Дунёда туғилиш даражаси илк бор аҳоли сонининг “қайта тикланиш” чегарасидан пасайиб кетди

Инсоният тарихида илк бор глобал туғилиш даражаси сайёра аҳолиси сонини табиий қайта тиклаш (population replacement) учун зарур бўлган меъёрдан пастга тушиб кетди. Пенсильвания университети профессори Хесус Фернандес-Вильяверде ва Шимоли-ғарбий университет тадқиқотчиси Патрик Норрик ўзларининг “Terra Incognita: Қисқараётган дунё иқтисодиёти” (The Economics of a Shrinking World) номли янги фундаментал тадқиқотида ана шундай хавотирли хулосага келишди. Олимларнинг ҳисоб-китобларига кўра, 2026 йилга келиб туғилишнинг глобал жами коэффициенти (Total Fertility Rate – TFR) ҳар бир аёлга 2,2 нафар бола тўғри келадиган критик чегарадан ҳам пастга тушди. Муаллифлар бундай глобал ва тизимли демографик пасайиш ҳатто жаҳон урушлари ва даҳшатли пандемиялар даврида ҳам кузатилмаганини алоҳида қайд этишмоқда.

Узоқ муддатли динамикани баҳолаш мақсадида муаллифлар 1950 йилдан 2023 йилгача бўлган даврда 200 дан ошиқ мамлакат ва ҳудуднинг демографик маълумотларини чуқур таҳлил қилдилар. Тадқиқот глобал туғилишнинг умумий кўрсаткичлари 1978 йилда ўзининг тарихий чўққисига чиққанини, шундан сўнг эса тўхтовсиз ва барқарор пасайиш динамикасига ўтганини кўрсатди. Айнан мазкур кўп йиллик тенденция ва миллий реестрларнинг сўнгги маълумотлари таҳлили натижасида олимлар 2026 йилда дунё бўйича ўртача туғилиш кўрсаткичи илк бор демографик алмашинув чегарасидан пастлаганини исботлаб беришди.

Тадқиқотнинг энг кутилмаган ва ҳайратланарли хулосаси шундаки, демографик инқироз маркази мутлақо янги минтақалар ва ижтимоий қатламларга кўчган. Агар илгари туғилишнинг кескин камайиши фақат бой ва ривожланган Ғарб давлатларига хос тенденция сифатида қаралган бўлса, ҳозирги кунда асосий қулаш даромади паст ва ўрта бўлган ривожланаётган давлатларда қайд этилмоқда. Бундан ташқари, жамият ичида энг сезиларли пасайиш айнан кам таъминланган ҳамда олий маълумотли бўлмаган аёллар ҳиссасига тўғри келмоқда, бу эса анъанавий иқтисодий ва демографик қарашларни бутунлай чиппакка чиқарди. Зеро, илгари туғилиш даражаси асосан юқори даромадли ва олий маълумотли, карьера қилувчи ва кеч оила қурадиган аёллар орасида камаяди, деган қараш устувор эди...

Мақолани тўлиқ ўқиш: https://fikratonline.uz/dunyoda-tugilish-darajasi-ilk-bor-aholi-sonining-qayta-tiklanish-chegarasidan-pasayib-ketdi/

@fikrat

Киберсуверенитет: сунъий интеллект даврида давлат чегараси қаердан ўтади?

Мамлакат суверенитети ҳақида сўз кетганда, одатда ҳудуд, чегара, армия ва давлат ҳокимияти тасаввур қилинади. Асрлар давомида давлатни ҳимоя қилиш ҳам асосан жисмоний маконни муҳофаза этишдан иборат эди: чегарани қўриқлаш, стратегик объектларни сақлаш, ташқи кучларнинг мамлакат ҳудудига киришига йўл қўймаслик.

Бироқ технология тараққиёти суверенитет тушунчасини босқичма-босқич ўзгартирди. Аввалига жисмоний чегарадан ташқарида ахборот майдони пайдо бўлди. Кейин интернет давлат, жамият ва фуқаро ўртасидаги муносабатларни глобал тармоққа кўчирди. Энди эса сунъий интеллект суверенитет масаласини янада мураккаб босқичга олиб чиқмоқда.

Чунки янги даврда давлат фақат ўз ҳудудини ёки ахборот маконини эмас, балки маълумотларини, алгоритмларини, рақамли инфратузилмасини ва қарор қабул қилиш жараёнларини ҳам ҳимоя қилиши керак.

Жисмоний чегарадан ахборот чегарасигача
Дастлаб давлат хавфсизлиги нисбатан аниқ географик мантиққа асосланган эди. Таҳдид қаердан келаётгани, уни ким амалга ошираётгани ва ҳимоя чизиғи қаердан ўтиши кўп ҳолларда кўриниб турарди. Қуролли куч, чегара ва стратегик объектлар хавфсизлиги асосий масала ҳисобланарди.

Радио ва телевидение оммалашгач, давлат чегарасини кесиб ўтадиган янги куч – ахборот пайдо бўлди. Бошқа мамлакат ҳудудига кирмасдан туриб ҳам унинг аҳолисига таъсир кўрсатиш имкони туғилди. Шунга қарамай, анъанавий электрон ахборот воситаларини маълум даражада назорат қилиш мумкин эди. Радиочастоталарни чеклаш, сигналларни тўсиш, лицензиялаш, миллий теле ва радио инфратузилмасини бошқариш каби чоралар мавжуд эди. Албатта, чегара яқинига кучли узаткичлар ёки ретрансляторлар ўрнатиб, қўшни мамлакат ахборот майдонига киришга уринишлар ҳам бўлган. Аммо бунда ахборот манбаи, узатиш нуқтаси ва тарқатиш технологияси нисбатан аниқ эди.

Интернет бу тартибни ҳам ўзгартирди – ахборот энди бир марказдан оммага узатиладиган сигнал эмас, балки миллиардлаб фойдаланувчилар, серверлар, платформалар ва қурилмалар ўртасида ҳаракатланадиган узлуксиз оқимга айланди. Миллий чегаралар сақланиб қолди, аммо маълумотлар уларни деярли сезмасдан кесиб ўта бошлади...

Мақолани тўлиқ ўқиш: https://fikratonline.uz/kibersuverenitet-suniy-intellekt-davrida-davlat-chegarasi-qaerdan-otadi/

@fikrat

Ўзбекистонда Хитойдан олинган замонавий қирувчи самолётлар намойиш қилинди

Аввалроқ "Фикрат" таҳлилий дастурида хорижий ОАВ маълумотлари асосида бу ҳақда лавҳа тайёрланган эди:
https://youtu.be/MpkcSU5R_2o

“Оловқуш”. Ўзбекистон осмонида J-10CE: янги қирувчилар нимани ўзгартиради?

2026 йил август ойи охирида Ўзбекистон ҳарбий авиацияси тарихида муҳим янгилик юз берди. Мустақилликнинг 35 йиллиги муносабати билан намойиш этилган кадрларда мамлакат белгиларини олган Хитойнинг Chengdu J-10CE қирувчи самолётлари илк бор очиқ кўрсатилди (НАТО таснифида “Оловқуш”). Кадрларда камида олтита самолётнинг қўниши, сафда туриши ва гуруҳ бўлиб учиши акс этган. Улардан айримларида 1014, 1020 ва 1023 каби борт рақамлари кўринади.

30 август куни Ўзбекистон Мудофаа вазирлиги ҳам самолётлар тасвирланган видеони эълон қилиб, уларни «ҳаво сарҳадларимизни қўриқлаётган замонавий қирувчи самолётлар» деб атади. Вазирлик модел номини тилга олмаган бўлса-да, самолётларнинг J-10CE экани ташқи кўриниши ва конструктив белгилари орқали аниқ тасдиқланади.

J-10CE қандай самолёт?
J-10CE – Chengdu Aircraft Corporation корхонаси ишлаб чиқарадиган J-10C қирувчисининг экспорт учун мўлжалланган версияси. У кўплаб авиация манбаларида 4++ (4.5) авлодга мансуб бир ўринли, кўп вазифали қирувчи сифатида таснифланади. Самолёт ҳаводаги нишонларни тутиб қолиш, ҳаво ҳудудини назорат қилиш ва ердаги нишонларга зарба бериш вазифаларини бажара олади. Унинг замонавий имкониятлари фақат тезлиги ёки манёврчанлиги билан эмас, биринчи навбатда электроникаси билан белгиланади.

J-10C оиласи фаол электрон сканерланувчи антенна панжарасига эга AESA радар билан жиҳозланган. Бундай радар нурни механик ҳаракатсиз электрон усулда йўналтиради, бир вақтнинг ўзида бир нечта нишонни кузатиши ва радиоэлектрон “ғов”ларга нисбатан барқарорроқ ишлаши мумкин. Очиқ техник маълумотларда самолёт тезлиги тахминан 1,8 Мах, амалий баландлиги эса 18 минг метр атрофида экани кўрсатилади. Унда қурол ва қўшимча ускуналар учун 11 та ташқи осма нуқта мавжуд.

Платформа қисқа масофали PL-10E ва кўз илғамас масофадан туриб нишонга зарба беришга мўлжалланган PL-15E каби ракеталар билан таклиф этилади. Бироқ Ўзбекистонга айнан қайси турдаги қуроллар, радар режимлари ва электрон кураш воситалари етказилгани ҳозирча очиқланмаган.

Нега бу харид муҳим?
Ўзбекистон ҳарбий авиациясининг асосий қирувчи парки узоқ йиллар давомида совет даврида ишлаб чиқилган МиГ-29 ва Су-27 самолётларига таяниб келди. Улар ҳали ҳам жиддий имкониятларга эга платформалар, аммо ёши, эҳтиёт қисмлар таъминоти ва модернизация харажатлари тобора катта аҳамият касб этмоқда. J-10CEнинг пайдо бўлиши оддий парк янгиланишидан кўра кенгроқ маънога эга...

Мақолани тўлиқ ўқиш: https://fikratonline.uz/ozbekiston-osmonida-j-10ce-yangi-qiruvchilar-nimani-ozgartiradi/

@fikrat

Эрмак учун одам овлаган снайперлар ёхуд Боснияда “инсон ови”га борганлар

1992 йилдан 1996 йилгача – қарийб 44 ой давомида қуршовда қолган Сараево аҳолиси учун ҳар бир кун ўлим билан юзма-юз келиш эди. 1993 йил 11 июль куни 48 ёшли Мунира Заметица Добриня дарёсига сув олишга келди. Кўприк уни снайпер ўқидан паналаб турган эди, аммо челагини тўлдириш учун очиқ жойга чиқиши билан нишонга олинди; ўқ ёмғири тинмагани боис ёрдамга келолмаган атрофдагилар кўз ўнгида аёл шифохонада жон берди. Бошқа бир куни саккиз ёшли Элма онаси билан кўчага қўйилган темир контейнерлар панасидан чиққан заҳоти отилган биттагина ўқ аввал онасининг оёғини, кейин қизчанинг қорнини тешиб ўтди. Гаага трибуналида генерал Станислав Галич ва Драгомир Милошевич устидан чиқарилган ҳукмларда тинч аҳоли, дафн маросимига келганлар, трамвай йўловчилари ва боғча-мактаб болалари қасддан нишонга олингани ҳужжатлар билан исботланди. Қамалда ҳалок бўлган 1600 дан ортиқ боланинг ҳар ўнинчиси айнан снайпер ўқидан қурбон бўлган.

Аммо бу шафқатсиз уруш манзараси ортида инсоният тасаввурига сиғмайдиган яна бир қора саҳифа яширинган эди. Бу – Европанинг турли мамлакатлари, АҚШ ва Канададан келган бадавлат хорижликларнинг пул тўлаб, Сараево аҳолисини худди ёввойи ҳайвондек “овлаш” учун уюштирган махфий турлари, яъни “инсон ови сафари” эди. Ўттиз йил давомида миш-миш ва махфий архивларда қолиб кетган бу ваҳшийлик бугун Европанинг тўртта давлати прокуратуралари, халқаро ташкилотлар ва мустақил терговчилар томонидан кенг кўламли жиноий иш сифатида ўрганилмоқда.

Бу махфий тармоқнинг илдизлари 1990-йилларнинг бошига бориб тақалади. Италян ёзувчиси ва журналисти Эцио Гавацценининг сўнгги суриштирувлари ҳамда унинг “Дам олиш кунлари снайперлари: Сараеводаги одам ови бўйича суриштирув” (I cecchini del weekend. L’inchiesta sui safari umani a Sarajevo) номли китобида ушбу жиноий схема батафсил очиб берилди. Маълум бўлишича, бой “овчилар” ва ўта ўнг радикаллар учун мўлжалланган бу “қонли сафарлар” пухта йўлга қўйилган халқаро тармоқ томонидан бошқарилган. Унинг марказий идораси Бельгияда жойлашган бўлиб, буюртмаларни Миландаги махсус агентлик тўплаган, ташкилий ишлар ортида эса Болқон ва Россия мафияси ҳамда собиқ ҳарбийлар турган.

“Овчилар”ни саралаш ва ёллаш ишлари қурол дўконлари, овчилар клублари, тир майдонлари ва фахрийлар уюшмаларида олиб борилган. Бўлажак снайперлар билан арзон меҳмонхоналар ёки тамаддихоналарда учрашилиб, нархлар, шароитлар ва нишонлар келишилган. Мижозлар гуруҳи жума куни тушликдан кейин Миландан автобусда Триест аэропортига ёки Парма ва Анкона портларига йўл олган. У ердан Сербияга қарашли “Aviogenex” сайёҳлик компанияси ва денгиз йўллари орқали аввал Белград, Сплит ёки Задарга, сўнгра Босния серблари назоратидаги фронт чизиғига етказилган. Сафар бошланишидан олдин иштирокчиларга телефон орқали: “Камончилар учун кийиклар пайдо бўлди”, деган махфий шартли хабар юборилган. Бу ерда “камончи” – қуролли сайёҳ, “кийик” эса Сараево кўчаларида бир бурда нон ва сув излаб юрган бегуноҳ фуқароларни англатган.

Энг даҳшатлиси – бу “сафари”нинг нархномаси ва нишонлар тоифаси бўлган. Тўпланган гувоҳликлар ва Босния махсус хизматлари ҳужжатларига таянган хорватиялик журналист Домогой Маргетичнинг “Тўла ва от!” (Plati i Pucai!) тадқиқотига кўра, энг қиммат “ўлжа” болалар ва ёш қизлар бўлган. Уларни отиш ҳуқуқи учун ўша даврда 100 миллион италян лираси (бугунги харид қобилияти бўйича 100 минг евродан зиёд) ёки 95–110 минг немис маркаси тўланган. Катта ёшли аёллар учун қарийб 70 миллион, эркаклар учун 50 миллион, кексалар учун эса 20 миллион лирагача нарх белгиланган...

Мақолани тўлиқ ўқиш: https://fikratonline.uz/ermak-uchun-odam-ovlagan-snayperlar-yohud-bosniyada-inson-oviga-borganlar/

@fikrat

Мосул тўғони: “Дунёдаги энг хавфли иншоот” қандай қилиб сақлаб қолинмоқда?

1981 йил 25 январда Ироқ шимолидаги Дажла дарёсида Мосул тўғони қурилиши бошланди. Дастлаб “Саддам тўғони” деб номланган мазкур улкан иншоот 1986 йил 7 июлда фойдаланишга топширилди. Турли ҳисоб-китобларга кўра, лойиҳанинг ўша даврдаги қиймати 1,5 миллиарддан 2,6 миллиард АҚШ долларигача баҳоланган. Тўғон электр энергияси ишлаб чиқариш, қишлоқ хўжалигини сув билан таъминлаш, Дажла оқимини тартибга солиш ҳамда қуйи ҳудудларни тошқиндан муҳофаза қилиш мақсадида барпо этилган бўлиб, бугун ҳам мамлакатнинг энг муҳим гидротехник иншоотларидан бири саналади.

Мосул тўғони тупроқ ва тош жинсларидан кўтарилган, марказида гил (лой) ўзаги бўлган иншоотдир. Баландлиги 113 метр, сув ташлагич билан бирга умумий узунлиги қарийб 3,65 километрни ташкил этувчи ушбу тўсиқ сув омбори тўлиқ иш сатҳига етганида 11,11 куб километр сувни сиғдира олади. Бироқ бу улкан муҳандислик тузилмасининг энг мураккаб ва заиф нуқтаси унинг “танаси” эмас, балки остидаги ўта беқарор геологик қатламдир.

Гап шундаки, Мосул тўғони жойлашган ҳудудда гипс, ангидрит, мергел ва оҳактош қатламлари навбатма-навбат учрайди. Айниқса, гипс ва ангидрит сув таъсирида тез эрийдиган тоғ жинслари бўлиб, намлик уларнинг ёриқларига кириб борган сари ер остида карстланиш жараёни – янги бўшлиқлар, ғовак ва коваклар пайдо бўлади. Бўшлиқлар кенгайган сари тўғон остидаги сув оқими тезлашади, майда заррачалар ювилиб кетиб, ички эрозия кучаяди. Оқибатда эса асоснинг чўкиши ёки ер юзасида ўпирилишлар юзага келиш хавфи ортади...

Мақолани тўлиқ ўқиш: https://fikratonline.uz/mosul-togoni-dunyodagi-eng-havfli-inshoot-qanday-qilib-saqlab-qolinmoqda/

@fikrat

Интеллектуал ҳалоллик ва геосиёсий таҳлил маданияти нима?

Бугун ахборот етишмаяпти, деган муаммо йўқ. Аксинча, ахборот ҳаддан ташқари кўп. Бир воқеа ҳақида турли, баъзан бир-бирига мутлақо зид талқинларни учратишимиз мумкин. Бу шароитда маълумотга эга бўлишнинг ўзи етарли эмас, уни саралаш, текшириш ва тўғри талқин қилиш жуда муҳим.

Менимча, жиддий таҳлил айнан шу ердан бошланади.

Интеллектуал ҳалоллик инсоннинг ўз фикрига ҳам танқидий муносабатда бўлишини талаб қилади. Янги фактлар пайдо бўлса, хулосани қайта кўриб чиқиш, «билмайман» дейишдан қўрқмаслик, ишонч билан айтилган фикрни далилдан ажрата билиш муҳим. Энг муҳими, ўз қарашини ҳимоя қилиш билан ҳақиқатни излаш ўртасидаги фарқни англашда.

Бу масала сиёсий ва геосиёсий таҳлилда айниқса долзарб. Чунки халқаро муносабатларда воқеаларни «яхши» ва «ёмон», «бизники» ва «уларники» деган оддий категорияларга ажратиш жуда осон. Қийин томони – ҳар бир томоннинг манфаатлари, хавфсизлик тасаввурлари, ички сиёсий омиллари ва ташқи чекловларини ҳисобга олган ҳолда воқеанинг ўзини тушунишга ҳаракат қилиш.

Шу нуқтаи назардан, медиадаги ҳар қандай контентга «пропаганда» ёки «фалонпараст» дея баҳо беришга ҳам шошилмаслик керак. Бундай хулоса аниқ мезон ва далилларга таяниши лозим.

Қайси нарративлар устун? Қандай манбалардан фойдаланилмоқда? Қайси нуқтаи назарлар оммага олиб чиқилмоқда, қайсилари четда қолмоқда? Меҳмонлар қандай танланмоқда? Факт ва сиёсий таҳлил ўртасидаги чегара қаерда?

Мақолани тўлиқ ўқиш: https://fikratonline.uz/intellektual-halollik-va-geosiyosiy-tahlil-madaniyati-nima/

@fikrat