Бөек татар композиторы, татарлар арасында беренче һөнәри көйязарларның берсе, Татарстанда беренче хатын-кыз композитор Сара Садыйкованың тууына 115 ел.

15 яшендә, Сара Садыйкова «Бүз егет» драмасында беренче тапкыр сәхнәгә чыгып, җырлап уйнала торган Сәхибҗамал ролен башкара.

Салих Сәйдәшев аның үзенә көйләр язып карарга киңәш бирә. Ул 1942 елда Ә. Ерикәй сүзләренә «Көтәм сине» тангосын язуы белән композитор буларак эшен башлап җибәрә. Үзенең иҗат гомерендә ул 400гә якын җыр, 30дан артык спектакльгә («Ак калфак», Мирхәйдәр Фәйзи, «Баҗалар», «Туй узгач», «Әнә килә автомобиль», «Күк капусы ачылса», «Зәйтүн гөл», «Сөймим дисәң дә», «Кияүләр», «Мәхәбәт җыры», «Кара йөзләр», «Шомырт чәчәк атканда», «Бөркетләр кыяга оялый», «Бер картлыкта, бер яшьлектә», «Яшел сумка», «Энҗеле калфак» һ.б.) музыка, инструменталь әсәрләр яза, ике музыкаль комедия иҗат итә. Аның әсәрләре халык арасында киң популярлык казана һәм татар музыкасының алтын фондына керә.

Русия империясендә икетеллелек үрнәге. 1917 елда Юсупов фамилияле малайга бирелгән дару язуы. Император «хәб инсан» (ягъни кешеләрне сөю, кешеләргә мәрхәмәт итү) җәмгыятенең аптекында бирелгән.

Конституциягә бүген 29 ел. Өч дистә ел эчендә ул биниһая күп тапкыр үзгәртелде, әмма югалып барган дәүләтчелегебезнең символы булудан туктамады.

Татар китабы йортында Фәлсәфә түгәрәге оештырыла башлый

Ноябрьнең өченче пәнҗешәмбесендә бөтен дөньяда Фәлсәфә көне үткәрелә. Философия - цивилизациянең аерылгысыз өлеше, һәртөрле гыйлемлекнең һәм мәдәнилекнең нигезе. Татарларда һөнәри фәлсәфәчеләрнең беренчесе дип Мансур Абдрахманов санала, әмма Кол Гали белән Сәйф Сараины, Мәрҗани белән Зыя Камали да фәлсәфи фикер ияләре түгелме? Гомумән, фәлсәфәнең татарча теле була аламы, яки һәр телдәге философия - милли фәлсәфәме? Бу һәм башка мөһим темалар хакында фикер алышу, фәлсәфәнең аерым бүлекләре һәм сораулары турында татарча лекцияләр һәм презентацияләр тыңлау өчен Татар китабы йортында Фәлсәфә түгәрәге оештырыла.

Фәлсәфә түгәрәгенең беренче очрашуында танылган сәясәт белгече Руслан Айсин кереш лекция белән чыгыш ясаячак.

Вакыты: 18 ноябрь, 17:00.
Казан, Островский ур., 15.

Чара оффлайн үтә, Zoom'да онлайн трансляция оештырыла.

Катнашу өчен теркәлү сорала: https://tatbookhouse.timepad.ru/event/1842724/

Хәлбуки: Кайда син, Шүрәле?

Шүрәле каян килеп чыккан? Аның прототибы бармы? Ул никадәр борынгы? Чынбарлыкта аны очратырга буламы?
Шүрәленең булуына ышанмасагыз, безнең дәрескә килеп, “Шүрәле бармаклары”н үзегез тотып карагыз 😜. Шуннан тыш, “Шүрәле тешләре”н дә, аның тәңкәсен дә сезгә күрсәтербез.

Әлбәттә, Шүрәле турында бөтен мәгълүмат җыеп һәм фәнни анализ ясап бу образның серен дә чишәргә тырышырбыз.

Боларның барысын да сезгә Артур Галимҗанов бәян итәчәк.
Вакыты: 20 ноябрь, 17:00
Татар китабы йорты (Островский, 15).

Фән, фәлсәфә, әдәбият, телләр, мотивация.

2014 нче елдан акыллы буын тәрбиялибез.

Дөньяда иң абруйлы язучыларның берсе, Урта җирләрдә яши торган һоббитлар белән эльфларны, явыз Саурон белән хикмәт иясе карт Гэндальфны, Берен белән Лутиэнның мәхәббәт тарихын, үзсүзле, әмма кыю гномнарның батырлыкларын уйлап табып, барча халыкларга җиткергән профессор Джон Рональд Руэл Толкинның тууына бүген 130 ел.

Толкин "Һоббит", "Балдаклар хөкемдары", "Сильмариллион" һәм башка күпсанлы әдәби әсәрләр авторы гына түгел. Кешелек тарихына ул берничә тел уйлап табучы буларак та, инглиз әдәбияты белгече һәм мөһим тәрҗемәләр һәм фәнни хезмәтләрне әзерләүче галим буларак та кереп калды.

Bruno Formagio рәсеме

Эпиктет

Эпиктет – борынгы грек (юнан) фәлсәфәчесе. Безнең эраның 50 – 138 нче елларында яшәгән. Римда ул әүвәл кол булган, аннары аңа ирек бүләк иткәннәр. Соңрак ул Никопольда фәлсәфә мәктәбенә нигез салган.

Заманында ул стоик фәлсәфәчесе Музоний Руфның лекцияләрен тыңлаган. Дөресрәге, аның хуҗасы Эпафродит лекцияләргә йөргән, ә Эпиктет, кол буларак, аңа ияргән.

Эшләргә ярамаганны уеңда да эшләмә

Азат булгач, Эпиктет стоиклык идеяләрен тарату белән шөгыльләнгән. Фәлсәфәнең төп бурычы дип ул кешеләргә чын мөмкинлекләре турында аңлатуны санаган. Тышкы дөньябызны тәшкил иткән нәрсәләр, матди әйберләр бездән тормый, алар безгә буйсынмый. Бу әйберләр үзләре түгел, ә алар турында фикер һәм карашларыбыз гына безне бәхетсез яки бәхетле итә ала. Фикерләребез, омтылышларыбыз, димәк, безнең бәхетебез бездән тора, безнең карамакта кала.

Туган шәһәрең өчен биек биналар төземә, халкын бөек ит – шәһәреңнең бөек иганәчесе булырсың: биек йортларда вак җаннар оялаганчы, тәбәнәк йортларда бөек йөрәкләр яшәсен.

Эпиктет трактатлар язмаган. Әмма өйрәткәннәренең кайбер кисәкләре укучысы Аррианның язмаларында сакланган. Алар «Әңгәмәләр» (Διατριβαί) һәм «Ярдәмлек» (Έγχειρίδιον) дип аталган. «Ярдәмлек» аеруча популяр булган, латин теленә тәрҗемә ителгән текстны башка фәлсәфәчеләр һәм теологлар күп тапкыр шәрехләгәннәр.

Стивен Һокинг, яки Һокиң - иң билгеле һәм популяр галимнәрнең берсе. Аның коточкыч авыруы һәм шундый каршылыкларга дучар булып та, сынмавы һәм фәнни хезмәтен дәвам итүе күпләрне сокландыра. Бөек галимгә бүген 80 яшь тулыр иде.

Һокингның төп эзләнү-тикшеренү өлкәсе — космология һәм квант гравитациясе. Аның төп казанышлары:

📍 кара упкыннарны тасвирлар өчен термодинамиканы кулланган;

📍 1975 елда кара упкыннарның Һокинг нурланышы дип аталган күренеш хисабына таркалуы турында тәгълиматны барлыкка китергән.

📍1971 елда Зур шартлау теориясе кысаларында Һокинг микроскопик кара упкыннар төшенчәсен тәкъдим иткән. Мондый кара упкыннарның массасы миллиардлаган тонна булса да, күләмнәре протон күләменә тигез булыр иде. Әлеге объектлар чагыштырмалылык теориясе (бик зур масса һәм гравитация аркасында) белән квант механикасы (зурлыклары аркасында) арасында тора.

Бер җан белән тиздән милләт итә бәйрәм,
Шәрәфәтләп, туган көнне бу мөхтәрәм;
Җисме үлек, исме терек бу хәзрәтне
Мәхшәргәчә телләр сөйләр, язар каләм!

1913 елда Габдулла Тукай Шиһабетдин Мәрҗанинең туган көне турында шундый юллар язган. Шагыйрь бөек дин галиме һәм тарихчыны
"Тулган ай күк балкып чыккан Шиһаб хәзрәт,
Мәгарифкә әүвәл башлап адым салган,
Милләт өчен бәһа җитмәс кыйбат хәзрәт" дип атый.

Мәрҗанинең кыйммәтен исән чагында да, тууына 200 ел үткәч тә югары бәһалиләр.

Татарча медицина төшенчәләре:

https://www.azatliq.org/a/31679135.html

Иртәгә Каюм Насыйриның туган көне, ә "Гыйлем"дә Татар фәне көне искә алыначак. Игътибарыгызга төрле елларда чыккан фәнни-популяр мәкаләләребездән тезмә тәкъдим итәбез.

1. Циансутуар: матдәнең сыйфатлары һәм тарихы
http://giylem.tatar/archives/2808

2. Атом бомбасы Җирне астероидлардан саклап калырмы?
http://n.giylem.tatar/2021/08/15/nuke-asteroid/

3. Дарвин парадоксы: хәзерге фәннең һомосексуальлеккә карашы
http://giylem.tatar/archives/2762

4. Борынгы һинд фәлсәфәсе
http://giylem.tatar/archives/453

5. Кәрим Тинчурин турында һәркем белергә тиешле 7 факт
http://giylem.tatar/archives/2361

Күренекле татар галиме Каюм Насыйриның туган көнен Гыйлем Татарча фән көне буларак билгеләп үтә.

Татарча фән - ул татар телендә белем алу да, татар телендә алып барылган фәнни эзләнүләр дә, татар телендә аралашкан галим-галимәләр дә, үзләренең татар икәнлеген хәтерләгән барлык фән әһелләре дә.

Гыйлем туплау һәм тарату юнәлешендә эшләребез уңышлы булсын!

#гыйлем #ТатарчаФәнКөне

«Идел» журналының Youtube каналында татар телендә кызыклы фәнни репортажлар чыга. Мәсәлән, Сабаның Лесхоз бистәсендә микроклонлы үрчетү – үсемлекләрне «in vitro» (пробиркада) үрчетү, ягъни үсемлекләрнең клоннарын булдыру, белән шөгыльләнгәнннәрен белә идегезме?

https://www.youtube.com/watch?v=PghbJaAarkY

Инглиз профессоры, фәнне популярлаштыручы галим Иэн Стюарт үзенең «Иң бөек математик мәсьәләләр» дигән китабында Ферма теоремасын, Кеплер гипотезасын һәм күпләр өчен чишеп булмастай тоелган башка мәсьәләләрне аңлаешлы итеп аңлатып кына калмый. Ул математикада һәрдаим яңа ачышлар булуын, ә аларның гамәлдә кулланылуы һәр кешенең күзалдында баруын күрсәтә. Чынлап та, һәр кеше дә үзенең смартфонының математик формулалар нигезендә эшләгәнен белми, һәм мондый мисаллар бихисап. Без Иэн Стюартның китабыннан бер өзекне татар теленә тәрҗемә иттек.

http://giylem.tatar/archives/2721