#диала_2
#МАНЗИЛНИ_ЎЗГАРТИРИБ_БЎЛМАЙДИ
18-қисм

Китоб нима?
Машина топшириқ маълумотларини текширишда давом этар, Бушати эса юк машинаси кузовига ортилган қутиларни хаёлидан чиқара олмасди. Ўша тунда китоблар парчаланишини ҳали билмаган. Лекин қўлига олган 1936 йилги нашрнинг ишқаланган муқоваси, кутубхона муҳри ва саҳифа четидаги қалам излари хотирасида аниқ муҳрланиб қолган эди.

Бироқ энди уни бошқа савол қийнай бошлади: ўша куни у нимани ҳимоя қилганди – китобними ёки унинг ичидаги билимни?

Китоб ўзи нима? Қоғоз, елим, ип ва сиёҳдан тайёрланган буюмми? Матнни бир авлоддан иккинчисига етказадиган воситами? Ёки унинг жисмоний шакли ҳам алоҳида қадриятми?

Инсоният билимни доим ҳам китоб орқали ташимаган. Қонунлар ёдда сақланган, тарихлар оғзаки айтилган, ҳунар эса устоздан шогирдга амал орқали ўтган. Албан тоғларида одат қоидалари қоғозга тушишидан анча олдин авлоддан авлодга оғзаки етказиларди. Қўшиқ, ривоят ва дуолар китобсиз ҳам юзлаб йил яшаган. Ёзув пайдо бўлгач ҳам матн аввал тошга, сопол лавҳаларга ва терига туширилди. Ўрама қўлёзмаларнинг ўрнини варақланадиган китоблар, қўлда кўчирилган нусхалар ўрнини эса босма нашрлар эгаллади.

Ҳар янги восита аввалгисининг бир қисмини сиқиб чиқарган. Электрон китоб ҳам шу узлуксиз ўзгаришнинг навбатдаги босқичи эмасми?

Бушатининг ўзи ҳам сафарларда кўпинча электрон матн ўқирди. Бир қурилмага юзлаб асар сиғади, керакли жумлани бир неча сонияда топиш, сўз маъносини текшириш ёки матнда белги қолдириш мумкин. Шрифтни катталаштириш кўзи ожиз одамга ёрдам беради, электрон нусха эса чекка қишлоқдаги ўқувчига Тирана кутубхонасидаги асарни очиш имконини яратади. Қоғозни ҳимоя қилиш баҳонасида бундай қулайликларни инкор этиш тараққиётдан қўрқиш бўларди.

Аудиокитоблар масаласида ҳам у баъзан нохолис фикрларди: одамлар ўқишга эриниб, китобни тинглаб қўя қолаётгандек туюларди. Аммо асарни эшитиш орқали қабул қилиш ёзувдан ҳам қадимийроқ усул-ку. Қолаверса, автомобиль бошқараётган, кўзи яхши кўрмайдиган ёки кун бўйи жисмоний меҳнат билан банд одам учун тинглаш ялқовлик эмас, китобга етишишнинг ягона йўли бўлиши мумкин.

Шу билан бирга, ўқиш ва тинглаш айнан бир хил жараён эмас. Китобхон саҳифада тўхтайди, аввалги жумлага қайтади, бир сўз устида истаганича ўйлайди. Аудиода эса суръатни бошқа овоз белгилайди; урғу ва оҳанг ҳам талқиннинг бир қисмига айланади. Бу усулларнинг бирини юқори, иккинчисини паст деб бўлмайди – улар матн билан турлича муносабат ўрнатади, холос.

Демак, гап қоғознинг ўзида эмас. Агар бир романнинг юз мингта бир хил нусхаси мавжуд бўлса, улардан биттасининг йўқолиши инсоният хотирасини камайтириб қўймайди. Кутубхоналар ҳам ҳар бир китобни абадий асрамайди: яроқсиз ҳолга келган, мазмунан эскирган ёки ортиқча нусхалар ҳисобдан чиқарилади. Риад ҳар бир босма саҳифани дахлсиз ёдгорлик деб эълон қилса, “Liqen Labs” вакили уни қоғозга сиғинишда айблаганда ҳақ бўлиб чиқарди.

Аммо кутубхонадан олиб кетилган китоблар оддий қоғоз уюми ҳам эмас эди. Қайсидир нусханинг саҳифасида муаллиф тузатиши, таржимон қайди ёки аввалги эгасининг исми бўлиши мумкин. Босмахона хатоси, қоғоз тури, муқова, муҳр ва ўқувчи қолдирган белгилар ҳам китоб тарихининг бир бўлаги. Матнни компьютер таниб оладиган шаклга ўтказиш бу маълумотларнинг бир қисмини сақласа-да, бошқа қисмини бутунлай йўқотарди.

Ҳатто барча саҳифалар суратга олинганда ҳам рақамли нусха китобнинг ўзига тенг бўла олмайди. У китобнинг ташқи кўриниши ҳақида жуда аниқ маълумот бериши мумкин, бироқ қоғоз таркиби, сиёҳнинг ёши, муқованинг кейин алмаштирилгани ёки саҳифа қай тартибда тикилганини келажакдаги тадқиқотчи айнан асл нусхадан яхшироқ аниқлайди. Бугун аҳамиятсиз кўринган белги эртага муҳим далилга айланиши мумкин. Асл нусхани йўқ қилиш – келажакда ҳали ихтиро қилинмаган текширув усулларини ҳам йўқ қилиш эди.

“Liqen Labs” эса китобларни ҳатто тўлиқ рақамли кутубхона сифатида сақлаш учун ҳам парчаламаган. Матнлар қисмларга ажратилиб, такрорлар тозаланган ва тил моделини ўқитишга тайёрланган. Асарнинг жумлалари моделнинг ички ҳисобларига таъсир қилар, лекин китобнинг ўзи унинг ичида алоҳида нусха бўлиб қолмасди. Кейин моделдан ўша китобни сўраган одам аниқ матнни эмас, турли манбалардан ўрганилган боғланишлар асосида тузилган жавобни оларди.

Демак, китоб йўқ қилинган, аммо унинг ўрнига китоб қўйилмаган. Унинг ўрнида шу китобдан фойдаланиб ўқитилган хизмат пайдо бўлди. Жамоат кутубхонасидаги нусхага оддий одам бепул мурожаат қила оларди. Рақамли файл хусусий маълумотлар омборига ўтгач, унга ким кириши, қандай мақсадда ишлатиши ва қанча тўлаши кераклигини компания белгилай бошлади. Масала қоғоз билан экран ўртасидаги баҳсдан кўра мулк ва назорат масаласига кўпроқ ўхшарди.

Бушати ўзи учун жавобни аста-секин аниқлаштириб олди: китоб фақат билим эмас, аммо билимдан устун турадиган муқаддас буюм ҳам эмас. У бир вақтнинг ўзида матн ташувчи восита, тарихий далил ва билимга кириш имконидир. Унинг қайси хусусияти муҳимлиги китобга, нусхага ва вазиятга қараб ўзгаради. Янги босилган оммавий нашр билан ягона қўлёзмани бир хил баҳолаб бўлмаганидек, хусусий дўкондаги китоб билан жамоат кутубхонасидаги китоб ҳақида ҳам бир хил қарор чиқариб бўлмасди.

Шунда Риад “Liqen Labs” билан баҳсда нима учун ғазабланганини янада аниқ тушунди. Компания китобларни рақамлаштиргани учун эмас, рақамли нусхани ягона мақбул шакл деб белгилаб, бошқа қийматларни ҳисобдан чиқаргани учун хато қилган. Тезлик асосий мезон қилиб олингач, секин сканерлаш ортиқча харажатга, муқова кераксиз тўсиққа, жисмоний нусха эса омбордан жой эгаллайдиган юкка айланган.

Мақсад қанчалик тор белгиланса, ундан ташқаридаги қадриятларни йўқ қилиш шунчалик осонлашади...

Давоми бор...
1-қисм 2-қисм 3-қисм 4-қисм 5-қисм 6-қисм 7-қисм 8-қисм 9-қисм 10-қисм 11-қисм 12-қисм 13-қисм 14-қисм 15-қисм 16-қисм 17-қисм 18-қисм 19-қисм

@gayratkhodjasaydaliev

Savol-javob qismi boshlandi. Ishtirok etishingiz mumkin