*આજની વાસ્તવિકતા*

રાજકોટના કાલાવડ રોડ પર આવેલા એક આધુનિક અપાર્ટમેન્ટના પાંચમા માળે સાંજના સાડા આઠ વાગ્યા હતા. ડાઇનિંગ ટેબલ પર ગરમાગરમ રોટલી, સેવ-ટામેટાંનું શાક અને દાળભાતની સુગંધ ફેલાયેલી હતી. નેહાબેને પોતાના ૧૬ વર્ષના દીકરા કવિનની થાળીમાં પ્રેમથી એક ચમચી ઘી પીરસ્યું.

"કવિન, આજે સ્કૂલમાં કેવું રહ્યું બેટા?" નેહાબેને પૂછ્યું.

કવિનનો ચહેરો થાળી તરફ હતો, પણ તેની આંખો થાળીની બાજુમાં પડેલા સ્માર્ટફોનની સ્ક્રીન પર ચોંટેલી હતી. ઇન્સ્ટાગ્રામની રીલ્સ એક પછી એક સ્લાઇડ થઈ રહી હતી. સ્ક્રીનનો ભૂરો પ્રકાશ તેના ચહેરા પર પડી રહ્યો હતો.

"હમ્મ... બરાબર હતું." કવિને સ્ક્રીન પરથી નજર હટાવ્યા વિના જ યાંત્રિક જવાબ આપ્યો. તેણે રોટલીનો ટુકડો તોડ્યો, પણ તેનું ધ્યાન ફોનમાંથી આવતા બેકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક પર હતું.

સામે બેઠેલા સમીરભાઈએ નિસાસો નાખ્યો. તેઓ આખો દિવસ ઓફિસમાં કામ કરીને થાકીને ઘરે આવ્યા હતા. તેમને આશા હતી કે જમતી વખતે પરિવાર સાથે બે ઘડી શાંતિથી વાત થશે. પણ છેલ્લા એક વર્ષથી આ દ્રશ્ય રોજનું બની ગયું હતું.

"કવિન, જમતી વખતે તો ફોન બાજુ પર મૂક." સમીરભાઈએ થોડા કડક અવાજે કહ્યું.

કવિને એક ઊંડો શ્વાસ લીધો, ચહેરા પર સ્પષ્ટ અણગમો દેખાયો. તેણે ફોનની સ્ક્રીન બંધ કરી અને ફોન ઊંધો પાડી દીધો. જમવાનું પૂરું થતાં સુધી ડાઇનિંગ ટેબલ પર એક ભારે, અકળાવનારી શાંતિ છવાયેલી રહી. પ્લેટોના અવાજ સિવાય બીજો કોઈ અવાજ નહોતો. જમવાનું પૂરું થતાં જ કવિન ઊભો થયો, હાથ ધોયા અને તરત જ પોતાના રૂમમાં જઈને દરવાજો બંધ કરી દીધો.

સમીરભાઈ અને નેહાબેન એકબીજાની સામે જોઈ રહ્યા. તેમની વચ્ચે કોઈ શબ્દો નહોતા, પણ બંનેની આંખોમાં એક જ પીડા હતી, તેઓ પોતાના જ ઘરમાં પોતાના દીકરાને ગુમાવી રહ્યા હતા.

કવિન ભણવામાં ખૂબ હોશિયાર હતો. દસમા ધોરણ સુધી તે ક્લાસમાં ટોપ થતો. પણ જ્યારથી તેના હાથમાં નવો સ્માર્ટફોન અને હાઇ-સ્પીડ ઇન્ટરનેટ આવ્યું હતું, ત્યારથી તેની દુનિયા બદલાઈ ગઈ હતી. રાતના બે-બે વાગ્યા સુધી તે ગેમિંગ રમતો. 'વેલોરન્ટ' અને 'બીજીએમઆઈ' (BGMI)માં તેનું રેન્કિંગ ઊંચું હતું. ઓનલાઇન ડિસ્કોર્ડ સર્વર પર તેના હજારો મિત્રો હતા. જ્યારે તે ગેમમાં કોઈને હરાવતો, ત્યારે કમેન્ટ સેક્શનમાં તાળીઓ પડતી, 'ઓપી ગેમપ્લે' (OP Gameplay) ના મેસેજ આવતા. આ વર્ચ્યુઅલ દુનિયામાં તે એક હીરો હતો.

પણ વાસ્તવિક દુનિયામાં? વાસ્તવિક દુનિયામાં તે સતત એકલો પડતો જતો હતો. તેના આંખો નીચે કાળા કુંડાળા ઘેરા બનવા લાગ્યા હતા. સ્વભાવમાં ચીડિયાપણું આવી ગયું હતું. તેને સતત એક ડર સતાવતો - 'ફિયર ઓફ મિસિંગ આઉટ' (FOMO). જો તે એક કલાક પણ ઓનલાઇન ન રહે, તો તેને લાગતું કે દુનિયા આગળ નીકળી ગઈ છે અને પોતે પાછળ રહી ગયો છે. સોશિયલ મીડિયા પર બીજાના ફિલ્ટર લગાવેલા ફોટા જોઈને તેને પોતાની જિંદગી સાધારણ અને કંટાળાજનક લાગવા માંડી હતી.

એક રવિવારની બપોરે ઘરમાં મોટો ભૂકંપ આવ્યો. નેહાબેન કવિનનો કબાટ સાફ કરી રહ્યા હતા ત્યારે તેમને કવિનની ગણિતની યુનિટ ટેસ્ટની આન્સરશીટ મળી. ૫૦ માંથી માત્ર ૧૮ માર્ક્સ.

સમીરભાઈએ કવિનને ડ્રોઇંગ રૂમમાં બોલાવ્યો. "આ શું છે કવિન? તારા માર્ક્સ આટલા બધા કેવી રીતે ઘટી ગયા?"

કવિને નીચે જોઈને કહ્યું, "પેપર અઘરું હતું. અને મને હવે આ ભણવામાં બહુ રસ નથી પડતો."

"તો શેમાં રસ પડે છે? આખો દિવસ પેલા ડબ્બામાં માથું ઘાલીને બેસી રહેવામાં? તને ખબર છે હું અને તારી મમ્મી તારી પાછળ કેટલી મહેનત કરીએ છીએ? તારા ભવિષ્ય માટે અમે અમારી જરૂરિયાતો ઓછી કરી નાખી છે!" સમીરભાઈનો અવાજ ઊંચો થઈ ગયો હતો.

કવિનનો ગુસ્સો પણ ફાટી નીકળ્યો. "હા, તો કોણે કહ્યું હતું મને આટલો મોંઘો ફોન અપાવવાનું? તમે લોકો મને ક્યારેય સમજવાની કોશિશ જ નથી કરતા! તમને માત્ર મારા માર્ક્સ સાથે મતલબ છે. મારી પોતાની કોઈ લાઈફ છે કે નહીં? ઓનલાઇન મારા હજારો ફોલોઅર્સ છે, ત્યાં લોકો મારી કદર કરે છે. તમે તો બસ આખો દિવસ મને ટોક્યા જ કરો છો!"

"કવિન!" નેહાબેન વચ્ચે પડ્યા, "પપ્પા સાથે વાત કરવાની આ રીત છે?"

"તમે બંને રહેવા દો. મને એકલો છોડી દો!" કવિન રડમસ અવાજે બરાડીને પોતાના રૂમમાં જતો રહ્યો અને દરવાજો જોરથી પછાડ્યો.

એ રાત્રે કવિન પથારીમાં પડ્યો પડ્યો ફોન સ્ક્રોલ કરી રહ્યો હતો. તેને અંદરથી ખૂબ ખાલીપો લાગતો હતો. તેણે પોતાના ઓનલાઇન ગ્રુપમાં મેસેજ કર્યો: 'આજે બહુ મૂડ ખરાબ છે. પેરેન્ટ્સ સાથે ઝઘડો થયો.'

થોડી સેકન્ડોમાં રિપ્લાય આવવા લાગ્યા:
'Chill bro.'
'Lol, happenz.'
'Sed lyf. Aaja game khelte hai.'

કવિને સ્ક્રીન સામે જોયું. હજારો મિત્રો હોવા છતાં, કોઈએ એમ ન પૂછ્યું કે 'શું થયું? તું કેમ ઉદાસ છે?' આ બધા મિત્રો માત્ર તેની ગેમિંગ સ્કિલ્સના ચાહકો હતા, તેના હૃદયના સાથી નહોતા. તેને અચાનક પોતાની જાત પર દયા આવવા લાગી. તે સતત કનેક્ટેડ હતો, છતાં ભયંકર એકલો હતો.

થોડા અઠવાડિયા પછી જન્માષ્ટમીનો સમય હતો. કવિનના દાદી ગામડેથી આવ્યા હતા. ઘરમાં રોશની હતી, મીઠાઈઓ બની રહી હતી. સાંજે આખો પરિવાર સાથે બેસીને જૂના ફોટો આલ્બમ જોઈ રહ્યો હતો. કવિન પોતાના રૂમમાં બેસીને એક લાઈવ સ્ટ્રીમ જોઈ રહ્યો હતો, જેમાં તેનો ફેવરિટ ગેમર રમી રહ્યો હતો.

અચાનક, વાવાઝોડા અને ભારે વરસાદના કારણે આખા વિસ્તારની વીજળી ડૂલ થઈ ગઈ. વાઇ-ફાઇ રાઉટર બંધ થઈ ગયું. કવિનના ફોનનું નેટવર્ક પણ જતું રહ્યું.

"અરે યાર! આ લાઇટ પણ અત્યારે જ જવાની હતી!" કવિન અકળાઈને રૂમની બહાર આવ્યો.

ડ્રોઇંગ રૂમમાં મીણબત્તીનો હળવો પ્રકાશ પથરાયેલો હતો. સમીરભાઈ, નેહાબેન અને દાદી સોફા પર બેઠા હતા. કવિન કંઈક બોલવા જતો હતો, ત્યાં જ તેણે પોતાના પિતાનો અવાજ સાંભળ્યો. અવાજમાં એક અજબની થાક અને ભારોભાર નિરાશા હતી.

"બા," સમીરભાઈ ધીમા અવાજે દાદીને કહી રહ્યા હતા, "મને સમજ નથી પડતી કે અમે ક્યાં ભૂલ કરી ગયા. અમે કવિનને દુનિયાની દરેક ખુશી આપવા માંગતા હતા. પણ આજે પરિસ્થિતિ એવી છે કે મારો દીકરો મારી સામે બેઠો હોય, તો પણ મને લાગે છે કે જાણે તે હજારો માઈલ દૂર કોઈ અજાણી દુનિયામાં છે. એની આંખોમાં હવે અમારા માટે કોઈ સ્નેહ નથી દેખાતો, બસ એક કોરી સ્ક્રીન દેખાય છે. ક્યારેક તો એમ થાય છે કે આ ટેક્નોલોજીએ મારા દીકરાને મારાથી છીનવી લીધો છે."

નેહાબેન ચુપચાપ પોતાના આંસુ લૂછી રહ્યા હતા. દાદીએ સમીરભાઈના માથા પર હાથ ફેરવ્યો અને કહ્યું, "બેટા, સમય બધું સાચું કરી દેશે. છોકરો સમજદાર છે, ક્યારેક એને પોતાની મેળે જ ઠોકર વાગશે ત્યારે સમજાશે."

અંધારામાં ઊભેલો કવિન આ સાંભળીને થીજી ગયો. તેણે પહેલીવાર પોતાના પિતાને આટલા નબળા અને તૂટેલા જોયા. જે પિતા આખી દુનિયા સામે અડીખમ ઊભા રહેતા, તે પોતાના દીકરાથી દૂર થવાના ડરથી રડી રહ્યા હતા. કવિનને ગળામાં ડૂમો બાઝી ગયો.

તેણે પોતાના હાથમાં પકડેલા ફોન સામે જોયું. કાળી, નિર્જીવ સ્ક્રીન. વીજળી ગઈ એટલે પેલી 'માયાવી દુનિયા' ગાયબ થઈ ગઈ. પેલા હજારો ઓનલાઇન 'મિત્રો' અત્યારે ક્યાં હતા? જ્યારે તેનું મન ભારે હતું, ત્યારે તેને સાચવનાર કોઈ નહોતું. પણ સામે, મીણબત્તીના અજવાળામાં બેઠેલા એ બે જીવ - તેના માતા-પિતા - જેમને તેણે વારંવાર અપમાનિત કર્યા હતા, દૂર હડસેલ્યા હતા, તે હજુ પણ માત્ર ને માત્ર તેના જ ભવિષ્ય અને તેની જ ચિંતામાં રડી રહ્યા હતા.

ડિજિટલ દુનિયાનો મોહ અચાનક એક કાચની જેમ તૂટી ગયો. લાઈક્સ, ફોલોઅર્સ અને કમેન્ટ્સનું બખ્તર ભેદાઈ ગયું.

કવિન ધીમેથી ચાલીને સોફા પાસે ગયો. અવાજ સાંભળીને સમીરભાઈ અને નેહાબેને ઊંચે જોયું. કવિને પોતાના હાથમાંથી ફોન ટેબલ પર મૂકી દીધો.

"પપ્પા..." કવિનનો અવાજ ધ્રૂજતો હતો. તે નીચે બેઠો અને તેણે સમીરભાઈના હાથ પકડી લીધા. "આઇ એમ સોરી, પપ્પા. આઇ એમ રીયલી સોરી."

સમીરભાઈએ આશ્ચર્યથી તેની સામે જોયું. કવિનની આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યા હતા. "મને માફ કરી દો મમ્મી. મને ખબર નહોતી કે હું તમારાથી આટલો દૂર જતો રહ્યો છું. મને ઓનલાઇન બહુ લોકો ઓળખે છે, પણ સાચું કહું પપ્પા? હું અંદરથી સાવ એકલો પડી ગયો હતો. મને ડર લાગતો હતો કે જો હું એ દુનિયામાંથી બહાર આવીશ તો મારી કોઈ કિંમત નહીં રહે. પણ મારી ખરી કિંમત તો અહીં છે, તમારી પાસે."

નેહાબેને કવિનને ગળે લગાડી લીધો. સમીરભાઈની આંખો પણ છલકાઈ આવી. તેમણે કવિનના માથા પર હાથ ફેરવતા કહ્યું, "બેટા, આ ગેજેટ્સ અને ઇન્ટરનેટ દુનિયા સાથે જોડાવા માટે છે, દુનિયાથી ભાગવા માટે નહીં. અમે હંમેશા તારી સાથે જ છીએ. તારે અમને કંઈ સાબિત કરવાની જરૂર નથી."

એ રાત્રે લાઈટ બે કલાક પછી આવી, પણ કવિને પોતાનો ફોન ચાર્જિંગમાં ન લગાવ્યો. ઘણા મહિનાઓ પછી, તે રાત્રે કવિન પોતાના માતા-પિતા અને દાદી સાથે મોડે સુધી વાતો કરતો રહ્યો. જૂની યાદો તાજી થઈ, હાસ્યનું મોજું ફરી વળ્યું.

બીજા દિવસે સાંજે ડાઇનિંગ ટેબલ પર જમતી વખતે કવિનનો ફોન ટેબલ પર નહોતો. તે પોતાના રૂમમાં બંધ પડ્યો હતો. કવિને સેવ-ટામેટાંના શાકનો કોળિયો મોંમાં મૂક્યો અને આંખો બંધ કરીને સ્વાદ માણ્યો.

"મમ્મી, શાક બહુ મસ્ત બન્યું છે!" કવિને હસીને કહ્યું.

નેહાબેન અને સમીરભાઈના ચહેરા પર એક સાચી, હળવી મુસ્કાન ખીલી ઊઠી. વાતાવરણમાં છવાયેલી પેલી અકળાવનારી શાંતિ કાયમ માટે અદ્રશ્ય થઈ ગઈ હતી.

ટેક્નોલોજી એ એક શક્તિશાળી સાધન છે, પણ જ્યારે તે વાસ્તવિક સંવાદોનું સ્થાન લઈ લે છે, ત્યારે સંબંધો ધીમે ધીમે કરમાવા લાગે છે. સાચું કનેક્શન અને સાચી ખુશી કોઈ ચમકતી સ્ક્રીન પરના લાઈક્સમાં નહીં, પણ રોજ આપણી બાજુમાં બેસીને આપણી રાહ જોતા આપણા પોતાના લોકોની આંખોમાં જ મળે છે. કવિન આ વાત સમજી ગયો હતો, કદાચ સમયસર.

🙏🙏🙏

## 82 વર્ષના વૃદ્ધને ફાયરિંગ રેન્જમાંથી ધક્કો મારીને હટાવવામાં આવ્યા, બધાએ તેમને સામાન્ય માળી સમજ્યા… પણ જ્યારે કમાન્ડરે તેમનો અસલી હોદ્દો જણાવ્યો, આખી યુનિટના શ્વાસ અધ્ધર થઈ ગયા
### ભાગ 1:
ગોળીબારના મેદાનમાં 82 વર્ષના વૃદ્ધને બધાની સામે ધક્કો મારીને હટાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો, અને તે જ ક્ષણે આખી રેન્જ પર એવી શાંતિ છવાઈ ગઈ જાણે કોઈએ પવનનું ગળું દબાવી દીધું હોય.
રાજસ્થાનના પોખરણ નજીક સેનાની સ્પેશિયલ શૂટિંગ રેન્જ પર મે મહિનાની ગરમી આગની જેમ વરસી રહી હતી. દૂર-દૂર સુધી રેતી, પથ્થર, ઝાડીઓ અને પવનના ભટકતા લહેરખાં હતાં. ભારતીય સેનાની પેરા સ્પેશિયલ ફોર્સિસની સ્નાઈપર ટીમ સવારથી 1,650 મીટર દૂર રાખેલી લોખંડની નાની પ્લેટ પર નિશાન સાધવાનો પ્રયત્ન કરી રહી હતી, પરંતુ દરેક ગોળી કાં તો જમણી તરફ નીકળી જતી અથવા લક્ષ્ય સુધી પહોંચતા પહેલાં જ રેતી ઉડાડી દેતી.
પ્રશિક્ષક (ઇન્સ્ટ્રક્ટર) સુબેદાર વિક્રમ ચૌહાણનો ચહેરો ગુસ્સાથી લાલચોળ થઈ રહ્યો હતો. તેના કાંડા પર મોંઘું બેલેસ્ટિક કોમ્પ્યુટર બાંધેલું હતું, બાજુમાં ડિજિટલ વિન્ડ મીટર રાખેલું હતું, અને તેના જવાનો પાસે નવી પેઢીની વિદેશી સ્નાઈપર રાઈફલો હતી. તેમ છતાં, લક્ષ્ય જાણે તેમની મજાક ઉડાવી રહ્યું હતું.
એ જ સમયે ફાયરિંગ લાઈનની પાછળ એક દૂબળો-પાતળો વૃદ્ધ માણસ ઉભો હતો. તેમનું નામ અર્જુન સિંહ રાઠોડ હતું. તેઓ જૂના ભૂખરા રંગના કુર્તા, ધૂળથી ભરેલી ધોતી અને ઘસાયેલા ચંપલમાં હતા. માથા પર ફિક્કી પાઘડી, ચહેરો કરચલીઓથી ભરેલો અને હાથમાં કપડામાં લપેટેલી એક લાંબી વસ્તુ હતી. રેન્જની આસપાસના લોકો તેમને માત્ર "બાબા અર્જુન" કહીને બોલાવતા હતા, કારણ કે તેઓ કેટલાય વર્ષોથી ત્યાં છોડવાઓને પાણી પાતા, તૂટેલા પથ્થરો હટાવતા અને ક્યારેક-ક્યારેક કેન્ટીનની પાછળ ચૂપચાપ બેસીને ચા પીતા જોવા મળતા હતા.
વિક્રમે તેમની સામે ઘૂરતા કહ્યું, "ઓય બાબા, આ કોઈ ગામનું ખેતર નથી. આ લાઈવ ફાયર રેન્જ છે. અહીં ભૂલની કોઈ જગ્યા નથી હોતી. તરત જ બહાર જાઓ."
અર્જુન સિંહે તેની તરફ જોયું પણ નહીં. તેમની નજર દૂર રેતી ઉપર ધગધગતી ગરમી, બાવળની ડાળીઓ અને ટાર્ગેટ પાસે લાગેલા લાલ ઝંડા પર હતી.
તેમણે શાંત અવાજે કહ્યું, "આજે પવન સીધો નથી ચાલી રહ્યો દીકરા. અહીં 1 પવન નહીં, 3 પવન છે."
કેટલાક જવાનોએ એકબીજા સામે જોયું. સવારથી આ જ વાત તેમને પરેશાન કરી રહી હતી, પણ કોઈ બોલવાની હિંમત નહોતું કરી રહ્યું.
વિક્રમ હસ્યો, પણ તેના હાસ્યમાં અપમાન હતું. "3 પવન? અમારી પાસે મશીન છે, ડેટા છે, સોફ્ટવેર છે. અમને કોઈ વૃદ્ધની દેશી સલાહ નથી જોઈતી."
અર્જુને ધીમેથી કપડું ખોલ્યું. અંદરથી જૂના લાકડા અને સ્ટીલની રાઈફલ નીકળી. તેનો બટ્ટ (પાછળનો ભાગ) કાળો પડી ગયો હતો, કેટલીક જગ્યાએ ઊંડા ડાઘ હતા, અને ઉપર લાગેલો જૂનો સ્કોપ આજની ચમકતી ટેક્નોલોજી સામે કોઈ મ્યુઝિયમની વસ્તુ જેવો લાગતો હતો.
વિક્રમે આંગળી ચીંધીને કહ્યું, "આ ભંગાર લઈને તમે 1,650 મીટર નિશાન લગાવશો? બાબા, આ રાઈફલ તમારી સાથે-સાથે રિટાયર થઈ ચૂકી છે."
જેવો તેણે રાઈફલના લાકડા પર પડેલા ઊંડા ઘા ને સ્પર્શ કર્યો, અર્જુનની આંખો સામેથી પળભર માટે પોખરણની રેતી ગાયબ થઈ ગઈ. તેમને કાશ્મીરનો બરફીલો ઢોળાવ દેખાયો, જ્યાં તેઓ 19 વર્ષના યુવાન હતા, પેટના બળે પથ્થરો વચ્ચે પડેલા હતા. સામે દુશ્મનની મશીનગન પોસ્ટ હતી. જો તેઓ ચૂકી જાત, તો નીચે ફસાયેલા 14 ભારતીય જવાનો ક્યારેય પાછા ન ફરત.
વર્તમાનમાં પાછા આવીને અર્જુને માત્ર એટલું જ કહ્યું, "આ ભંગાર નથી. આ મારા શ્વાસ જેટલી જ જૂની છે."
વિક્રમના અહંકારને હવે ઠેસ પહોંચી હતી. તેણે આગળ વધીને અર્જુનના ખભા પર હાથ મૂક્યો અને દાંત કચકચાવીને બોલ્યો, "બસ હવે બહુ થયું. રાઈફલ નીચે મૂકો, નહીંતર મિલિટરી પોલીસ બોલાવીને જેલમાં પુરાવી દઈશ."
પાછળ ઉભેલો લાન્સ નાયક રોહિત યાદવ ધ્રૂજી ઉઠ્યો. તેણે પહેલીવાર બાબા અર્જુનની આંખોમાં એ ઠંડક જોઈ, જે કોઈ ડરપોક માણસની નહીં, પણ ઘણું બધું સહન કરી ચૂકેલા માણસની હોય છે. રોહિત ચૂપચાપ પાછળ હટ્યો, ટ્રકની ઓથમાં ગયો અને ફોન લગાવ્યો.
"આર્મરી સુબેદાર મેજર સાહેબ," તેણે ગણગણાટ કરતા (ફૂસફૂસાવીને) કહ્યું, "રેન્જ પર પેલા ઘરડા બાબા આવ્યા છે... તેમની પાસે જૂની 7.62 રાઈફલ છે... સુબેદાર વિક્રમ તેમની ધરપકડ કરાવવાના છે."
બીજી તરફ થોડી સેકન્ડો સુધી શાંતિ રહી. પછી એક ભારે અવાજ આવ્યો, "શું નામ કહ્યું?"
"અર્જુન સિંહ રાઠોડ."
ફોનની બીજી બાજુ શ્વાસ થંભી ગયા.
"કોઈને પણ તેમને અડવા ન દેતા. કમાન્ડન્ટ સાહેબને જાણ કરું છું. ત્યાં જ ઉભા રહો."
82 વર્ષના વૃદ્ધને ફાયરિંગ રેન્જમાંથી ધક્કો મારીને હટાવવામાં આવ્યા...
### ભાગ 2:
રેન્જ પર તણાવ ચરમસીમાએ પહોંચી ગયો હતો. સુબેદાર વિક્રમનો હાથ અર્જુન સિંહના ખભા પર હતો અને તે તેમને ધક્કો મારીને બહાર કાઢવા જ જઈ રહ્યો હતો, ત્યાં જ દૂરથી ધૂળની ડમરીઓ ઉડાડતી કમાન્ડન્ટની સરકારી જિપ અત્યંત સ્પીડમાં આવતી દેખાઈ.

જિપ હજી પૂરી ઊભી પણ નહોતી રહી કે તેમાંથી યુનિટના કમાન્ડન્ટ કર્નલ રાજીવ શર્મા અને આર્મરી સુબેદાર મેજર હાંફતા-હાંફતા બહાર કૂદ્યા.
વિક્રમને લાગ્યું કે કમાન્ડન્ટ સાહેબ આ બુઢ્ઢાને સજા આપવા માટે પોતે આવ્યા છે. તેણે તરત જ આગળ વધીને સેલ્યુટ ઠોકી અને ગર્વથી કહ્યું, "સર! આ માણસ પરવાનગી વગર આપણી લાઈવ ફાયરિંગ રેન્જમાં ઘૂસી આવ્યો છે અને આપણા જવાનોનો સમય બગાડી રહ્યો છે. હું આને હમણાં જ બહાર..."
"ચૂપ રહો, સુબેદાર વિક્રમ! એક શબ્દ પણ આગળ ન બોલતા!" કર્નલ શર્માનો અવાજ આખી રેન્જ પર વીજળીની જેમ ગાજ્યો. વિક્રમ જ્યાં હતો ત્યાં જ થીજી ગયો.
ત્યાર પછી જે દ્રશ્ય સર્જાયું તેણે ત્યાં હાજર તમામ જવાનોના હોશ ઉડાવી દીધા. કમાન્ડન્ટ કર્નલ શર્મા અને સુબેદાર મેજરે પોતાની ટોપી સરખી કરી, એકબીજાની બાજુમાં ઉભા રહ્યા અને પોતાના હાથ કાન સુધી લઈ જઈને એ ધોતી-કુર્તાવાળા 82 વર્ષના વૃદ્ધને અત્યંત આદર સાથે 'ક્વાર્ટર ગાર્ડ' જેવી કડક અને શાહી સેલ્યુટ ઠોકી.
કર્નલ શર્માનો અવાજ ગર્વ અને આદરથી ધ્રૂજી રહ્યો હતો, તેમણે પોતાના જવાનો તરફ ફરીને કહ્યું:
> "જવાનો! જેને તમે એક સામાન્ય માળી કે બુઢ્ઢો સમજીને અપમાનિત કરી રહ્યા છો, તે કોઈ સાધારણ માણસ નથી. આ આપણી ભારતીય સેનાના ગૌરવ, નિવૃત્ત સુબેદાર મેજર અને ઓનરરી કેપ્ટન અર્જુન સિંહ રાઠોડ છે... મહાવીર ચક્ર વિજેતા!"
>
આખું મેદાન એકદમ શાંત થઈ ગયું. વિક્રમના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ.
કર્નલે આગળ કહ્યું, "1971ના યુદ્ધમાં જ્યારે આપણી આખી પલટન કાશ્મીરના બરફીલા પહાડોમાં દુશ્મનોથી ઘેરાઈ ગઈ હતી અને આપણી પાસે મદદ પહોંચી શકે તેમ નહોતી, ત્યારે આ 'લેજન્ડરી સ્નાઈપર' એ માઈનસ ડિગ્રી તાપમાનમાં, ભૂખ્યા-તરસ્યા રહીને સતત 48 કલાક સુધી મોરચો સંભાળ્યો હતો. તેમણે પોતાની આ જ જૂની રાઈફલથી દુશ્મનના 22 સ્નાઈપર્સને એકલા હાથે ઢેર કર્યા હતા અને આપણા 14 જવાનોના જીવ બચાવ્યા હતા. સેનાના શૂટિંગ મેન્યુઅલમાં આજે પણ તેમની ટેકનિક ભણાવવામાં આવે છે!"
સુબેદાર વિક્રમનો અહંકાર પળભરમાં ચકનાચૂર થઈ ગયો. તેનો ચહેરો ફિક્કો પડી ગયો અને તેના હાથ ધ્રૂજવા લાગ્યા.
બાબા અર્જુને હળવું સ્મિત કર્યું. તેમની આંખોમાં કોઈ ક્રોધ નહોતો, બસ એક વડીલ જેવી ગંભીરતા હતી. તેમણે કર્નલ રાજીવના ખભા પર હાથ મૂક્યો—જે ક્યારેક તેમની જ નીચે સેકન્ડ લેફ્ટનન્ટ તરીકે ભરતી થયા હતા—અને કહ્યું, "રાજીવ બેટા, આ તારા જવાનો પાસે મશીનો તો બહુ સરસ છે, પણ આ મશીનો પવનની ભાષા નથી સમજી શકતા."
તેમણે પોતાની જૂની રાઈફલ તરફ જોયું અને પૂછ્યું, "શું આ બુઢ્ઢાને આજે એક ગોળી ચલાવવાની પરવાનગી મળશે?"
કર્નલ શર્માએ ગર્વથી માથું નમાવ્યું અને કહ્યું, "સર, આ રેન્જ, આ જવાનો અને આ હથિયાર બધું જ તમારું છે. કૃપા કરીને આ નવી પેઢીને બતાવો કે અસલી નિશાનેબાજી શું હોય છે."
82 વર્ષના અર્જુન સિંહ રાઠોડ ધીમેથી આગળ વધ્યા. તેમણે કોઈ કમ્પ્યુટર ન જોયું, કોઈ વિન્ડ મીટર ચેક ન કર્યું. તેઓ પોખરણની એ ધગધગતી રેતી પર પેટના બળે સૂઈ ગયા. જે ક્ષણે તેમનું શરીર જમીનને અડ્યું, તે જ ક્ષણે તેમની ઉંમર જાણે ગાયબ થઈ ગઈ. તેમનું શરીર એક પથ્થરની જેમ સ્થિર થઈ ગયું.
તેમણે પોતાની આંખો ઝીણી કરી. હવામાં ઉડતી રેતીની દિશા જોઈ, દૂર બાવળના પાંદડાની હિલચાલ નોંધી અને ટાર્ગેટ પાસેના લાલ ઝંડાને ધ્યાનથી જોયો.
તેમણે મનમાં જ ગણતરી કરી: *'પહેલો પવન અહીંથી પૂર્વ તરફ છે, બીજો પવન અધવચ્ચે પશ્ચિમ તરફ ફંટાય છે, અને ટાર્ગેટ પાસે ત્રીજો પવન ગોળ ઘૂમરી ખાય છે...'*
તેમણે આધુનિક સ્કોપ વગર, પોતાની જૂની રાઈફલના લોખંડી નિશાનને ટાર્ગેટથી થોડું ડાબી અને ઉપરની તરફ સેટ કર્યું. આખી રેન્જ પર એવી શાંતિ હતી કે દરેક વ્યક્તિ પોતાના શ્વાસ રોકીને ઊભો હતો.
બાબાએ શ્વાસ છોડ્યો, હૃદયના ધબકારાની વચ્ચે એક સેકન્ડનો વિરામ લીધો... અને ટ્રિગર દબાવ્યું!
ધાંય!!
જૂની રાઈફલમાંથી નીકળેલી ગોળીએ મે મહિનાની ગરમ હવાને ચીરી નાખી. આખો વિસ્તાર એ અવાજથી ગુંજી ઉઠ્યો.
1,650 મીટર દૂર... ટેલિસ્કોપ પર નજર રાખીને બેઠેલા સ્પોટર લાન્સ નાયક રોહિતના શ્વાસ થંભી ગયા. તે થોડી સેકન્ડો સુધી જોતો રહ્યો, પછી તે ખુશીથી કૂદી પડ્યો અને વાયરલેસ પર જોરથી બૂમ પાડી:
"બુલ આઈ!! સર, બરાબર વચ્ચે... લોખંડની પ્લેટના બરાબર મધ્યમાંથી બે ટુકડા થઈ ગયા છે! ડાયરેક્ટ હિટ!"
આ સાંભળીને આખી સ્નાઈપર ટીમના મોં ખુલ્લા રહી ગયા. નવી ટેક્નોલોજી, બેલેસ્ટિક કમ્પ્યુટર અને વિદેશી રાઈફલો જે કામ સવારથી નહોતી કરી શકી, તે આ 82 વર્ષના વીરે માત્ર પોતાના અનુભવ અને દેશી અંદાજથી એક જ ઝાટકે કરી બતાવ્યું.
સુબેદાર વિક્રમની આંખોમાં પસ્તાવાના આંસુ આવી ગયા. તે દોડીને બાબા અર્જુનના પગમાં પડી ગયો અને ધ્રૂજતા અવાજે બોલ્યો, "મને માફ કરી દો, સર. મારો અહંકાર આંધળો થઈ ગયો હતો. મેં ટેક્નોલોજીના ઘમંડમાં અનુભવનું અપમાન કર્યું."

બાબા અર્જુને તેને પ્રેમથી ઊભો કર્યો, તેનો ખભો થાબડ્યો અને હસતા ગંભીર અવાજે કહ્યું:
> "દીકરા, હથિયાર અને ટેક્નોલોજી ગમે તેટલી નવી આવી જાય, પણ જે આંખ હવામાં વહેતા પવનના શ્વાસને ન સમજી શકે અને જે હૃદય પોતાના હથિયાર સાથે ન જોડાય, તે ક્યારેય સાચો સ્નાઈપર બની શકતો નથી. કમ્પ્યુટર ગણતરી આપી શકે છે, પણ વિજય તો લડવૈયાનો અનુભવ અને તેનો જુસ્સો જ અપાવે છે."
>
ત્યાં હાજર તમામ જવાનો, ઓફિસરો અને કમાન્ડન્ટે ફરી એકવાર જોરદાર તાળીઓના ગડગડાટ સાથે ભારત માતાના આ મહાન સપૂતને સલામી આપી. પોખરણની રેતી પણ જાણે એ મહાવીરના ચરણોને સ્પર્શીને ધન્ય થઈ ગઈ હતી.
*(વાર્તા પૂર્ણ)*

#facebookpost viral #FacebookPage

~લેખક: ડૉ. શરદ ઠાકર

ચાર વર્ષનો અયન એના ઘરની પાસે આવેલા પબ્લિક ગાર્ડનમાં રમી રહ્યો હતો. ત્યાં બીજાં બાળકો પણ રમતાં હતાં. બાળકોની રમતમાં બીજું શું હોય...?
બગીચાની ભીની માટીમાંથી ભારે મહેનત કરીને અયન નાનું એવું કુબા જેવડું ઘર બનાવી રહ્યો હતો. ત્યાં સાત-તાળી રમતી ટોળીમાંથી એક છોકરી દોડી આવી અને માટીના ઘરને લાત મારીને ચાલી ગઇ. આમાં છોકરીનો કોઇ વાંક ન હતો, પણ અયનની તો સપનાંની હવેલી ધરાશાયી થઇ ગઇને...! અયને ભેંકડો તાણ્યો.
બાજુમાં બેસીને આ બધું જોઇ રહેલાં પેલી છોકરીનાં મમ્મી અયનને છાનો રાખવાના પ્રયત્નો કરવા લાગ્યાં. જાજરમાન શેઠાણી જેવી એ મહિલાની મીઠી વાણી સાંભળીને અયન રડતો બંધ થઇ ગયો, પણ પેલી છોકરી પ્રત્યેનો એનો ગુસ્સો યથાવત્ હતો...

‘આન્ટી, તમે એ છોકરીને મારો....’

શેઠાણી જેવાં આન્ટી હસી પડ્યાં...

‘બેટા, એ મારી દીકરી અલિશા છે. એણે જાણીજોઇને આવું નથી કર્યું, પણ તું કહે છે માટે હું એને ઠપકો આપું છું. અલિશા, કમ હિયર....’

બાર્બી ડોલ જેવી નાજુક અને સુંદર દેખાતી અલિશા દોડી આવી. એની મમ્મીએ કશી જ પૂર્વભૂમિકા બાંધ્યા વગર એને સૂચના આપી....

‘ભૂલ-ભૂલમાં તારાથી આ બોયનું હાઉસ તૂટી ગયું. સે સોરી ટુ હિમ....’

અલિશાએ મીઠું હસીને કહી દીધું...

‘આઇ એમ સોરી....’

પછી એણે મમ્મીની આજ્ઞા પૂછી....

‘મે આઇ ગો નાઉ....?!’

‘હા, પણ તારા આ ન્યૂ ફ્રેન્ડને સાથે નહીં લઇ જાય..? એ એકલો રમી રહ્યો છે....’

મમ્મીએ આટલું કહીને અયનની સામે જોયું....

‘બેટા, આજથી તું અને અલિશા ફ્રેન્ડ્ઝ. તારું નામ શું છે...?’

અયનને તો એ દિવસે જિંદગીની પહેલ-વહેલી ગર્લફ્રેન્ડ મળી. ગર્લફ્રેન્ડ એટલે આજના સમયમાં જે અર્થમાં ગણાય છે એવી જી. એફ. નહીં, પણ અલિશા છોકરી હતી માટે ગર્લ અને એની મિત્ર બની માટે ફ્રેન્ડ. સાંજ પૂરી થવા આવી. બાળકો એમના વાલીઓ સાથે ઘર તરફ જવા લાગ્યાં. અલિશા એની મમ્મીની સાથે કારમાં બેસીને ચાલી ગઇ. અયન પગે ચાલીને બાજુમાં આવેલા પોતાના નાનકડા મકાન તરફ રવાના થયો. ઘરે પહોંચીને તેણે માતા-પિતા સમક્ષ સાંજની ઘટનાનું વર્ણન કર્યું. પછી પોતાની મૂંઝવણ પણ રજૂ કરી દીધી..

‘પપ્પા, એ છોકરી અને એની મમ્મી વાતો કરતાં હતાં એમાંથી બધું મને સમજાતું નહોતું. એ લોકો થોડુંક આપણે બોલીએ છીએ એવું બોલતાં હતાં અને થોડુંક…’

‘બેટા, એ લોકો કદાચ અંગ્રેજીમાં બોલતાં હશે. તે જે વર્ણન કર્યું એ પરથી મને લાગે છે કે અલિશાના પપ્પા ખૂબ શ્રીમંત હશે, એટલે દીકરીને એમણે અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણવા મૂકી હશે....’

‘પપ્પા, શ્રીમંત એટલે શું...? અંગ્રેજી માધ્યમ કોને કહેવાય...? હું જે બાલમંદિરમાં જાઉં છું એ અંગ્રેજી…’

અયનના પ્રશ્નો ખૂટતા ન હતા અને એના પપ્પાની ધીરજ પણ અખૂટ હતી. આખરે એ શિક્ષક ખરાને..! સંતાનોના સવાલોને ઉડાવી ન દેવાય એવો એમનો સિદ્ધાંત હતો. સતત પંદર દિવસ સુધીની ગાર્ડન-ફ્રેન્ડશિપ પછી એક દિવસ અલિશાની મમ્મી કારમાં બેસીને અયનનાં મમ્મી-પપ્પાને મળવા માટે આવી પહોંચી. પ્રાથમિક વાતચીત પછી એણે પ્રસ્તાવ મૂક્યો...

‘તમારો દીકરો બ્રિલિયન્ટ છે. એની ઇચ્છા અંગ્રેજી શીખવાની છે. એને અલિશા ભણે છે એ પ્રી-સ્કૂલમાં એડમિશન અપાવી દો. ત્યાંની ફી ખૂબ વધારે છે પણ તમે એની ચિંતા ન કરશો. મારા હસબન્ડ એ સ્કૂલની કમિટીના મેમ્બર છે. સ્પેશિયલ કેસ તરીકે અયનની ફી માફ કરી દેવાની વ્યવસ્થા થઇ જશે. અમારો બંગલો તમારા મકાનની પાછળ જ છે. રોજ ડ્રાઇવર તમારા ઘર પાસેથી જ અલિશાને લઇને સ્કૂલ તરફ જાય છે. અયનને પણ લઇ જશે. તમારે ફક્ત યુનિફોર્મનો ખર્ચ…’

બે જોડી યુનિફોર્મનો ખર્ચ તો પરવડે એવો હતો. અયન મોજમાં આવી ગયો. ભાડાના મકાનમાં રહીને શિક્ષક-પુત્ર એની શ્રીમંત ફ્રેન્ડના પ્રતાપે રાતોરાત ‘અપગ્રેડ’ થઇ ગયો. બે ટર્મ્સના અંતે અયનને ‘બેસ્ટ સ્ટુડન્ટ ઓફ ધ સ્કૂલ...’નો એવોર્ડ આપવામાં આવ્યો. એ ખુશ હતો. એના કરતાં એનાં મમ્મી-પપ્પા વધારે ખુશ થયાં અને એનાથી વધુ ખુશ અલિશા હતી. એ તો બધાને કહેતી ફરતી હતી :

‘માય બેસ્ટ ફ્રેન્ડ ઇઝ ધ બેસ્ટ સ્ટુડન્ટ ઓફ અવર સ્કૂલ....’

હવે આગળ શું કરવું એ પ્રશ્ન આવી ઊભો અને ત્યારે ફરીથી અયનના ઘર બહાર આવી ઊભી અલિશાની કાર. અલિશાની મમ્મીએ સારી એવી મહેનત કરીને અયનના પિતાને મનાવી લીધા...

‘મયંકભાઇ, જે સ્કૂલમાં મારી દીકરી ભણશે એ જ સ્કૂલમાં તમારો દીકરો ભણશે. હવે જે શાળામાં એડમિશન લેવાનું છે ત્યાંના ટ્રસ્ટીઓ પણ અમને ખૂબ સારી રીતે ઓળખે છે. બધી વ્યવસ્થા થઇ જશે. અયનના કારણે તો મારી અલિશા હોમવર્કમાં ધ્યાન આપવા લાગી છે....’

અયન અને અલિશા ક્લાસરૂમની બહાર ગાઢ મિત્રો હતાં, પણ ક્લાસરૂમની અંદર કટ્ટર હરીફો બની જતાં હતાં. જ્યારે પરીક્ષાનું રિઝલ્ટ જાહેર થાય તે દિવસે બંને વચ્ચે ‘કિટ્ટા’ થઇ જતી હતી. પહેલો અને બીજો નંબર એ બંનેનો જ રહેતો હતો, પણ ક્યારેક અયન ફર્સ્ટ આવતો તો ક્યારેક અલિશા. બીજા દિવસે પાછા બંને વચ્ચે બુચ્ચાં થઇ જતા હતા. આ રીતે પૂરા પંદર વર્ષ અયન અને અલિશા ભેગાં ભણ્યાં. શાળા પણ એક જ, કોલેજ પણ એક જ અને ક્લાસરૂમ પણ એક જ. વિધાતાનું વિધાન જુઓ. બી.

એસસી.ના છેલ્લાં વર્ષની યુનિવર્સિટી એક્ઝામમાં અયન અને અલિશાના એકસરખા માર્ક્સ આવ્યા..
! અલિશાએ અયનને પૂછ્યું...

‘હવે તારી ઇચ્છા શું કરવાની છે...? મારે તો એમ. એસસી. અને પછી ડોક્ટરેટ કરવું છે....’

‘મારે સિવિલ સર્વિસિઝમાં જવાની ઇચ્છા છે. જો કે, એની તૈયારી માટે મારે કોચિંગ ક્લાસમાં જોડાવું પડશે જેની ફી…’

અયનના ચહેરા ઉપર ચિંતા ઊપસી આવી....

‘બસ હવે, તારે ચાંપલાશ કરવાની જરૂર નથી. તને ખબર છે કે આટલાં વર્ષ સુધી તારી ફી કોણે ભરી છે. એ વાત અમે ક્યારેય યાદ નથી કરતાં, તું પણ યાદ ન રાખતો. અહીંથી આપણા ભણવાના રસ્તાઓ જુદા પડે છે પણ દોસ્તીનો માર્ગ એક જ દિશાનો રહેશે. મળતાં રહીશું. વિશ યુ ઓલ ધ બેસ્ટ....’

બંનેનાં સપનાંઓ સાકાર થયાં. અયન આઇ. એ. એસ. બની ગયો. અલિશા કેમિસ્ટ્રીમાં પીએચ. ડી. પૂરું કરીને એના પપ્પાના કેમિકલના બિઝનેસમાં જોડાઇ ગઇ. બંનેએ જિંદગીનો એક મહત્ત્વનો પડાવ પૂર્ણ કર્યો હતો. હવે લગ્નનો બીજો પડાવ આવી ઊભો હતો. બંનેની જોડી બધી જ રીતે જામતી હતી. બંનેનાં મમ્મી-પપ્પાઓએ પણ કહી દીધું હતું....

‘તમારે શું કરવું તે તમારે નક્કી કરવાનું છે....’

એક દિવસ અયન અને અલિશા મળ્યાં. લગભગ આઠેક કલાક સાથે રહ્યાં. રેસ્ટોરાંમાં જમ્યાં. કારમાં લોંગ ડ્રાઇવ પર ગયાં. ખૂબ ચર્ચા કરી. અયને પોતાનું મંતવ્ય રજૂ કર્યું...

‘અલિશા, હું માનું છું કે કોઇ પણ બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેનો શ્રેષ્ઠ સંબંધ મિત્રતાનો હોય છે, જે આપણી વચ્ચે તે દિવસથી આરંભાયો હતો, જ્યારે તારાથી મારું બનાવેલું માટીનું ઘર તૂટી ગયું હતું. એ દિવસથી આજ સુધી તેં અને તારા ફેમિલીએ મારું ઘર બનાવવાનું પવિત્ર કાર્ય પૂરું કર્યું છે. હું નથી ઇચ્છતો કે આપણે લગ્નનો થપ્પો મારીને જગતના સર્વોત્તમ સંબંધને એક સ્ટેપ જેટલો નીચે ઉતારીએ. મેં મારી જિંદગીમાં એવું દંપતી નથી જોયું જે પતિ-પત્નીને બદલે ફ્રેન્ડ્ઝ બનીને સાથે રહેતાં હોય. એવો દાવો કરનારા કંઇકને જોયા છે. આપણે બંને બેમાંથી એક બનવાનો દંભ કરવાને બદલે ચાર બનવાનો સફળ પ્રયોગ કરીશું. હું અને મારી પત્ની, તું અને તારો પતિ મળીને આપણે ચાર સારા મિત્રો બનીશું. એ માટે આપણે પાત્રો પણ એવાં પસંદ કરીશું જે મિત્રતાની વ્યાખ્યા સમજતાં હોય. તું શું કહે છે...?’

‘હું પણ તને આવું જ કહેવાની હતી, અયન. મેં તને આટલાં વર્ષો સુધી મારા બેસ્ટ ફ્રેન્ડના રૂપે જોયો છે, હવે મારે તને પતિના રૂપમાં જોવો નથી.
અત્તરને જ્યારે એક શીશીમાંથી બીજી શીશીમાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે, ત્યારે એની થોડીક સુગંધ ઊડી જાય છે. મૈત્રીનું પણ એવું જ હોય છે.’

~ રણમાં ખીલ્યું ગુલાબ..

ચક્રવ્યૂહ…. પાર્થિવ નાણાવટી

ડ્રાઇવરે કાર ને બ્રેક મારી કાર ને બાજુ ઉપર ઉભી રાખી...
મેં કાર ની બહાર જોયું ફૂટપાથ પાસે એકત્રિત ભીડ 108 બોલવો ની બુમ મારતા હતા...મારી ડ્રાઇવર ને સૂચના હતી મારામારી સિવાય કોઈ પણ જગ્યાએ માનવતા નું કાર્ય કરવાનું હોય ત્યાં કાર ઉભી રાખજે...

ટોળા ને લોકો ભલે બદનામ કરે પણ ટોળા ની આગેવાની કોણ કરે છે એ મહત્વ નું છે જ્યારે રાજકીય નેતાઓ ટોળા ની આગેવાની કરતા હોય ત્યારે માનવતા ભૂલી હિંસક રીતે કોઈ નો પણ જીવ લેવા નો પ્રયત્ન થતા હોય છે.અને એ જ ટોળા ની આગેવાની કોઈ સંસ્કારી અને સમાજ સેવક વ્યક્તિ કરતો હોય ત્યારે એ જ ટોળું કોઈ નો જીવ બચાવવા નો પ્રયત્ન કરતું હોય છે.

કોઈ ના ઘર ના દિપક બુઝાવવાનો નીચ પ્રયત્ન કરવા કરતા કોઈ ના ઘરના બુઝાતા દિપક માં તેલ પૂરવા નું કામ કરશો તો ઈશ્વર ખુશ થશે..

હે ઈશ્વર હું મારા કયા કર્મ ની સજા ભોગવી રહ્યો છું..
એવું ઘણી વખત સંસાર માં ઘણી વ્યક્તિ આવુ બોલતી હોય છે. પણ ખરાબ કર્મ કરતી વખતે અંધ બનેલ વ્યક્તિ ઈશ્વર ની અદાલત નો ન્યાય ભૂલી ગયો હોય છે..

મેં ટોળા ની અંદર નજર કરી તો ફૂટપાથ ઉપર બેહોશ થઈ ને પડેલ બીજો કોઈ નહિ મારો નાનો ભાઈ પ્રવીણ હતો..
વર્ષો થઈ ગયા તેને મળે...મારી આંખ ભીની થઇ

મેલા ઘેલા કપડાં ..વધી ગયેલ માથા ના વાળ અને દાઢી, આંખે કાળા કુંડાળા.. ખરાબ સંગત ની પરકાષ્ઠા ના પરિણામ તેના ચહેરા ઉપર સ્પષ્ટ પણે દેખાતા હતા.

જિંદગી જ્યારે તમને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરે ત્યારે તમે એની મજાક ઉડાવો છો.. પણ જ્યારે જિંદગી તમારી મજાક ઉડાવવા નું ચાલુ કરે ત્યારે તમારા છોતરા કાઢી નાખે એ હું નજર સામે જોઈ રહ્યો હતો

મેં પળ નો પણ વિલંબ કર્યા વગર 108 બોલાવી નજીક ની હોસ્પિટલ માં પ્રવીણ ને દાખલ કર્યો....
મેં હોસ્પિટલના રિસેપશન ઉપર ડિપોઝીટ ની રકમ જમા કરાવી, ડોકટર ને પૂછ્યું....શુ લાગે છે..ડોકટર સાહેબ ?

ડોકટર બોલ્યા ભૂખ, ઊંઘ, થાક અને માનસિક હતાશા નું કારણ લાગે છે..ત્રણ ચાર દિવસ હોસ્પિટલ માં રાખવા પડશે..મેં મારું કાર્ડ આપી કીધું. હોસ્પીટલ.ના બિલ ની ચિંતા કરતા નહિ...હું રોજ આવતો રહીશ..

ડોકટર બોલ્યા...
કળિયુગ માં માનવતા મરી પડી છે એવું લોકો કહે છે પણ મને એવું લાગતું નથી...આ પ્રવીણ ભાઈ સાથે ના તમારા સબંધ ?
મેં ભીની આંખે કીધું સાહેબ સંબધોની માયાજાળમાં મને ન ફસાવો ..અત્યારે તો એક માનવતાનું કાર્ય સમજી તમે સારવાર કરો અને હું આર્થિક યોગદાન કરું એટલું જ એકબીજા માટે પૂરતું છે..

મેં ડ્રાઇવર ને કીધું..ભાઈ રમેશ કાર ને ઘર તરફ લઈ લે આજે ઓફિસે જવાની ઈચ્છા નથી.

રસ્તામાં કારમાં બેઠા બેઠા પ્રવીણ નો ચહેરો અને મારો ભૂતકાળ સામે આવવા લાગ્યો

ગામડા ગામ માં અમારો પરિવાર ટૂંકી આવક માં પણ શાંતિ અને આનંદ થી રહેતો હતો, ભણવામાં અમે બન્ને ભાઈ હોશિયાર હતા પણ ખબર નહિ અમારા પરિવાર ઉપર કોઈ ની નજર પડી..પપ્પા અચાનક રાજકીય પ્રવૃત્તિમાં રસ લેવા લાગ્યા ધીરે ધીરે નેતાઓની સંગતમાં આવતા ગયા તેમ તેમ પપ્પા નું વાણી વર્તન વ્યવહાર બદલાતું ગયું..પપ્પા ની જિંદગી અને અમારા પરિવાર માટે નો આ એક દુઃખદ વળાંક હતો....
દિવસ આખો રાજકીય પક્ષ અને નેતાઓ ની ભાટાઈ અને ચાપ્લુશી કરવાની અને રાત પડે એટલે દારૂ જુગાર ની પાર્ટીઓ અને મહેફિલ યોજી...જીવન ને બરબાદી તરફ લઈ જવાની ભૂલ તેઓ કરતા હતા.

આ પ્રવૃત્તિ ધીરે ધીરે બહાર ને બદલે ઘર માં ચાલુ થવા લાગી તેનો પ્રથમ શિકાર મારો નાનો ભાઈ પ્રવીણ બન્યો..એ પપ્પા સાથે જુગાર અને દારૂ પીવાની આદતે ચઢ્યો.. મેં અને માઁ એ તેને રોકવા ખૂબ પ્રયત્ન કર્યો પણ અમારા પ્રયત્ન નિષ્ફળ ગયા...

એક વખત માઁ ઉપર હાથ ઉપાડવા જતા પપ્પાનો હાથ મેં પકડી કીધું. હવે તમે તમારી દરેક મર્યાદાઓ ઓળંગી રહ્યા છો..એક તો ઘર માં આવક આવતી બંધ થઈ મારી માઁ ના ઘરેણાં, ઘરના કિંમતી વાસણો ધીરે ધીરે તમે બધું વેચી નાખ્યું. હવે બાકી શું રહયું છે અમારા બન્ને નો જીવ ? અમારું ગળું દબાવી દયો એટલે વાત પૂરી

એ દિવસે રાત્રે હું અને મારી માઁ ખૂબ રડ્યા .. મેં અને માઁ એ ઘર છોડવાનો અઘરો નિર્ણય લઈ લીધો..

ઘર છોડતા પહેલા મારા નાના ભાઈ ને પણ મેં બોલાવી ફરી સમજાવવા નો પ્રયત્ન કર્યો
મેં કીધું..પ્રવીણ તારે ગળા માં કોઈ રાજકીય પક્ષ ના "પટ્ટા કે ખેસ" લટકાડી દુનિયા જીતી લીધી તેવો વહેમ મારી જીવન પસાર કરવું છે કે પછી ગળામાં "'ટાઈ" અને હાથ માં લેપટોપ સાથે ઈજ્જત થી જીવન જીવવું છે એ નક્કી કરી લેજે

હું આ વાતવરણમાં લાબું નહિ રહી શકું...ભવિષ્ય માં તને એવું ન થાય કે મારા મોટા ભાઈએ મને સમજાવ્યો ન હતો.. પ્રવીણે સંપૂર્ણ રાજકીય નેતાઓનું શરણું સ્વીકારી લીધું હતું..તેને મારી વાત માં કોઈ રસ દાખવ્યો નહિ..

એક રાત્રે હું અને મારી માઁ પાંજરું તોડી ઉડયા..ફક્ત પાંખ ફફડાવતા આવડતું હતું પણ કઈ દિશામાં જવું એ નક્કી કરી શકતા ન હતા અમે ઉડી અને એક અજાણ્યા શહેર માં આવ્યા.

મારી માઁ એ પોતાની મરણ મૂડી જેવી પોતાની અંતિમ મિલ્કત હાથ ની બંગડી, કાન ની બુટ્ટી અને ગળા નો ચેઇન વેચી શહેર માં ઉભા રહેવા માટે જગ્યા કરી.
મમ્મી એ ગૃહ ઉદ્યોગ શરૂ કર્યો, શરૂઆત પાપડ ,ખાખરા બનાવવાના ચાલુ કરી મારો અધૂરો અભ્યાસ પૂરો કરવા મહેનત કરી..

મેં પણ ડીગ્રી મળતા ની સાથે નોકરીની તકલીફને કારણે ડ્રાઇવર તરીકેની નોકરી મેળવી ઘરમાં આર્થિક મદદ આપવા નું ચાલુ કર્યું
ફેકટરી ના માલિક પણ સંસ્કારી હતા...મારી સાથે માનવતા ભર્યું વાણી વર્તન અને વ્યવહાર તેઓ કરતા.

કંપની ના માલિક દવે સાહેબને ફેકટરીએ લઈ આવ્યા પછી મારી પાસે કોઈ કામ રહેતું નહીં..

જિંદગીના એક એક શ્વાસ અને મિનિટ મારા માટે અગત્યના હતા.બાર બાર કલાક ફેકટરી માં બેસી IS ની પરિક્ષા માટેની તૈયારીઓ મેં ચાલુ કરી દીધી. હું બીજી નોકરી એટલે શોધતો ન હતો કે મને વાંચવાનો સમય પૂરતો અહીં મળી રહેતો હતો..ઘરે પહોંચી ને પણ હું સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાનું વાંચતો...

ભાગ્ય ના દરવાજા ઉપર માથા પછાડી રડવું, લોકો પાસે મદદ માટે કરગરવા કરતા મેં મારા જીવનમાં કર્મરૂપી એક ચક્રવાતી તુફાન ઉભું કર્યું. જેમાં મારી ગરીબી અને લાચારીને ધ્વસ્ત કરી મેં IS કેડર ની પરીક્ષા પાસ કરી.

ત્યાં અચાનક ડ્રાઇવર બોલ્યો, સાહેબ ઘર આવી ગયું. હું ફરી વર્તમાનમાં આવ્યો.

ઘરમાં આવી માઁ ને મેં વિગતે વાત કરી માઁ તો માઁ જ છે..તે પ્રવીણ ને મળવા માટે ઊતાવળી થઈ

અમે ફરી હોસ્પિટલે પહોંચ્યા ત્યારે પ્રવીણ ભાન માં આવી ગયો હતો..

પ્રવીણ મારી સામે જોઈ ભીની આંખે બોલ્યો મોટા ભાઈ તમે...? માઁ સામે હાથ જોડી માફી માંગતો પ્રવીણ ધ્રુસ્કે ધ્રુસ્કે રડી પડ્યો...

મેં પૂછ્યું પપ્પા ક્યાં છે ?

પ્રવીણ બોલ્યો તમે ઘર છોડ્યા પછી..પપ્પા ની રાજકીય માથાકૂટ માં હત્યા થઈ.. હું બરબાદ થઈ ગયો મારા સંજોગો બદલાણા એટલે નેતાઓએ મારાથી અંતર બનાવી દીધું...ગામ માં દારૂડીયો અને જુગારી કહી લોકો મને અપમાનિત કરી ઘર ના દરવાજા બંધ કરવા લાગ્યા...
મોટા ભાઈ, હું થાકી ગયો છું..હિંમત હારી ગયો છું....મારે હવે જીવવું નથી. મને મારા કર્મ ની સજા ભોગવવા એકલો મૂકી દયો.

મેં માથે હાથ ફેરવી કીધું
અરે નાનીયા હિંમત ન હાર જાગ્યા ત્યાર થી સવાર
પ્રવીણ તારી આ દશા અને દિશા માટે ફક્ત રાજકીય નેતાઓ જ જવાબદાર છે...શેરડી ના રસ માંથી રસ કાઢી કુચો ફેંકી દે તેમ તને અને પપ્પા ને સ્વાર્થ પૂરો થતાં ફેંકી દીધા..

ચિંતા ન કરતો...મહેનત થી કમાવું હોય તો મારી પાસે ઘણા વિકલ્પ છે...હોસ્પિટલેથી તું સીધો આપણા ઘરે આવે છે..પણ એક વાત યાદ રહે..રાજકીય ચર્ચા કે રાજકીય વ્યક્તિઓને મારા ઘરમાં સ્થાન નથી..

અરે મોટા ભાઈ...આટલી સ્વાર્થી કાચીંડા જેવી જમાત નો એક વખત નો અનુભવ મારા માટે પૂરતો છે..

ચલ તું આરામ કર .. મારે અગત્યના કામથી ઓફિસે જવું પડે તેવું છે..

પ્રવીણ મારી ટાઈ પકડી બોલ્યો
વટ પડે છે મોટા ભાઈ તમારો...
મોટાભાઈ રાજકીય પક્ષ ના ગળે ખેસ કે પટ્ટો બાંધવા થી મેં કંઈ પ્રાપ્ત ન કર્યું...તેના કરતાં તમારી સલાહ યોગ્ય સમયે માની હોત તો આજે આ દિવસ જોવાના ન આવ્યા હોત

હું બંધ આંખ કરી બોલ્યો
હૈ ઈશ્વર મુસીબત સમયે તારું ટાંકણૂ ખૂબ વાગ્યું હતું મારા અંતરમાં,
પણ..નહોતી ખબર તું મુજ પથ્થરને 'શિલ્પ' બનાવી રહ્યો છે..

જો હું પણ આ પ્રવીણ ની જેમ રાજકીય નેતાઓ ના "ચક્રવ્યૂહ" માં ફસાયો હોત મારી દશા અને દિશા પણ પ્રવીણ જેવી જ હોત.....હે ઈશ્વર તારો ખૂબ આભાર…

વર્ષ 1959 સ્થળ : અમૃતસર

કેટલાક ભારતીય સૈન્ય ના ઓફિસરો
તેમની પત્નીઓ સાથે તેમના સૈન્ય ના
સાથી ઓને વિદાય આપવા રેલ વે
સ્ટેશન પર ગયાં હતાં.
ત્યાં સ્ટેશન ઉપર કેટલાંક મવાલી
લોકો એ અભદ્ર ટિપ્પણી કરી અને
શારીરિક છેડછાડ કરવાં પ્રયાસ કર્યો
હતો.

ત્યારે સૈન્ય ના ઓફિસરો એ પડકારતા
તેઓ ભાગ્યા અને નાસી ને એક
નજીકના સિનેમા ઘર માં સંતાઈ ગયા,
સેનાનાં ઓફિસરો તેમનો પીછો કરી ને
ત્યાં પહોંચી ગયાં.

આ આખી બાબત ની જાણકારી કમાન્ડિંગ
ઓફિસર *કર્નલ જ્યોતિ મોહન સેન*
ને આપવામાં આવી અને તેમને ગંભીરતા
થી સમજ્યા પછી સૈન્ય ની ટુકડી દ્વારા
સિનેમા હોલ ને ઘેરી લેવાનો આદેશ
આપ્યો. તમામ મવાલી ઓને બહાર ખેંચી
કાઢવામાં આવ્યાં, ગુંડા ટોળી નો મુખિયો
બહુ માથાભારે, નશામાં ધૂત અને
શક્તિશાળી હતો.
જે કોઈ બીજો નહીં પણ પંજાબ
નાં મુખ્ય પ્રધાન *પ્રતાપસિંહ કૈરોન* નો
દિકરો હતો. પ્રતાપસિંહ કૈરોન એ સમયે
વડાપ્રધાન જવાહર લાલ નહેરુ ના અંગત
વર્તુળ માં સમાવિષ્ટ હતાં.

તમામ ગુંડા ઓ ને કચ્છા ભર રહેવા દઈ
ને અમૃતસર ની શેરી ઓ માં ફેરવવામાં
આવ્યાં બાદ તેમને છાવણી માં લઈ જઈને
બરાબર *સરભરા* કરવામાં આવી હતી.
બીજા દિવસે મુખ્ય મંત્રી ગુસ્સા થી લાલઘૂમ થઈને સેના ની કેદ માં થી પોતાના પુત્ર ને છોડાવવા પ્રયત્નો ચાલુ કર્યા.

*શું થયું એ તમે માની નહીં શકો*

મુખ્ય પ્રધાન ની કાર ને વીઆઇપી વાહન
તરીકે છાવણી માં પ્રવેશ દેવામાં ન આવ્યો,
એમને કર્નલ ને મળવાં માટે ફરજિયાત
પગપાળા ચાલીને જ જવું પડયું,ગુસ્સા થી
લાલચોળ કૈરોન એ આખી ઘટના ની નહેરુ
ને ફરિયાદ કરી.

એ જુદા દિવસો હતાં, ભારત માં લોકશાહી
પ્રારંભિક અવસ્થા માં હતી, શક્તિશાળી
નેતા ઓ માં નૈતિકતા અંગે આશંકા હતી.

તે સમયે મૂંઝાયેલા *ભારત રત્ન* એવા નહેરુ
એ એના વિશ્વાસુ એવાં કૈરોન ને ખખડાવા ને બદલે સૈન્ય વડા, ચીફ ઓફ આર્મી સ્ટાફ
જનરલ થીમૈયા પાસે એમના ઓફિસર નાં
વર્તન અંગે ખુલાસો કરવા બૂમરાણ મચાવી,
જનરલ થીમૈયા એ શું જવાબ આપ્યો
હશે?

*જો આપણે સ્ત્રી ઓ ના સન્માન અને
સ્વમાન ની સુરક્ષા કરવાં માં સફળ નથી,
તો દેશ ની સુરક્ષા અને સ્વાભિમાન માટે
અમારી પાસે થી કેવી રીતે અપેક્ષા રાખી
શકો*

*ભારત રત્ન* પાસે મૂંગા રહેવા સિવાય
કોઈ વિકલ્પ જ નહતો.
આ કહાની એક બહાદુર સેનાની ની છે
કે જેણે વડા પ્રધાન ને તેમનું કદ કેટલું
છે એની પ્રતીતિ કરાવી દીધી હતી.

*સેલ્યુટ ટુ ધ ઈન્ડિયન સોલ્જર*
મેગેઝિન માં મેજર જનરલ ધ્રુવ સી.
કટોચ દ્વારા પ્રસિદ્ધ થયેલ.
👏👏👏🙏🇮🇳🇮🇳🇮🇳

ના આ મારા પ્રિય મોદી સરકારની હાર નથી..

ના રે.. આ મારા અતિ પ્રિય સંતાન સમાન અને ખૂબ જ હિંમત દાખવી, એક થઈને ઊભા થયેલા માસૂમ વિધ્યાર્થીઓની જીત પણ નથી..

આ જીત છે એક ડેમોક્રેટિક સિસ્ટમની, જીત છે એકતાની.. જીત છે સત્યની.. જીત છે માસુમિયતની..

મને તો આ લડાઈ વિચારધારાની લાગી , મારા ઘરે ઘણી વખત સંતાનો સાથે મતભેદ ને લીધે મીઠા ઝઘડા થતાં હોય, ક્યારેક મારો ઇગો એમની વાત સાચી હોવા છતાં એમણી વિરુધ્ધ રહેવા મને મજબૂર કરતો હોય છે પણ અંદરથી તો મને ખ્યાલ જ હોય કે એમના વિચારો, એમણી વાતો મારા ઇન્ફેકટ આપણાં કરતાં ઘણી ઊંચી, ઘણી બોલ્ડ અને ઘણી પ્રામાણિક છે.. અને અંતે જ્યારે આપણે એમની વાતને માનવી પડે ત્યારે એ એક પિતા તરીકે મારી હાર કે એક સંતાન તરીકે એમની જીત નથી હોતી, કેમકે એક પરિવારમાં હાર જીત જેવુ કઈં હોય જ નહીં..

હું મોદી ભક્ત છું પણ મોદીનો અંધ ભક્ત નથી જ.. અને એટલે જ આ આખી ઘટનાને ખૂબ જ સકારાત્મકતા સાથે લીધેલી છે, સ્પર્ધા કે ઝગડા રૂપે નથી.. અને મારા જેવા ભક્તો પણ ઘણા હશે જ.. અને મોદી સરકારે સમયસર જે નિર્ણયો લઈને એમના/આપણાં સંતાનોને ખુશ કરી દીધા એ કોઈ પણ પેરન્ટ્સની જવાબદારી કહેવાય, આના માટે આપણી પ્રિય મોદી સરકાર ને અભિનંદન..

આ ઝુંબેશની ગરમીમાં ભલે જેવી તેવી પાર્ટીઓ અને અસામાજિક તત્વોએ રોટલા શેકી લીધા પણ આ ઝુંબેશ દ્વારા એક વાત સમજાય કે, એકતાનો પાવર બીજા બધા પાવર કરતાં ઊંચો હોય શકે, જો એ એકતા સાચી વાતની રજૂઆત માટે થયેલી હોય.. બ્લેક મેઈલિંગ માટે નહીં..

જય હિન્દ

સિત્તેર વર્ષનો એક સામાન્ય ગુજરાતી વૃદ્ધ પહેલી વાર અમેરિકા ગયો… ન તેની પાસે કરોડો રૂપિયા હતા, ન કોઈ મોટો હોદ્દો, ન કોઈ ઓળખાણ. પરંતુ થોડા જ મહિનામાં એવું શું થયું કે અમેરિકાના મોટા લોકો પણ તેની સામે સન્માનથી માથું ઝુકાવવા લાગ્યા? એક દિવસ તો આખું હોલ તાળીઓના ગડગડાટથી ગુંજી ઊઠ્યું અને જ્યારે કેશવભાઈને પૂછવામાં આવ્યું કે, “તમે અમેરિકામાં એવું શું કર્યું કે લોકો તમને ભૂલી શકતા નથી?” ત્યારે તેમણે જે જવાબ આપ્યો એ સાંભળીને ત્યાં બેઠેલા દરેક વૃદ્ધની આંખો ભીની થઈ ગઈ… આખરે ગુજરાતના આ સામાન્ય વૃદ્ધે એવું શું કર્યું હતું? ચાલો, જાણીએ કેશવભાઈની હૃદયસ્પર્શી કહાની…
સિત્તેર વર્ષનો એક સામાન્ય ગુજરાતી વૃદ્ધ પહેલી વાર અમેરિકા ગયો… ન તેની પાસે કરોડો રૂપિયા હતા, ન કોઈ મોટો હોદ્દો, ન કોઈ ઓળખાણ. પરંતુ થોડા જ મહિનામાં એવું શું થયું કે અમેરિકાના મોટા લોકો પણ તેની સામે સન્માનથી માથું ઝુકાવવા લાગ્યા? એક દિવસ તો આખું હોલ તાળીઓના ગડગડાટથી ગુંજી ઊઠ્યું અને જ્યારે કેશવભાઈને પૂછવામાં આવ્યું કે, “તમે અમેરિકામાં એવું શું કર્યું કે લોકો તમને ભૂલી શકતા નથી?” ત્યારે તેમણે જે જવાબ આપ્યો એ સાંભળીને ત્યાં બેઠેલા દરેક વૃદ્ધની આંખો ભીની થઈ ગઈ… આખરે ગુજરાતના આ સામાન્ય વૃદ્ધે એવું શું કર્યું હતું? ચાલો, જાણીએ કેશવભાઈની હૃદયસ્પર્શી કહાની…
ગુજરાતના ભાવનગર નજીક આવેલા એક નાનકડા ગામમાં કેશવભાઈ પટેલ નામના એક સિત્તેર વર્ષના વૃદ્ધ રહેતા હતા. શરીર ઉંમરથી થોડું નબળું થયું હતું, વાળ આખા સફેદ થઈ ગયા હતા, ચહેરા પર કરચલીઓ હતી, પરંતુ આંખોમાં આજે પણ એવી ચમક હતી કે તેમની સામે બેસનાર માણસને લાગતું કે આ વૃદ્ધે જીવનને માત્ર જીવ્યું નથી, જીવનને ખૂબ નજીકથી જોયું છે. કેશવભાઈ પાસે ગામમાં નાનું ઘર હતું, ઘરની આગળ લીમડાનું ઝાડ હતું અને પાછળ થોડો વાડો હતો. પત્ની જીવિત હતી, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ઘરના કામમાં વધારે ભાગ લઈ શકતી નહોતી. તેમનો એકનો એક દીકરો હિતેશ અમેરિકામાં રહેતો હતો. હિતેશ ઘણા વર્ષો પહેલા ભણવા માટે અમેરિકા ગયો હતો અને ત્યાં નોકરી કરીને સ્થાયી થઈ ગયો હતો. શરૂઆતમાં તે દરરોજ માતા-પિતાને ફોન કરતો, પછી અઠવાડિયામાં બે વાર અને સમય જતા મહિનામાં બે-ત્રણ વાર. કેશવભાઈને દીકરાની ફરિયાદ નહોતી. તેઓ હંમેશાં કહેતા, “બાળક પોતાનું ઘર બનાવે એ જ તો મા-બાપનું સુખ છે.” એક દિવસ હિતેશે ફોન કરીને કહ્યું, “પપ્પા, હવે તમે બંને અહીં અમેરિકા આવી જાઓ. તમારી ઉંમર થઈ ગઈ છે. હું અહીં છું, તમને કોઈ તકલીફ નહીં પડે.” કેશવભાઈ થોડીવાર ચૂપ રહ્યા. અમેરિકા જવાની વાત તેમને નવી નહોતી. દીકરો ઘણીવાર બોલાવતો હતો, પરંતુ ગામ છોડવાનું તેમને ક્યારેય મન થતું નહોતું. છતાં આ વખતે પત્નીએ કહ્યું, “દીકરા પાસે થોડા દિવસ જઈ આવીએ. આપણું શું છે? આ ઘર તો અહીં જ છે.” કેશવભાઈએ હસીને કહ્યું, “હા, જઈએ. પણ યાદ રાખજે, આપણે અમેરિકામાં પૈસા કમાવવા નહીં, દીકરાના ઘરમાં પ્રેમ કમાવવા જઈશું.” થોડા જ દિવસોમાં બંને અમેરિકા પહોંચી ગયા. એરપોર્ટની બહાર નીકળતાં કેશવભાઈની આંખો પહોળી થઈ ગઈ. ઊંચી ઇમારતો, પહોળા રસ્તા, ચમકતી ગાડીઓ અને બધું જ તેમને અચરજમાં નાખતું હતું. હિતેશ તેમને પોતાના શહેરના ઉપનગરમાં આવેલા સુંદર ઘરમાં લઈ ગયો. ઘરમાં દરેક સુવિધા હતી. ગરમ પાણી, હીટર, મોટી ટીવી, આરામદાયક સોફા અને રસોડામાં એવી મશીનો કે કેશવભાઈને અડધી વસ્તુઓ સમજાતી પણ નહોતી. શરૂઆતના થોડા દિવસો તેમને ખૂબ આનંદ આવ્યો. સવારે વહેલા ઊઠીને બારી પાસે બેસતા અને બહાર જતા લોકો જોતા. પરંતુ થોડા દિવસમાં તેમને એક વાત ખટકવા લાગી. આસપાસ સુંદર ઘરો હતા, પણ એકબીજાને ઓળખતા લોકો બહુ ઓછા હતા. કોઈ કોઈને મળતું નહીં. દરેક માણસ પોતપોતાની દુનિયામાં વ્યસ્ત હતો. કેશવભાઈ દરરોજ બપોરે થોડું ચાલવા નીકળતા. એક દિવસ રસ્તાની બાજુએ આવેલા પાર્કમાં તેમણે એક વૃદ્ધ અમેરિકન માણસને બેન્ચ પર એકલા બેઠેલા જોયા. કેશવભાઈ તેમની બાજુમાં જઈને બેઠા. વૃદ્ધે આશ્ચર્યથી તેમની તરફ જોયું. કેશવભાઈએ સ્મિત કરીને કહ્યું, “હેલો.” વૃદ્ધે પણ ધીમેથી સ્મિત કર્યું. કેશવભાઈએ હાથના ઈશારાથી પૂછ્યું, “હાઉ આર યુ?” વૃદ્ધે કહ્યું, “આઈ એમ ઓકે.” બંનેની ભાષા અલગ હતી, છતાં થોડીવાર વાતચીત થઈ. કેશવભાઈને ખબર પડી કે તેનું નામ જોન હતું અને તેની ઉંમર બોતેર વર્ષ હતી. પત્નીનું અવસાન થઈ ગયું હતું અને દીકરો બીજા રાજ્યમાં રહેતો હતો. જોન અઠવાડિયામાં એકાદ વખત જ દીકરાને મળી શકતો હતો. કેશવભાઈ ઘરે આવ્યા ત્યારે તેમની પત્નીએ પૂછ્યું, “આજે શું થયું?” કેશવભાઈએ કહ્યું, “આજે એક માણસ મળ્યો. ઘર મોટું છે, પણ માણસ એકલો છે.” પત્નીએ કહ્યું, “અહીં તો બધા પાસે બધું હશે ને?” કેશવભાઈએ ધીમેથી જવાબ આપ્યો, “બધું હોય એનો અર્થ એ નથી કે કોઈનું હોવું પણ હોય.” બીજા દિવસથી કેશવભાઈ રોજ એ પાર્કમાં જવા લાગ્યા. જોન પણ આવવા લાગ્યો. બંને ભાષા વગરની મિત્રતા કરવા લાગ્યા. ક્યારેક કેશવભાઈ થેલીમાંથી ચણા કાઢતા, જોનને આપતા. જોન તેમને સફરજન આપતો. એક દિવસ કેશવભાઈ ઘરેથી થોડી ખીચડી બનાવી લઈ ગયા.

જોને ખાધી અને આંખો મોટી કરીને કહ્યું, “વૉવ!” કેશવભાઈ હસ્યા. પછી થોડા દિવસમાં પાર્કના બીજા બે વૃદ્ધો પણ તેમની પાસે આવીને બેસવા લાગ્યા. કોઈને કેશવભાઈની ગુજરાતી સમજાતી નહોતી, પરંતુ કેશવભાઈને સમજાવવું આવડતું હતું કે હસવા માટે ભાષાની જરૂર નથી. એક દિવસ તેમણે બધા વૃદ્ધોને કહ્યું, “આપણે દરરોજ અહીં મળીએ, સાથે ચા પીશું.” એક અમેરિકન વૃદ્ધ મહિલાએ પૂછ્યું, “ચા કોણ બનાવશે?” કેશવભાઈ હસીને બોલ્યા, “હું!” બીજા દિવસે તેઓ નાની થર્મોસમાં ભારતીય ચા લઈને ગયા. બધા વૃદ્ધોએ ચા પીધી. કોઈએ કહ્યું કે ચા બહુ મીઠી છે, કોઈએ કહ્યું કે મસાલો વધારે છે, પણ બધા હસ્યા. એ દિવસથી પાર્કમાં એક નવી શરૂઆત થઈ. ધીમે ધીમે પાંચ માણસમાંથી દસ, દસમાંથી વીસ લોકો થવા લાગ્યા. કેશવભાઈ દરરોજ કોઈને કોઈ નાની વાત શીખવતા. તેઓ કહેતા, “વૃદ્ધ થવું એટલે ઉપયોગી ન રહેવું નથી. ઉંમર વધે એટલે અનુભવ વધે.” આ વાત એક સ્થાનિક લાઇબ્રેરીમાં કામ કરતી યુવતી એમિલીએ સાંભળી. તેણે કેશવભાઈને પૂછ્યું, “તમે આ બધું શા માટે કરો છો?” કેશવભાઈએ જવાબ આપ્યો, “કારણ કે મારા ગામમાં કોઈ વૃદ્ધ એકલો બેસે તો આખું ગામ પૂછે કે શું થયું. અહીં બધું મોટું છે, પણ કદાચ કોઈને કોઈની પાસે બેસવાનો સમય ઓછો છે.” એમિલીને આ વાત ખૂબ ગમી. તેણે લાઇબ્રેરીમાં અઠવાડિયામાં એક દિવસ “સિનિયર મીટિંગ” રાખવાની મંજૂરી મેળવી. કેશવભાઈ ત્યાં જવા લાગ્યા. તેઓ પોતાના ગામની વાતો કરતા, ખેતી વિશે સમજાવતા, ભારતીય તહેવારો વિશે કહેતા અને સૌથી વધારે એક વાત કરતા—“માતા-પિતાને પૈસા કરતાં સમય વધારે જોઈએ.” તેમની વાત સાંભળવા લોકો આવવા લાગ્યા. એક દિવસ એક યુવાન અમેરિકન છોકરો કેશવભાઈ પાસે આવ્યો અને બોલ્યો, “મારા દાદા સાથે હું બહુ ઓછું વાત કરું છું. તમે કહો છો એ સાંભળીને મને લાગે છે કે હું કંઈક ગુમાવી રહ્યો છું.” કેશવભાઈએ તેના ખભા પર હાથ રાખીને કહ્યું, “હજી મોડું થયું નથી. આજે જ દાદાને ફોન કર.” છોકરાએ ત્યાં જ ફોન કર્યો. થોડા સમય પછી તેની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા. તેણે કહ્યું, “દાદા બહુ ખુશ થયા.” કેશવભાઈએ માત્ર એટલું કહ્યું, “આજની મારી મહેનત સફળ થઈ.” પરંતુ વાત અહીં અટકી નહીં. થોડા અઠવાડિયા પછી શહેરમાં ભારે બરફ પડ્યો. ઘણા વૃદ્ધ લોકો ઘરમાં જ બંધ થઈ ગયા. કેટલાકને દવા લેવા બહાર જવું મુશ્કેલ હતું. કેશવભાઈએ આ વાત સાંભળી અને પોતાના દીકરાને કહ્યું, “હિતેશ, કાર છે ને?” હિતેશે કહ્યું, “હા, પણ આટલા બરફમાં બહાર જવું જોખમી છે.” કેશવભાઈએ કહ્યું, “જેટલું બને એટલું કરીએ. પડોશમાં જે વૃદ્ધોને જરૂર છે તેમની દવા અને ખાવાનું પહોંચાડીએ.” હિતેશે શરૂઆતમાં ના પાડી, પણ પિતાની આંખોમાં જોઈને તૈયાર થઈ ગયો. બીજા દિવસે પિતા-દીકરો કારમાં નીકળ્યા. એક ઘરમાં દવા પહોંચાડી, બીજા ઘરમાં દૂધ, ત્રીજા ઘરમાં બ્રેડ અને ફળ. આ વાત સોશિયલ મીડિયા પર એક મહિલાએ લખી. તેણે લખ્યું કે “એક ભારતીય વૃદ્ધ પોતાના દીકરા સાથે આખા પડોશના વૃદ્ધોની મદદ કરી રહ્યો છે.” પોસ્ટ ખૂબ ઝડપથી ફેલાઈ. થોડા દિવસમાં સ્થાનિક સમાચાર ચેનલના લોકો કેશવભાઈને મળવા આવ્યા. કેમેરા સામે તેમને પૂછવામાં આવ્યું, “તમે આટલી ઉંમરે બીજાની સેવા શા માટે કરો છો?” કેશવભાઈએ થોડું વિચાર્યું અને કહ્યું, “મારા દેશમાં મને બાળપણથી શીખવવામાં આવ્યું છે કે રસ્તામાં પડેલો માણસ તમારો હોય કે ન હોય, પહેલાં તેને ઊભો કરવો.” આ એક વાક્ય સ્થાનિક સમાચાર પર બતાવવામાં આવ્યું. બીજા દિવસે ઘણા લોકોએ કેશવભાઈ વિશે વાત કરવી શરૂ કરી. કોઈ તેમને “ઇન્ડિયન ગ્રાન્ડફાધર” કહેવા લાગ્યું, કોઈ “ધ ટીચર” કહેવા લાગ્યું. પરંતુ કેશવભાઈને આ નામોમાં રસ નહોતો. તેઓ કહેતા, “મને નામ નહીં જોઈએ, મને માણસો જોઈએ.” ત્યાર પછી તેમણે એક નવો વિચાર કર્યો. તેમણે પોતાના ઘરની નજીક રહેતા વૃદ્ધો માટે અઠવાડિયામાં એક દિવસ “સાથે બેસો” કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો. કોઈ પોતાની જૂની યાદો કહે, કોઈ ગીત ગાય, કોઈ રસોઈ શીખવે, કોઈ પોતાના જીવનનો અનુભવ શેર કરે. શરૂઆતમાં દસ લોકો આવ્યા, પછી પચાસ, પછી સો. એક અમેરિકન વૃદ્ધ મહિલા પોતાની સાથે જૂનું પિયાનો લઈને આવી અને ગીત વગાડ્યું. એક મેક્સિકન વૃદ્ધે પોતાના દેશનું પરંપરાગત ગીત ગાયું. કેશવભાઈની પત્નીએ ગુજરાતી ખીચડી બનાવી. લોકો ખાઈને ખુશ થઈ ગયા. કોઈએ પૂછ્યું, “આનું નામ શું રાખશો?” કેશવભાઈ બોલ્યા, “નામ રાખવાનું હોય તો રાખો—‘એકલા નહીં, સાથે’.” એ નામ જ બધાને ગમી ગયું. થોડા મહિનામાં આ કાર્યક્રમ બીજા વિસ્તારમાં પણ શરૂ થયો. સ્થાનિક પ્રશાસનના એક અધિકારીએ કેશવભાઈને મળીને કહ્યું, “તમારા કારણે અમારા શહેરમાં ઘણા વૃદ્ધો ફરી એકબીજાને મળવા લાગ્યા છે.” કેશવભાઈ હસ્યા અને બોલ્યા, “મેં કશું કર્યું નથી. માણસને માણસ સાથે બેસાડ્યો છે.” પરંતુ એક દિવસ એવો આવ્યો જ્યારે કેશવભાઈને અચાનક તબિયત નબળી લાગી. તેમને હોસ્પિટલમાં લઈ જવામાં આવ્યા. હિતેશ ખૂબ ગભરાઈ ગયો. હોસ્પિટલમાં કેશવભાઈ બેડ પર પડ્યા હતા. તેમના રૂમની બહાર એક પછી એક લોકો આવવા લાગ્યા. જોન આવ્યો. એમિલી આવી. લાઇબ્રેરીના લોકો આવ્યા. પાર્કના વૃદ્ધો આવ્યા.

અને સૌથી આશ્ચર્યની વાત એ હતી કે શહેરના એક અધિકારી સાથે સ્થાનિક સમાચાર ચેનલના લોકો પણ આવ્યા. કોઈ ફૂલ લઈને આવ્યું, કોઈ ફળ, કોઈ માત્ર હાથ પકડીને બેઠું. જોન કેશવભાઈની બાજુમાં બેસીને બોલ્યો, “તમે કહ્યું હતું ને કે માણસ એકલો ન રહે.” કેશવભાઈએ આંખો ખોલીને સ્મિત કર્યું. થોડા દિવસ પછી તેઓ ઘરે આવ્યા. હિતેશે પિતાને કહ્યું, “પપ્પા, તમે જાણો છો કે હવે આખા શહેરમાં લોકો તમને ઓળખે છે?” કેશવભાઈ હસ્યા, “મને નહીં, વિચારને ઓળખે છે.” હિતેશે કહ્યું, “પપ્પા, આજે એક મોટી સંસ્થા તમને સન્માન આપવા માગે છે.” કેશવભાઈએ પૂછ્યું, “શા માટે?” હિતેશે કહ્યું, “તમે વૃદ્ધો માટે જે કર્યું એ માટે.” કેશવભાઈ થોડા સમય ચૂપ રહ્યા. પછી બોલ્યા, “સન્માન મળશે તો લઈ આવીશું. પણ એક શરત છે.” હિતેશે પૂછ્યું, “કઈ?” કેશવભાઈ બોલ્યા, “મંચ પર મારી બાજુમાં જોન પણ બેઠો હોવો જોઈએ. એમિલી પણ હોવી જોઈએ. અને જે વૃદ્ધોએ મારી સાથે ચા પીધી છે એ બધા હોવા જોઈએ. કારણ કે હું એકલો કશું જ કરી શક્યો નથી.” કાર્યક્રમનો દિવસ આવ્યો. મોટું હોલ ભરાઈ ગયું. અલગ અલગ દેશના લોકો ત્યાં હાજર હતા. મંચ પર કેશવભાઈને બોલાવવામાં આવ્યા. લોકો તાળીઓ પાડતા ઊભા થઈ ગયા. કેશવભાઈ ધીમે ધીમે મંચ પર ગયા. તેમના હાથમાં લાકડી હતી, પરંતુ ચાલવામાં એક અજબનો આત્મવિશ્વાસ હતો. તેમણે માઇક સામે ઊભા રહીને કહ્યું, “હું ગુજરાતના એક નાનકડા ગામમાંથી આવ્યો છું. મારા ગામમાં કદાચ મોટા મોલ નથી, મોટી ઇમારતો નથી, પરંતુ જો કોઈ વૃદ્ધ માણસ બારણામાં બેસે તો કોઈને કોઈ પૂછે છે—‘કાકા, ચા પીશો?’ હું અહીં આવ્યો ત્યારે મને લાગ્યું કે અમેરિકા પાસે દુનિયાની ઘણી મોટી વસ્તુઓ છે, પરંતુ અહીં પણ કેટલાક લોકો પાસે સમયની કમી છે. એટલે મેં વિચાર્યું કે પૈસા મારી પાસે નથી, મોટી સંસ્થા મારી પાસે નથી, પણ મારા જીવનનો અનુભવ તો છે. એ અનુભવ કોઈના કામ આવે તો એ જ મારી કમાણી.” આખા હોલમાં શાંતિ છવાઈ ગઈ. કેશવભાઈએ આગળ કહ્યું, “ઉંમર વધે ત્યારે માણસને બે વસ્તુની જરૂર પડે છે—માન અને માણસનો સાથ. દવા શરીરને બચાવે છે, પણ કોઈનો હાથ દિલને બચાવે છે.” આ સાંભળીને ઘણા લોકોની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા. કેશવભાઈને સન્માન મળ્યું. પરંતુ બીજા દિવસે તેમણે ફરી પાર્કમાં જઈને ચા બનાવી. જોને તેમને જોઈને કહ્યું, “તમે હવે મોટા માણસ બની ગયા.” કેશવભાઈ હસીને બોલ્યા, “ના ભાઈ, હું તો એ જ કેશવ છું.” થોડા સમય પછી આ કાર્યક્રમની વાત અમેરિકાના બીજા શહેરોમાં પણ પહોંચી. લોકો કેશવભાઈને આમંત્રણ આપવા લાગ્યા. તેઓ જ્યાં જતા ત્યાં એક જ વાત કહેતા, “વૃદ્ધોને દયા નહીં, સાથ આપો.” ધીમે ધીમે અનેક શહેરોમાં વડીલો માટે મળવાના કાર્યક્રમો શરૂ થયા. કોઈએ તેને ભારતીય વિચારધારા કહી, કોઈએ તેને સામાજિક સેવા કહી, કોઈએ તેને માનવતા કહી. એક દિવસ હિતેશે પિતાને કહ્યું, “પપ્પા, હવે તો આખા અમેરિકામાં તમારો ડંકો વાગી રહ્યો છે.” કેશવભાઈ હસ્યા અને બોલ્યા, “ડંકો મારો નથી વાગ્યો દીકરા, માણસાઈનો વાગ્યો છે.” પછી તેમણે બારી બહાર જોયું. દૂર બરફ પડતો હતો. તેમને પોતાના ગામનો લીમડો યાદ આવ્યો. પત્નીએ પૂછ્યું, “શું થયું?” કેશવભાઈએ કહ્યું, “મને આપણું ગામ યાદ આવ્યું.” પત્નીએ કહ્યું, “પાછા જઈશું?” કેશવભાઈ થોડા સમય વિચારતા રહ્યા અને બોલ્યા, “જઈશું. કારણ કે જ્યાંથી માણસાઈ શીખી હોય એ જગ્યા ભૂલવી નહીં જોઈએ.” થોડા મહિનાઓ પછી કેશવભાઈ અને તેમની પત્ની ભારત પાછા આવ્યા. ગામમાં પહોંચતાં જ લોકો તેમને મળવા દોડી આવ્યા. કોઈએ પૂછ્યું, “કેશવકાકા, અમેરિકામાં શું લઈને આવ્યા?” કેશવભાઈએ સ્મિત કરીને કહ્યું, “કંઈ ખાસ નહીં. બસ એક વાત લઈને આવ્યો છું—દુનિયા ગમે તેટલી મોટી થઈ જાય, માણસને માણસની જરૂર ક્યારેય પૂરી થતી નથી.” ગામના ચોરાહે બેઠેલા વૃદ્ધોએ તેમને ઘેરી લીધા. કેશવભાઈએ બધાને ચા પીવડાવી. અને એ દિવસે તેમને સમજાયું કે અમેરિકા તેમને ઓળખે કે ન ઓળખે, સાચી કમાણી તો એ હતી કે જ્યાં ગયા ત્યાં કોઈને એકલાપણામાંથી બહાર લાવ્યા. વર્ષો પછી પણ જ્યારે અમેરિકાના એ શહેરમાં “સાથે બેસો” કાર્યક્રમ યોજાતો, ત્યારે લોકો એક ખાલી ખુરશી કેશવભાઈ માટે રાખતા. ખુરશી પર નાનું કાગળ ચોંટાડેલું રહેતું—“આ જગ્યા એ માણસ માટે છે જેણે અમને શીખવ્યું કે ઉંમર મોટી થાય ત્યારે જીવન પૂરું થતું નથી, જીવનનો અર્થ વધુ મોટો થતો જાય છે.” અને કદાચ આ જ કારણ હતું કે એક નાનકડા ગુજરાતી ગામનો સિત્તેર વર્ષનો વૃદ્ધ અમેરિકા જઈને કોઈ મહેલ કે કરોડો રૂપિયાની સંપત્તિ બનાવીને નહીં, પરંતુ માણસોના દિલ જીતીને આખા અમેરિકામાં ઓળખાયો હતો. કેશવભાઈની સૌથી મોટી કમાણી પૈસા નહોતા, પ્રસિદ્ધિ નહોતી, સન્માન નહોતું—તેમની સૌથી મોટી કમાણી હતી એ લોકો, જેમણે તેમને વિદેશની ધરતી પર પણ પોતાના માણસની જેમ સ્વીકાર્યા હતા. અને કેશવભાઈ હંમેશાં કહેતા, “જીવનમાં કેટલું કમાયા એનો હિસાબ ભગવાન નહીં પૂછે, પણ કેટલાના જીવનમાં તમે થોડું હાસ્ય ઉમેર્યું એનો હિસાબ જરૂર રાખશે.”

અંતનાં સગાં…. ~ નટવરભાઈ રાવળદેવ

"પપ્પા! હવે માત્ર ત્રણ લાખ રૂપિયાની જરૂર છે. બસ,એટલો બીજો ખર્ચ થતાં સુધી તો નિલેષ સંપૂર્ણ સ્વસ્થ થઈ જશે.મને એક બે દિવસમાં ત્રણ લાખ રૂપિયાનો બંદોબસ્ત કરી આપો પપ્પા!"- આરોહીએ એના પપ્પા વિનયભાઈ ને કહ્યું.
દીકરીની વિનંતીના પ્રત્યુતરમાં વિનયભાઈ ઢીલા અવાજે એટલું જ કહી શક્યા,"બેટા આરોહી! તું તારા ભાઈ આયુધને આ બાબતે પુછી જો,હવે ઘરનો બધો વ્યવહાર એના હાથમાં છે.મારી પાસે હવે અંગત માયા મૂડી ક્યાં છે?અને ઘરમાં પણ મારુ હવે ક્યાં ચાલે છે?"
ત્યાં જ અત્યાર સુધી બાપ દીકરીની વાત કાન માંડીને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળી રહેલ આરોહીનાં મમ્મી ગુણવંતીબેન બોલ્યાં,"તારા બાપને શું કામ હેરાન કરી રહી છે છોકરી?તારા ભાઈ પાસે પણ ક્યાં લાખોનો દલ્લો ભર્યો છે કે તને ત્રણ લાખ રૂપિયાની સગવડ કરી આપે? જા,ગામડે તારાં સાસુ-સસરા હજી કડેધડે છે.એમની પાસે જમીનેય છે ને નિલેષકુમાર એમનો એકનો એક દીકરો છે.ના પાડે તો કેસ ઠોકી દે એમની ઉપર.અમે તને આ બાબતમાં સંપૂર્ણ ટેકો આપશું."
સાસુ ગુણવંતીબેનની વાત પ્રથમવાર મીઠી મધ જેવી લાગી હોય તેમ રસોડામાંથી ઝડપભેર આવીને આયુધની પત્નિ સુરભી બોલી,"મમ્મીની વાત સો ટકા સાચી છે આરોહીબેન! ખરેખર અમારી પાસે રૂપિયાની સગવડ નથી.તમારા ભાઈ તો નિલેષ કુમારના અકસ્માતમાં આર્થિક રીતે ખાસ્સા ઘસાયા છે.અને તમે જુઓ છો કે,તમારા ભત્રીજા,ભત્રીજીના ઈંગ્લીશ મીડીયમના અભ્યાસ પાછળ અને ઘરખર્ચમાં અમારેય ક્યાં કશું લાંબું વધે છે? મમ્મીએ કહ્યું તેમ તમારી સાસરીમાં આંટો મારી આવો."

વહુની વાતમાં ટાપસી પુરાવીને ગુણવંતીબેન અંતમાં બોલ્યાં,"જો,આરોહી!આ ખર્ચની ચિંતામાં ક્યાંય ફ્લેટ વેચી ના દેતી.નિલેષકુમાર તો હમણાં સાજા થઈને નોકરીએ ચડીને કમાતા થઈ જશે પરંતુ સસ્તા ભાવે મળેલ ફ્લેટ પાછો નહીં મળે પછી!અને જો છોકરી! છેલ્લે તો હું બેઠી જ છું.મારા દાગીના આડા અવળા કરીનેય તને રૂપિયા અપાવીશ પણ હાલ અમે કીધેલ વાતમાં પાછી ના પડીશ.અને જો દીકરી!નિલેષકુમાર આમેય હવે જોખમ બહાર છે એટલે પહેલાં મારી શિખામણનો અમલ કરી જો."
સગી જનેતા અને ભાભીની વાત સાંભળીને આરોહી ઘડીભર અવાચક થઈ ગઈ.થોડીવારે સ્વસ્થ થતાં જ એ બોલી,"નિલેષનો બાર વાગ્યે પાટો બદલવાનો છે.હું અત્યારે જાઉં છું."-કહીને એ ઝડપભેર ફ્લેટનાં પગથિયાં ઉતરી ગઈ.એ દરેક પગથિયાં પરનો આરોહીનાં પગલાંનો અવાજ પિતા વિનયભાઈના હ્રદય પર ઘાવ દઈ રહ્યો હતો.આખરે તો એ બાપનું દિલ હતું ને! પરંતું એ સરકારી નોકરીમાંથી નિવૃત્ત થયેલ અને મહિને પચ્ચીસ હજાર રૂપિયાનું પેન્શન મેળવતા સજ્જન પાસે અત્યારે બોલવાનો કોઈ અવકાશ નહોતો.પગના વાથી ત્રસ્ત એ પરાધીન જેવો બની ગયેલ માનવી પોતાના સ્વાર્થી પરિવાર સામે કંઈ કહેવા માટે સાવ લાચાર હતો.
‌ આરોહી ઝડપભેર એક્ટીવા પર સવાર થઇને હોસ્પિટલે પહોંચી ગઈ.
આઠ વર્ષની દીકરી ધૃવી અને પાંચ વર્ષનો દીકરો શ્રુત મમ્મીની દોઢેક કલાકથી રાહ જોઈ રહ્યાં હતાં.હોસ્પિટલે પહોંચીને આરોહીએ ઝડપથી નજીકની હોટલ પરથી નાસ્તો લાવીને બન્ને બાળકોનાં પેટ ભરાવ્યાં.એની પોતાની ભૂખ તો મમ્મી અને ભાભીના જવાબથી ઉડી ગઈ હતી.એ ખાસ્સીવાર સૂનમૂન બેસી રહી.

અડધોએક કલાક પછી નિલેષનો પાટો બદલાયો.ડોક્ટરોએ હવે નિલેષને થોડું બોલવાની છુટ આપી હતી.જો કે હજી બન્ને ફ્રેકચરવાળા હાથના પાટા અકબંધ હતા અને નર્સ આવીને બન્ને હાથની મુઠ્ઠીઓ ખોલબંધ કરાવવાની પ્રેક્ટિસ કરાવતી હતી.
આજે અકસ્માત થયાને અગિયાર દિવસ થઈ ગયા હતા.અગિયાર દિવસ પહેલાં રવિવારે સાંજે નિલેષ સહ પરિવાર હોટલમાં જમવા જઈ રહ્યો હતો.નિલેષ કાર ચલાવી રહ્યો હતો. આરોહી અને બન્ને બાળકો પાછલી સીટમાં ગોઠવાયેલ હતાં. કારની ઝડપ પણ માપસરની જ હતી પરંતુ ચાર રસ્તા પર જમણી બાજુથી ઝડપભેર આવી રહેલ અજાણ્યા કારચાલકે નિલેષની કારને આગળના ભાગે જોરદાર ટક્કર મારી દીધી. જોરદાર ટક્કરથી નિલેષની કાર પલ્ટી ખાઈ ગઈ ને અકસ્માત સર્જાયો.નસીબજોગે આરોહી અને બન્ને બાળકોના તો થોડા હાથપગ જ છોલાયા પરંતું નિલેષ ગંભીર રીતે ઘવાયો હતો.

છેલ્લા બે ચાર દિવસથી ઈશારાથી સમજાવતા નિલેષની આંખોમાં આજે દડદડ આંસુ સરી પડ્યાં.એ આંસુ નવજીવન મળ્યાના હરખ સાથે માબાપની હાજરી નહોતી એના વિષાદનાં પણ હતાં પરંતુ એની ખબર આરોહીને ક્યાં હતી?
નિલેષે ધીમેથી"આરોહી" નામ ઉચ્ચાર્યું ને પછી બન્ને બાળકો સામે નજર ફેંકીને અશ્રુસભર હાસ્ય સાથે એમને પણ બોલાવ્યાં.
આરોહીએ દુપટ્ટાથી નિલેષની આંખોમાં ઉભરાયેલ આંસું લુંછી નાખીને દયામણી નજર ફેંકી.એકીટશે જોઈ રહેલ પત્નિને થોડીવાર રહીને નિલેષે કહ્યું, "આરોહી! મારાં મમ્મી પપ્પાને આકસ્માતની જાણ કરી છે?"

આરોહી આ બાબતે પ્રથમવાર ઝંખવાઈ.તેનાથી બોલાઈ ગયું,"સોરી નિલેષ!મારી ભૂલ થઈ ગઈ છે.અકસ્માતની હકીકત મેં હજી સુધી મમ્મી પપ્પાને જણાવી નથી એટલે હવે ફોન દ્વારા નહીં પરંતુ અત્યારે જ રૂબરૂ જઈને એમને બોલાવી લાવું છું.બે ત્રણ કલાકમાં જ એ લોકોને લઈને આવી પહોંચું છું.ધૃવી અને શ્રુત અહીં છે ને હમણાં મારા ઘેરથી કોઈક તો આવશે જ એટલે તમે ચિંતા કરશો નહીં.આપણી ગાડી તો હાલ રીપેરીંગમાં છે પરંતુ પ્રાઈવેટ ટેક્સી કરીને જાઉં છું.નર્સને પણ ભલામણ કરતી જાઉં છું.તમે‌ કોઈ ચિંતા ના કરતા."
પત્નિના બદલાયેલ સ્વાભાવને નિલેષ સમજી તો ના શક્યો પરંતું એના ચહેરા પર ખુશી હતી અને એ ખુશી આંખોમાંથી ટપકતી હતી.

આરોહી નિલેષ સામે નજર ફેંકીને બાળકોને સમજાવીને સડસડાટ ચાલી નિકળી.જતાં જતાં નર્સને બધી ભલામણ કરતી ગઈ.ઘૃવી અને શ્રુત તો આમેય પોતાનો અગિયાર દિવસથી અભ્યાસ બગાડીને વ્હાલા પપ્પા આગળથી એક મિનિટેય ક્યાં અળગાં થયાં હતાં?આરોહીએ સ્કૂલે જવા માટે ઘણાંય સમજાવ્યાં હતાં પરંતું બન્ને બાળકોનો એક જ જવાબ હતો,'જ્યાં સુધી પપ્પા નહીં બોલે ત્યાં સુધી અમે સ્કૂલે નહીં જઈએ.' આજે પપ્પા બોલ્યા એનો આનંદ બન્નેના મોં પર સ્પષ્ટ વર્તાઈ રહ્યો હતો.એ આનંદ તો આજે આરોહીના મોં પર પણ ક્યાં નહોતો? પરંતુ આર્થિક પળોજણના ભાર તળે એ દબાઈ ગયો હતો.
‌આધેડ ઉંમરના ટેક્સી ડ્રાઈવરની ટેક્સી ભાડે કરીને સીતેર કિલોમિટર દુર આવેલ સાસરીમાં જવા માટે આરોહી નિકળી પડી.રસ્તામાં વિચારોની ઝડી સવાર થઈ ગઈ એના મગજ પર. આજે એને એના ભાઈ ભાભી અને સગી મા પર પ્રથમવાર નફરત થઈ રહી હતી.જોકે પપ્પાની પરાધીનતા પર એને અનુકંપા જરૂર જાગી.પિયરપક્ષના સ્વાર્થભર્યા વ્યવહારે એને ગમગીન બનાવી દીધી.એણે આજે પિયર પક્ષનું મુલ્યાંકન કરી લીધું હતું.સગા ભાઈ આયુધની પત્નિ સુરભીના શબ્દો"તમારા ભાઈ તો આર્થિક રીતે ખાસ્સા ઘસાયા છે." એને આંખમાં કણાની જેમ ખૂંચી રહ્યા હતા.કયો ખર્ચ કર્યો મારા ભાઈ આયુધે?એક બે વાર દવા લેવા મોકલ્યો અને ચાર પાંચ વાર હોટલમાંથી ટીફીન લાવ્યો એટલું માફ હતું.અકસ્માતના બીજા દિવસે નિલેષની કંપનીના માલિક હોસ્પિટલમાં આવીને બે લાખ રૂપિયા આપી ગયા હતા તો નિલેષના મિત્રોએ બે લાખનો ટેકો કર્યો.ચાર લાખ તો નિલેષની બચત હતી તો પાંચ લાખનાં ઘરેણાં વેચ્યાં.પંદર લાખનો હોસ્પિટલ ખર્ચ અને એક લાખ અન્ય ખર્ચમાં હવે ત્રણ લાખની જ જરૂર હતી અને એના માટેય પિયર પક્ષની આનાકાની?

આરોહીને એક બીજી મોટી ભુલનો પણ પસ્તાવો થઈ રહ્યો હતો.નિલેષના અકસ્માતના પાંચ દિવસ પહેલાં જ મેડીક્લેમ પોલીસી પુરી થઈ ગઈ હતી.શુક્રવારની રજા મુકાવીને ત્રણ દિવસના માથેરાન પ્રવાસ માટે આરોહી નિલેષને સહ પરિવાર ખેંચી ગઈ હતી. પ્રવાસમાંથી રવિવારે બપોર પછી ચારેક વાગ્યે ઘેર આવ્યાં અને રવિવારની સાંજે જ અકસ્માત સર્જાયો!પ્રવાસની દોડધામમાં પોલીસી લેવાનું ભુલાઈ ગયું.
એનું મન એને ડંખી રહ્યું હતું.એને સતત થયા કરતું હતું કે,મેં સાસુ સસરા સામે પણ અન્યાય કર્યો છે.પાંચ વિઘા જમીનના માલિક સસરા પરાગભાઈ પાસે કઈ સંપતિ હોય?એમણેય નિલેષને ભણાવી ગણાવીને પગભર કર્યા એ શું મફતમાં થયું હશે? વગર વાંકે એ લોકો સામે નફરત ઘુંટીને મેં અન્યાય નથી કર્યો તો બીજું શું?મારી મોટાઈએ એ લોકોને દીકરાના ઘરને પગથિયે પણ ચડવા ના દીધાં?ગામડા ગામનાં મેલાં ઘેલાં માવતરની મને શરમ આવતી હતી કે શું?

એનું મન પોકારી ઊઠ્યું,'જો આરોહી! અત્યારે તારી ખુદની હૈસિયત શું છે!' આરોહીની આંખમાં આંસુ આવી ગયાં. મોઢામાંથી ડૂસકું નિકળતાં નિકળતાં રહી ગયું.મિરરમાંથી અનાયાસે આરોહીના મોંનું નિરિક્ષણ કરી લેતા આધેડ ઉંમરના ટેક્સી ડ્રાઈવરે ગડમથલ સાથે કહ્યું,"દીકરી!તારી ચિંતાની તો મને ખબર નથી પરંતુ મારો આત્મા કહે છે કે,સૌ સારાં વાનાં થશે. ચિંતા ના કરીશ."
કોઈએ રૂંધાતા શ્વાસમાં પ્રાણવાયુ પુર્યો હોય તેમ આરોહીને થોડી સાતા મળી.એણે ટેક્સીચાલકનો "થેંક્યું અંકલ" કહીને આભાર માન્યો.આજે આરોહી પોતાની જાતને ખોટી માની રહી હતી પરંતુ સાથે સાથે સાસુ સસરાનો દીકરા પ્રત્યે કેટલો પ્રેમ છે એના પર હજી એનું મન આડોડાઈ કરી રહ્યું હતું.
એક વાત સ્વિકારવી રહી કે,આરોહીને નિલેષ પ્રત્યે અઢળક પ્રેમ હતો.અગિયાર દિવસમાં એને કેટલાય ઉપવાસ થયા હતા.આરોહીએ આજે તો સવારથી લઈને અત્યાર સુધી અન્નનો દાણો પણ મોંઢામાં મુક્યો નથી.આ અગિયાર દિવસ દરમ્યાન એની આંખોમાંથી આંસુ તો સુકાયાં જ નથી.
સાસરીનું ગામ આવી ગયું.ટેક્સી ડ્રાઈવરને તો થોડું રોકાવાનું કહેલ જ હતું.આરોહી ટેક્સીમાંથી ઉતરીને ઝડપથી ઘરમાં ગઈ.સાસુ લતાબેન વાસણ માંજી રહ્યાં હતાં.આરોહીને જોતાં જ તેઓ ઉભાં થઈ ગયાં.આરોહીએ ઉતાવળે ઉતાવળે એમનું પાયલાગણ કર્યું.હાંફળાં ફાંફળાં થઈને લતાબેન બોલ્યાં, "વહુ!તમે એકલાં? આમ સાવ અચાનક?બાળકો અને નિલેષ કેમ નથી આવ્યાં?" છેલ્લા દશ બાર દિવસથી ફોન પણ નથી આવ્યો."

સાસુની વ્યથા પામી જઈને આરોહી ફટાફટ બોલી,"ચિંતા ના કરો મમ્મી!તમારા દીકરાને ગંભીર અકસ્માત થયો હતો પરંતુ અત્યારે તે એકદમ હેમખેમ છે.અકસ્માત થયાને આજે અગિયાર દિવસ થઈ ગયા.હવે બિલકુલ ચિંતા જેવું નથી. દોડધામમાં હું ફોન કરી શકી નથી પરંતુ અત્યારે તમને લેવા આવી છું."
રઘવાયાં થઈને લતાબેન બોલ્યાં,"સાચું બોલો છો ને વહુ?મારો દીકરો સાજો નરવો છે ને?"
"હા મમ્મી!તમારા દીકરાના સોગંદ ખાઈને કહું છું કે,તેઓ હેમખેમ ને બોલતા ચાલતા છે."- કહીને આરોહી સાસુને ભેટી પડી.
પરાગભાઈ ખેતરે હોવાથી લતાબેન પાડોશમાં દિયરના ઘેર ગયાં અને દિયરના છોકરાને કહ્યું કે,"ઝડપથી તારા બાપાને ફોન કરીને ઘેર બોલાવ.'નિલેષને અકસ્માત થયો છે પરંતુ અત્યારે સારું છે.'- એવું સંભાળીને કહેજે.એક તો ઢીલા હ્રદયના છે ને આધેડ ઉંમર છે પાછી."
આધેડ તો લતાબેન પણ ક્યાં નથી? છતાંય કેવાં દોડીને ગયાં દિયરના ઘેર! આરોહીને માની મમતાની આજે ખરી ખબર પડી.એની સાથે આરોહીને એની મમ્મીનાં ભડ ભડ બોલેલાં સ્વાર્થસભર વાક્યો પણ યાદ આવી ગયાં.

પાંચેક મિનિટમાં નિલેષના અકસ્માતના સમાચાર આખા મહોલ્લામાં ફેલાઈ ગયા.લોકોનો ઘડીભરમાં જમાવડો થઈ ગયો. નિલેષના અકસ્માતના સમાચાર સાંભળી સૌના મોં પર અરેકારો અને ચિંતાના ભાવ હતા.સૌ ખરાઈ કરી કરીને નિલેષ વિષે પુછી રહ્યાં હતાં.આરોહીને વાસ્તવિક માનવિય પ્રેમનું કદાચ પ્રથમ વખત આજે ભાન થયું હતું.
પંદર મિનિટમાં તો પરાગભાઈ પણ ઘેર આવી પહોંચ્યા. આવીને એમણે પણ આરોહી પાસેથી દીકરાના બરાબરની ખરાઈ કરીને સમાચાર લીધા.એમણે ઝડપભેર લતાબેનને કહ્યું,"ઘરમાં કેટલી રોકડ પડી છે?"
લતાબેને "વીસ હજાર."- કહીને ઉમેર્યું,"મારા દાગીના શું કામ આવશે નિલેષના બાપુ! એય અઢી ત્રણ લાખના તો હશે. હું દાગીના સાથે લઈ લઉં છું."
પરાગભાઈ બોલ્યા,"દીકરાએ જ ટાચક ટુચક આપેલ બે લાખ જેવા તો મારા ખાતામાં પણ હશે.એટીએમ કાર્ડ મારી પાસે જ છે.આરોહીની આંખોમાં આ બધું જોઈ સાંભળીને ઝળઝળીયાં આવી ગયાં.એના મોં પર પસ્તાવાના ભાવ સિવાય અત્યારે બીજું કંઈ નહોતું દેખાતું.

પરાગભાઈ,લતાબેન અને આરોહી ટેક્સીમાં બેસી રહ્યાં હતાં ત્યાં તો પરાગભાઈનો ભત્રીજો મયુર દોડતો દોડતો આવીને બોલ્યો,"બાપા હું પણ સાથે આવું છું. નિલેષભાઈએ મને કોલેજ વખતે બે વખત પચાસ પચાસ હજારનો ટેકો કરેલ છે એ લાખ રૂપિયા અને બીજા લાખ રૂપિયા મિત્ર પાસેથી ઉછીના લઈને આવ્યો છું.હું સાથે આવું તો કોઈ કામકાજમાં મદદ પણ કરી શકું.મારા પપ્પા,મારી મમ્મી,દિનેશકાકા અને કંચનકાકી આવતીકાલે વહેલી સવારે આવવા નિકળશે." -આ બધા પારિવારિક લાગણીભાવ જોઈને આરોહી સાવ ઢીલી થઈ ગઈ.
સવારથી લઈને અત્યાર સુધી સસરાના ઘેર માત્ર એક ગ્લાસ પાણી પીધેલ આરોહીની આંખોમાંથી ટેક્સીમાં બેઠા પછી અચાનક આંસુંઓની હેલી થવા લાગી જે હેલીને રોકવી આરોહી માટે હવે અશક્ય હતી.
લતાબેન,પરાગભાઈ અને મયુર અશુભ કુશંકાથી છળી ઉઠ્યાં.લતાબેન આરોહીનો ખભો હચમચાવી નાખતાં બોલ્યાં,"સાચું બોલો વહુ.મારો નિલેષ હેમખેમ છે ને?તમને તમારા માવતરના સોગંદ છે."
આરોહીને પરિસ્થિતિનું થોડું ભાન તો થયું પરંતુ તેનાં આંસુંઓ બંધ થવાનું નામ નહોતાં લેતાં.એ રડતાં રડતાં જ બોલી,"તમારા દીકરાની બિલકુલ ચિંતા ના કરો મમ્મી!મારા માબાપના સોગંદ ખાઈને કહું છું કે,તેઓ હવે જોખમ બહાર છે અને બોલેચાલે છે.બસ,મને રડવા દો.મને મારી ભૂલનો પસ્તાવો કરવા દો. મેં અભાગણીએ દેવતુલ્ય સાસુ સસરાને તરછોડીને પુત્રવધુના નામ પર કલંક લગાડ્યું છે. મેં અભાગણીએ આજે આપણા પરિવારના સાચા પ્રેમનાં પ્રથમવાર દર્શન કર્યાં છે.હું માફીની પણ હકદાર નથી. અંતનાં સગાં કોણ હોય છે એ હવે મને સમજાય છે.મમ્મી!મને તમારા ખોળામાં માથું નાખીને રડવા દો ઘડીભર."

લતાબેને આરોહીને બાથમાં લીધી.આરોહીએ ખરેખર એનું માથું સાસુના ખોળામાં નાખી દીધું.થોડીવારની ખામોશી પછી ટેક્સી ડ્રાઈવરથી બોલ્યા વગર ના રહેવાયું.એ લતાબેન તરફ નજર ફેરવીને બોલ્યો,"બહેન!આ દીકરીએ સવારથી કંઈ મોંઢામાં મુક્યું હોય એવું લાગતું નથી.જો તમારા ઘેર એ કંઈ જમી ના હોય તો વચ્ચે હોટલમાં એને ક્યાંક નાસ્તો કરાવો."
"હે રામ! દીકરાના અકસ્માતની ચિંતામાં મેં વહુને ખાવાનું પણ ના પુછ્યું?" -લતાબેનના ચહેરા પર પસ્તાવાના ભાવ ઉપસી આવ્યા.
જેમ તેમ કરી મનાવીને લતાબેને મયુરે લાવેલ થોડાં બીસ્કીટ આરોહીને ‌‌ખવડાવ્યાં અને પાણી પાયું.
બરાબર સાડાત્રણ કલાકે આરોહીએ સાસુ સસરા અને મયુરને નિલેષ અને બે બાળકો સામે ખડાં કરી દીધાં.
નિલેષના હ્રદયમાં આનંદનો મહાસાગર ઘૂઘવાટા મારી રહ્યો હતો.એણે પ્રભુનો પાડ માન્યો.એણે આભારવશ એક નજર આરોહી પર ફેંકી પરંતું અત્યારે આરોહીની એની સાથે નજર મેળવવાની હિંમત ક્યાં હતી?

નિલેષ સાથે નજર મેળવવાની હિંમત તો એ છેક નિલેષ સંપૂર્ણ સ્વસ્થ થયો ને શનિ રવિના દિવસે ગામડે ચુલા પર ગરમ ગરમ રોટલી શેકીને સાસુ સસરા સાથે નિલેષને પણ આગ્રહપૂર્વક ખવડાવી રહી હતી ત્યારે કેળવી શકી હતી.
અત્યારે તો ધૃવી અને શ્રુત મુક્ત મને દાદા,દાદીનો ખોળો ખુંદી રહ્યાં હતાં એ જોઈને પરમ સંતોષની અનુભૂતિ કરી રહી હતી આરોહી.
સાથે સાથે આરોહી પિયરપક્ષ અને સાસરીપક્ષ બન્નેને સમજી ચૂકી હતી અને એ રીતે નવેસરથી જીવવાનું નક્કી કરી લીધું હતું.
...વળી અહીં આવ્યાને ત્રીજે જ દિવસે પરાગભાઈ ધૃવીની અને લતાબેન શ્રુતની આંગળી પકડીને સ્કૂલ સુધી મુકવા જઈ રહ્યાં હતાં એ રળિયામણું દ્રશ્ય આરોહી ક્યારેય ભૂલી શકે તેમ નથી.

એક શાહુકારે કોઇ વિધવા ડોશીની જમીન કાવાદાવા કરીને પડાવી લીધી. ડોશીએ શાહુકારને હાથ જોડીને પોતાની જમીન પાછી આપવા માટે ખુબ વિનંતી કરી. શાહુકારે કહ્યુ , “ એ જમીન હું પાછી આપવાનો નથી તારે જે કરવું હોઇ તે કરી લે.” કોઇએ ડોશીને અદાલતમાં જવા માટે સલાહ આપી એટલે ડોશીએ ન્યાય મેળવવા માટે અદાલતનો આશરો લીધો.
શાહુકાર પેપર વર્ક કરવામાં બહું હોશિયાર હતો. એની પાસે એવા તમામ આધારો હતા કે જેનાથી એ જમીન ડોશીએ શાહુકારને વેંચી દિધાનું સાબિત થતું હતું. જ્યારે વાસ્તવિકતા એ હતી કે કાગળ પર ડોશીને ફોસલાવીને સહી લેવામાં આવી હતી. જેમ જેમ કેઇસ આગળ ચાલતો ગયો તેમ તેમ શાહુકારની તરફેણમાં મજબુત થતો ગયો.
એક દિવસ ડોશી જજના ઘેર પહોંચી ગઇ અને પોતાની બધી જ વાત કરી. જજ દયાળુ સ્વભાવના હતા પણ પુરાવાઓ શાહુકારની તરફેણમાં હોવાથી લાચાર હતા. એમણે ડોશીને સાંત્વના આપી કે હું મારાથી બનતા બધા પ્રયાસો કરીશ.
જજે પેલા શાહુકારને મળવા માટે બોલાવ્યો. એને લાલચ આપતા કહ્યુ કે તારો આ કેઇસ લાંબો ચલાવવામાં મને બહું રસ નથી. આવતી તારીખે જ તારી તરફેણમાં ચુકાદો આપી દેવા હું તૈયાર છું પણ મારી એક નાની માંગણી છે. શાહુકારે કહ્યુ , “ બોલો, હું આપના માટે શું કરી શકુ?” જજે કહ્યુ , “ મારા ઘરના બગીચા માટે મારે એક મોટો કોથળો કાળી માટી જોઇએ છે આ માટી પેલા વિવાદવાળા ખેતરની જ જોઇએ છે અને કોથળો પણ તમારે જ ઉપાડવાનો.”
શાહુકાર આ માટે તૈયાર થયો. જજ શાહુકારની સાથે ખેતર પર ગયા. ખેતરની બરાબર વચ્ચે જઇને જજે માટીનો એક કોથળો ભર્યો અને શાહુકારે આ કોથળો પોતાના માથા પર ઉંચકવાનો પ્રયાસ કર્યો પણ એ ના ઉંચકી શક્યો.
જજે એની સામે જોઇને કહ્યુ , “ ભલા માણસ , મારા જેવા મુફલીસ જજની સામે એક કોથળો માટી પણ માથા પર નથી ઉંચકી શકતો તો પછી ઉપરવાળા જજની સામે આવડું મોટું ખેતર કેવી રીતે ઉંચકી શકીશ ?”
એક સનાતન સિધ્ધાંત કાયમ યાદ રાખવો. “ મારા પ્રત્યેક કાર્યને કોઇ જુવે છે , જાણે છે અને એનું યોગ્ય સમયે યોગ્ય ફળ પણ આપે જ છે.” સુપ્રિમ કોર્ટથી પણ આગળની એક અદાલત હોય છે.