📣В России вышел первый Альманах по Исламским финансовым продуктам — «Партнерские финансы в России»

Впервые в России выпущен уникальный Альманах «Партнерские финансы в России», объединивший актуальную информацию о ключевых участниках и продуктах рынка исламских финансов. Это издание стало первым путеводителем для специалистов и всех интересующихся исламскими финансовыми продуктами, представленными в рамках эксперимента по партнерскому финансированию, регулируемого Федеральным законом №417-ФЗ.

Основные особенности Альманаха:

▫️Комплексный обзор рынка: Альманах включает в себя информацию о продуктах ведущих российских компаний, участвующих в партнерском финансировании, таких как ипотека, халяльные карты, рассрочки, инвестиционные и другие продукты.
▫️Обширная база компаний: В издание вошли описания финансовых организаций, банков и консультантов, предоставляющих услуги по нормам шариата, что делает его незаменимым справочником для участников рынка.
▫️События и перспективы рынка: Альманах освещает ключевые мероприятия, на которых обсуждаются перспективы и достижения в сфере исламских финансов.

Альманах «Партнерские финансы в России» предназначен как для профессионалов финансовой отрасли, так и для широкой аудитории, включая инвесторов, предпринимателей и клиентов, заинтересованных в услугах, соответствующих нормам шариата. Издание будет регулярно обновляться, отражая изменения на рынке и появление новых компаний и продуктов.

▫️О проекте:
Альманах был создан с целью содействия развитию и продвижению исламских финансов в России. Издание направлено на популяризацию и повышение прозрачности партнерского финансирования, а также на установление взаимосвязей между российским и международным рынками исламских финансов.

✅Получить бесплатную копию Альманаха можно в канале @partnershipfinance

ХИБА — сыйлық

🌐 Хиба — ешқандай қарымтасыз иелік құқығын басқа тарапқа өткізу. Қарапайым тілмен айтқанда сыйлық сыйлау. Бұл келісімнің сауда және садақадан айырмашылығы — сыйлық сыйлар кезде екінші тарапқа оның көлемі, саны және т.б. сипаттамасын айту міндетті емес.

Сатуға болатын барлық затты сыйлауға да болады. Алайда кейбір ғалымдар сатуға болмайтын затты да сыйлауға болады деп санаған (мысалы: піспеген жемістерді).

Ал бұл мүлікке иелік құқығы екінші тарап сол мүлікті өзіне алғаннан кейін басталады. Малики мазхаб ғалымдары бұндай иелік келісім жасалған сәттен басталады деген. Сонымен қатар сыйлықтан бас тарту және қайтарып беру — рұқсат етілген, бірақ ұнамсыз амал.

УӘСЫЯ — өсиет

(½ бөлім)

🌐 Өсиет — бір адамның қайтыс болғанына байланысты қайырымдылық келісімі. Егер қоғамдық қажеттіліктерге немесе мұқтаждарға жұмсалса, ұнамды амал болып саналады. Егер аманатты қайтару немесе қарызды төлеу мақсатында болса, өсиет міндетті болып саналады. Ал егер Аллаға қарсы шығатын амал үшін өсиет етілсе, харам болып саналады.

Әбу Хурайрадан: Пайғамбарға ﷺ келіп «Уа, Алланың Елшісі! Қандай садақаның сауабы үлкен?» деп сұрағанда, Ол ﷺ «Өзің денің сау, мал-дүниені жақсы көріп, кедейліктен қорқып, баюды үміт етіп отырып садақа беруің. (Садақа беруді) кейінге қалдыма, жаның алқымға келгенде: «Пәленшеге мұнша, түгеншеге мұнша» деп айтасың, (ал ол кезде мал-мүлкің онсыз-ақ) пәленшенікі болады» – деді» – деген¹.

Қайтыс болған адамның өсиетін орындамас бұрын, ол адамның қарызын өтеу керек. Өсиеттегі мүлік мұрагерге берілмейді (тек басқа мұрагерлердің келісімі ғана болса болады), себебі бұл мирас үкіміне өзгеріс енгізеді. Бұдан бөлек, бұл мұрагерлер арасында түсініспеушілік, өшпенділік сияқты сезімдерді тудыруы мүмкін. Ал кейбір ғалымдар мұрагерге өсиет қалдыруға мүлдем болмайды, ал басқалар келіссе, олар тарапынан берген сыйлық болып саналады деген.

¹ Бухари, 1419

УӘСЫЯ — өсиет

(2/2 бөлім)

🌐 Фиқһта мынадай қағида бар: егер біреу қандай да бір затты ерте алуға асықса, оны одан айырып жазалайды. Яғни, өсиет қалдырған адамды қасақана өлтіріп қойса, әрі өлтірген адам өсиетте бар болса, оны алмайды.

Сонымен қатар, өсиет қалдырушы немесе алушы адам мұсылман болуы шарт емес. Мұсылман адам мұсылман емес адамды өсиетке жаза алады, және керісінше.

Өсиетте белгісіздік (неопределенность) жіберуге рұқсат, себебі бұл сауда келісімі емес, қайырымдылық келісімі болып табылады. Егер өсиет қалдырушының мұрагерлері болмаса, Ханафи мазхабы бойынша барлық мүлкін өсиет етіп қалдыруға болады. Алайда басқа мазхаб ғалымдары тек 1/3 бөлігін ғана өсиет етіп қалдыруға болады деген, ал қалған мүлікті мұсылмандар қазынасына жұмсайды.

УАҚФ

(1/2 бөлім)

🌐 Араб тілінен «тоқтап қалу» деген мағынаны білдіреді. Ал терминдік мағынасы — мүлікті және одан түсетін пайданы қайырымдылық мақсатында алып қалу.

Бір пікір бойынша уақф-қа өткен заттың иелік құқығы Аллаға, басқа пікір бойынша уақф берілген топқа өтсе, үшінші пікір бойынша уақф-ты өткізуші адамда қалады.

Уақф-тың 2 түрі бар: мұрагерлік және қайырымдылық. Адамның тегі тоқтауы мен мұрагерлік уақф автоматты түрде қайырымдылық уақф-қа айналады. Сонымен қатар жалпы халыққа арналған уақфтар да бар. Оның қатарына мешіт, мектеп, аурухана, жол және т.б. әлеуметтік маңызы бар нысандар жатады.

УАҚФ

(2/2 бөлім)

🌐 Уақф-ты қолдану иелігіне уақыт шектеулігін қоюға болмайды. Сонымен қатар, уақф ретінде жылжымалы және жылжымайтын мүлікті беруге болады. Кейбір ғалымдар уақф ретінде ақшалай қаражатты қарыз ниетімен және мудараба үшін беруге де рұқсат еткен.

Уақф басқарушысы бекіткен шарттар міндеттілігі жағынан Шариғи үкім іспеттес. Яғни оның қалауы болмайды, бәлки оның айтқаны Шариғатқа қарсы болмаса ол орындалуы тиіс, ал егер Шариғатқа қарсы болса онда оның сөзі қабылданбайды (орындамауға болады).

УАҚФТЫ АЛМАСТЫРУ (ЗАМЕНА)

⚠️ Мысалы: уақфтың ғимараты балалар үйі ретінде қолданылып, бірақ уақыт өте келе балалар үйіне қажеттілік туындамай қалса, осы ғимаратты сатып, балалар үйіне мұқтаж басқа өңірде ашуға болады ма деген сынды сұраққа жауап.

🌐 Алмастыру (ауыстыру) - мүлікті сақтау жолдарының бірі. Уақфтың сақталуы соған берілген мүліктің сақталуына байланысты. Алмастыру - уақфтың қолдану мақсатын сақтайды, бірақ сыртқы бейнесін емес. Сондықтан бұл жерде ғалымдардың бірнеше көзқарасы бар.

Бір топ ғалым алмастыруға түбегейлі қарсы болса, басқа топ өте қатаң шарттарды сақтау арқылы рұқсат еткен. Екінші топтың пікірінше, егер уақф ешқандай пайда әкелмесе ғана ауыстыруға болады, бірақ пайда әкелетін мақсатта ғана.

Бұл мәселеде қатаңдық танытқан адамдар уақф мүлігін тоздырмайтындай немесе барынша әдеппен қолдануды көздеген болса керек. Одан бөлек алмастыру кезінде уақф мүлігі өзінің әуелгі қалпына жоғалтып, тіпті жеке меншікке кетіп қалуы мүмкін деген көзқарасты ұстанды. Ал жеңіл көзқараста болғандар, уақфтан барынша көп пайда алынғанын қаласа керек.

УАҚФТЫ ЖАЛҒА БЕРУГЕ БОЛАДЫ МА?

🌐 Негізінен көпшілік ғалымдар уақф мүлігін ұзақ мерзімге жалға беруді дұрыс емес деп санаған¹: «тұрғын үйді немесе сауда орнын - 1 жылдан артық, егістікті - 3 жылдан артық мерзімге жалға беруге болмайды²». Себебі экономика тұрақсыз заманда, ұзақ мерзімді келісімшарттар белгісіздік (ғарар) тудыруы мүмкін. Сондықтан бұндайдың алдын алу үшін қолданылған шара.

Сонымен қатар ұзақ мерзімге жалға берудің келесідей негативті факторлар бар:
1️⃣ Жалға алушы тараптың сипаты. Яғни оның құзыреті жоқ (некомпетентный) адам иемденуі мүмкін. Одан бөлек уақф иесі қайтыс болса, адамдар уақфтың иесі деп жалға алушы тараптың ойлап қалуы мүмкін.
2️⃣ Төлемнің құнсыздануы.
3️⃣ Төлемді есептеу қиыншылықтары.

¹ ибн Абидин, Хашия, 4-т., 408-б.
² Ахмад ибн Ибраһим, Муамалят, 344-б.

УАҚФҚА ҚАРСЫ ПІКІРЛЕР

1️⃣ «Уақф мүлікті қолдануға шектеу қойып, экономикалық тоқырауға (застой) ұшыратады. Оданда сол қаражатты айналымға (оборотқа жіберсе, көбірек пайда болар еді»

Иә, экономикалық тұрғыдан айналымға жіберу көбірек пайда береді. Алайда уақфты тек экономикалық обьект ретінде қабылдамауымыз керек. Жоғарыда айтылған тезис бәлкім уақытша уақф-қа айтылса жөн болады, алайда ұзақ мерзімді уақф та қоғам үшін үлкен пайда әкеледі.

2️⃣«Уақф белгілі бір тараптың меншігі болмағандықтан оған тән тиесілі көңіл бөлінбей, уақыт өте келе құндылығын жоғалтады»

Иә, жеке меншікті басқару қоғамдық меншікті басқаруға қарағанда оңайырақ. Алайда әрбір мүліктің өз функциясы және қолдану аясы болғандықтан, бұл тезисті жалпы ортаға ала алмаймыз. Сонымен қатар, қазіргі заманда мүліктің иесіне қарағанда мүлікті жалдаушы тарап жақсырақ қарым-қатынас жасайтындығын көреміз. Және соңында қосарымыз, уақфтың иесі - Алла. Ал Ол басқарушылардың ең жақсысы.

3️⃣ «Уақф өзіне тиесілі болған топқа зиян тигізіп, оларды жалқау қылады» (яғни оларды асырайтындығына үйреніп қалады)

Бұны тек уақфтық садақаға емес, кез келген садақа түріне қолдануға болады. Себебі Пайғамбарымыз ﷺ "садақаны бай адамға және күш-қуаты бар сау адамға беруге болмайды" деген¹.

¹ Абу Дауд, 1634-хадис

УАҚФТЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ РӨЛІ

(1/2 бөлім)

🌐 Уақф — қайырымдылық әрі экономикалық әрекеттерді қамтитын жоба. Бұл жобаны назыр, мутауалли, қайим сияқты адамдар басқарады. Олар уақф мүлігінің сақталуын, одан түскен пайданың тиісті жерге жұмсалуын қамтамасыз етеді.

Уақф түрлері:
— қайырымдылық: бұндай уақф аты аталып тұрғандай тек қайырымдылық мақсатқа жұмыс жасайды. Соған сәйкес, одан түскен пайданы да тек қайырымдылыққа жұмсау қажет болады.

— қоғамдық инфраструктура: жол, көпір, бөгет, су қоймасы, асхана, қонақ үй және т.с.с.

— денсаулық сақтау: аурухана, емхана, дәрі-дәрмек және т.с.с.

— білім (қабілет): мектеп, университет, ғылым ордасы, кітапхана және т.с.с. Алайда бұндай уақфқа қойылатын шарт — адамзатқа пайдалы діни әрі дүнияуи білім беруі қажет.

УАҚФТЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ РӨЛІ

(2/2 бөлім)

🌐 Омар رضي الله عنهم уақфты мемлекеттің кірісін және экономикалық қуатын арттыру үшін қолданған. Ол мұсылмандардың басшысы болып, жаңадан жауланған жерлерді жауынгерлерге олжа ретінде бөліп бермей, барлық мұсылманға уақф ретінде қалдырды. Бұны "Егер Ирак пен Шам жерін барлығына бөліп берсек, онда шекараны қай қаражатқа қорғап, жетім мен жесірлерге нені қалдырамыз?" деп түсіндірген.

Уақф — кедейлік және ауру-сырқау сияқты қоғамдық мәселелердің шешімі болуы қажет. Зекетте шарттарды сақтау керектігі сияқты, уақфта да сондай мәселелерді ескеру керек. Мысалы: қайырымдылық уақф бай немесе (өз қолымен табыс таба алатын) күші жетіп тұрған адамға берілмеуі.

Егер уақфқа шамадан тыс қатынас жасалса, онда бұл тоқырауға (застой) алып келеді. Мысалы: бір кісі уақфқа деп жер телімін беріп, бірақ уақф басқарушылары ол жерді игере алатындай шамада болмаса, онда ол жер текке тұрып қалып, ақысы толық өтелмеген болып саналады. Сондықтан уақфқа берілетін мүліктің өзін оңды-солды шашуға болмайды.

УӘДИЯ — сақтау

🌐 Уәдия — басқа адамға сақтау ниетімен берілетін мүлікке қолданылатын термин. Бұны басқаша «аманат» деп те атайды. Алла Тағала Құранда «Ниса» (58-аят) және «Бақара» (283-аят) сүрелерінде осы туралы келтірген.

Сақтауға берілген адам сол затты тиісінше сақтап қоюы қажет. Бұл Аллаға ұнамды, сауапты іс болып саналады. Мүлікті сақтаушы тарап оның өкілі болып тағайындалады, алайда ол үшін ешқандай материалдық жауапкершілік көтермейді, тек өз салғырттығы себепті жасалған ақау болған жағдайдан басқа (мысалы өз қажеттілігі үшін қолданып, бұзып алса).

Ал егер сақтауға ақша берілген болса, және сақтаушы тарап оны өз қажетіне пайдаланса, онда бұл автоматты түрде қарызға айналып, сақтаушы тарап толықтай жауапкершілікті өз мойнына көтереді. Сол себепті банкте сақтауға берілген ақшаны қарыз деп есептеген абзал, себебі банк салымшылардың ақшасын дәстүрлі түрде (яғни басқа өнімдерді қаржыландыруға) қолданады.

Егер мүлікті сақтаушы тарап саудамен айналысып, мүлікті саудаға пайдаланса, онда одан түскен пайда кімге тиесілі екендігі туралы 3 көзқарас бар:
1. Пайда мүлікті сақтаушы тарапқа тиесілі;
2. Түскен пайданы садақаға беру керек:
3. Пайда мүлік иесіне тиесілі¹.

Егер мүлік үлкен орын алмайтын болса, оны сақтағаны үшін ақы талап етуге болмайды. Ал оған кететін қосымша шығындарды мүлік иесі өз қалтасынан өтеуі қажет.


¹ Ибн Рушд, «Бидаятуль-муджтахид», Т.2., 234-б.; Ибн Джузай, «Кәуәнин әл-әхкәм», 406-б.

ЛУҚАТА — тауып алынған зат

🌐 Лексикалық тұрғыдан «тауып алу» араб тілінде бір затты жерден көтеріп алу дегенді білдіреді. Бұны жоғалған мүлікке жатқызуға болады. Бұндай заттың статусы туралы ғалымдар әртүрлі пікір қалдырған:
— Егер жоғалып қалу қаупі туындаса, затты көтеру міндетті;
— Егер дұрыс қатынас жасап, өзіне иемденіп алмайтын болса, затты көтерген абзал;
— Егер тауып алған адам онымен сәйкесінше қатынас жасамайтын болса, оны көтеруге болмайды;
— Егер тауып алған затты табылғаны туралы жарияламай, өз пайдасына қолдану қаупі болса, онда затты сол орында қалдырған абзал.

Табылған зат аманат болып саналады да, тапқан адам ол зат үшін материалдық жауапкершілік көтермейді (тек тапқан адамның салғырттығы себепті келген зақым болмаса). Бұл тапқан адамның затты сақтау ниетімен алған жағдайға байланысты қағида. Ал егер затты жеке пайдаға асыру үшін алса, жауапкершілік толықтай сол адамға артылады.

Затты тапқан жағдайда куәгерлердің көзінше хабарлаған абзал, себебі бұл тауып алған адамның затты өзінде иемденіп қалуынан сақтайды. Табылған заттың ірі немесе кіші екеніне қарамастан, оның табылғандығын 1 жыл ішінде хабарландыру міндетті болып саналады¹. Ал кейбір ғалымдар табылған зат ірі болса — 1 жыл ішінде, ал кіші зат болса — жақын күндер ішінде хабарлау керек деп санайды.


¹ Бухари №2426, Муслим №1723

ЛУҚАТА — тауып алынған зат

(2-бөлім)

🌐 Тауып алынған мүлік туралы хабарлама базар сияқты адамдардың жаппай жиналатын және сапарға аттанатын жерлерде болу керек. (Тауып алған) жылдың басында хабарландыру күніне 2 рет, жылдың ортасында аптасына 1 рет, жылдың соңына қарай айына 1 рет жасауы тиіс. Егер тапқан адам бұлай жасағысы келмесе, онда сол мүлікті билікке немесе арнайы орынға (бюро находок) табыстай алады.

Егер тауып алған адам жергілікті басшыға апарып, мүлікті сақтау шығыны сол мүліктің құнынан жоғары болса, онда сол мүлікті сатып, түскен ақшаны сақтап қойған абзал. Мүлікті тауып алғандығын хабарландырғанда қандай да бір шығын келтірілсе, бұл шығын мүліктің иесіне немесе ортақ қазынаға жүктеледі. Ал егер тауып алған адам оны өз қажетіне жұмсау ниетімен алатын болса, онда жауапкершілік толықтай тауып алған адамға жүктеледі. Бірақ тауып алған мүлік мал (мысалы: сиыр) сияқты шығын талап ететін болса, және тауып алған адам өз қалтасынан шығынын жапса, онда бұл садақа ретінде есептеледі.

Мүлікті тауып алған адам өзі де, басқа біреу арқылы да хабарлай алады. Мүліктің иесі тапқан адамға сыйақы бергенде тұрған ештеңе жоқ. Тапқан адам мүліктің сипаттамасы туралы да хабар беріп, бірақ оны толықтай жариялаМАғаны абзал, себебі бұл ақпарат мүліктің шынайы иесі ғана растай алатындай болуы тиіс.

Мүлікті (тапқанға дейін) жоғалтқан адам одан зекет төлемейді. Тапқан адам да зекет төлемейді, тек бір жыл ішінде иесі табылмай мүлік әлгі адамға өткеннен кейін ғана есептеліп бастайды. Ал өз қажетіне пайдалану мақсатымен иемденген адам бұл мүліктен зекет төлейді (егер зекет төлеу керек категорияға жататын мүлік болса).