida-davlat-chegarasi-qaerdan-otadi/

@fikrat

Ўзбекистонда Хитойдан олинган замонавий қирувчи самолётлар намойиш қилинди

Аввалроқ "Фикрат" таҳлилий дастурида хорижий ОАВ маълумотлари асосида бу ҳақда лавҳа тайёрланган эди:
https://youtu.be/MpkcSU5R_2o

“Оловқуш”. Ўзбекистон осмонида J-10CE: янги қирувчилар нимани ўзгартиради?

2026 йил август ойи охирида Ўзбекистон ҳарбий авиацияси тарихида муҳим янгилик юз берди. Мустақилликнинг 35 йиллиги муносабати билан намойиш этилган кадрларда мамлакат белгиларини олган Хитойнинг Chengdu J-10CE қирувчи самолётлари илк бор очиқ кўрсатилди (НАТО таснифида “Оловқуш”). Кадрларда камида олтита самолётнинг қўниши, сафда туриши ва гуруҳ бўлиб учиши акс этган. Улардан айримларида 1014, 1020 ва 1023 каби борт рақамлари кўринади.

30 август куни Ўзбекистон Мудофаа вазирлиги ҳам самолётлар тасвирланган видеони эълон қилиб, уларни «ҳаво сарҳадларимизни қўриқлаётган замонавий қирувчи самолётлар» деб атади. Вазирлик модел номини тилга олмаган бўлса-да, самолётларнинг J-10CE экани ташқи кўриниши ва конструктив белгилари орқали аниқ тасдиқланади.

J-10CE қандай самолёт?
J-10CE – Chengdu Aircraft Corporation корхонаси ишлаб чиқарадиган J-10C қирувчисининг экспорт учун мўлжалланган версияси. У кўплаб авиация манбаларида 4++ (4.5) авлодга мансуб бир ўринли, кўп вазифали қирувчи сифатида таснифланади. Самолёт ҳаводаги нишонларни тутиб қолиш, ҳаво ҳудудини назорат қилиш ва ердаги нишонларга зарба бериш вазифаларини бажара олади. Унинг замонавий имкониятлари фақат тезлиги ёки манёврчанлиги билан эмас, биринчи навбатда электроникаси билан белгиланади.

J-10C оиласи фаол электрон сканерланувчи антенна панжарасига эга AESA радар билан жиҳозланган. Бундай радар нурни механик ҳаракатсиз электрон усулда йўналтиради, бир вақтнинг ўзида бир нечта нишонни кузатиши ва радиоэлектрон “ғов”ларга нисбатан барқарорроқ ишлаши мумкин. Очиқ техник маълумотларда самолёт тезлиги тахминан 1,8 Мах, амалий баландлиги эса 18 минг метр атрофида экани кўрсатилади. Унда қурол ва қўшимча ускуналар учун 11 та ташқи осма нуқта мавжуд.

Платформа қисқа масофали PL-10E ва кўз илғамас масофадан туриб нишонга зарба беришга мўлжалланган PL-15E каби ракеталар билан таклиф этилади. Бироқ Ўзбекистонга айнан қайси турдаги қуроллар, радар режимлари ва электрон кураш воситалари етказилгани ҳозирча очиқланмаган.

Нега бу харид муҳим?
Ўзбекистон ҳарбий авиациясининг асосий қирувчи парки узоқ йиллар давомида совет даврида ишлаб чиқилган МиГ-29 ва Су-27 самолётларига таяниб келди. Улар ҳали ҳам жиддий имкониятларга эга платформалар, аммо ёши, эҳтиёт қисмлар таъминоти ва модернизация харажатлари тобора катта аҳамият касб этмоқда. J-10CEнинг пайдо бўлиши оддий парк янгиланишидан кўра кенгроқ маънога эга...

Мақолани тўлиқ ўқиш: https://fikratonline.uz/ozbekiston-osmonida-j-10ce-yangi-qiruvchilar-nimani-ozgartiradi/

@fikrat