#Savodxonlik

​​H tovushli o‘zlashma so‘zlar imlosi

O‘zlashma so‘z boshqa tildan kirgan so‘zdir.

Til ichki va tashqi manbalar hisobiga boyiydi. Tashqi manba – boshqa tillar. Boshqa tildan so‘z kirishi har doim ham boyish bo‘lmaydi, ba’zida kambag‘allashish ham bo‘lishi mumkin. Lekin hozir gap bu haqda emas. Mavzu boshqa tillardan kirib kelgan so‘zlarning imlosi haqida.

Zamonaviy o‘zbek tili XX asrda shakllandi. Bu davrda unga rus tilining ta’siri o‘ta kuchli bo‘ldi. Imlo qoidalari ham rus tili imlosiga taqlidan yaratildi. Biroq, tan olish kerak, rus tili imlosi yetarlicha ishlangan, sayqal berilgan. Uning yutuqlarini olish, o‘zlashtirish ayb emas.

Imlo til uchun xizmat qilishi kerak, til imlo uchun emas. Har qanday imlo qoidasidan maqsad so‘z yoki fikrni to‘kis ifodalash bo‘lishi zarur.

Imlo qoidalarimizda, to‘g‘rirog‘i, odatlarimizda rus tili ta’sirida shakllangan, qutulish kerak bo‘lgan, o‘zbekchaga begona jihatlar bor. Jumladan, h tovushli chet so‘zlarni o‘zlashtirishda bu yaqqol ko‘rinadi. Rus tilida yumshoq h tovushi yo‘q, ruslar h tovushini talaffuz qilolmaydi va uning o‘rniga g deb aytadi. Ammo bu nuqson emas. Til xususiyati shunday. Til o‘zida bo‘lmagan tovush(lar)ni o‘ziga moslab, o‘zi eshitgan va tushunganday ifodalaydi. Bu – tilning mustaqillik huquqi. O‘zbek tilida esa h tovushi bor, uni talaffuz eta olamiz. Biroq o‘tgan asrda o‘zlashma so‘zlar rus tili orqali olingani uchun biz ularni ruslar qanday talaffuz qilsa, shundayligicha oldik.

Mustaqillik arafasida va undan keyin asliyatga mos shaklda o‘zlashtirishlar, asliyatga mos shaklda yozishlar iste’molga kirdi. Lekin to‘liq emas. Quloq o‘rgangan, qonga singib ketgan so‘zlarni boshqacha talaffuz qilishga, yozishga o‘rganish oson emas. Bu ba’zida kulgili, ba’zida behuda qaysarlik, gohida esa oliftalikdek tuyulishi mumkin. Masalan, gidro- so‘zini hidro-, gibrid so‘zini hibrit deb aytish yo yozishni tasavvur qilib ko‘ring.

O‘tgan o‘ttiz yillik vaqt mobaynida asosan atoqli otlar va joy nomlarini asliyatga mos yozishga nisbatan ko‘nika oldik. Masalan, Humbolt, Hyugo kabilar.

Xo‘sh, qaysi yo‘l to‘g‘ri? Qaysi birini qo‘llash kerak? Bu borada aniq bir qoida yo‘q. Shaxsiy tanlovga ko‘ra qo‘llanadi. Mening shaxsiy tanlovim esa, ommalashib ketgan, hamma o‘rgangan so‘zlarning amaldagi imlosini taqiqlamaslik, ammo iloji boricha asliyatga mos yozish. Ya’ni Gitler deb yozgan kishini qoralamaslik, lekin Hitler deb yozish. H tovushi qatnashgan uncha mashhur bo‘lmagan va yangi o‘zlashma so‘zlarni faqat h bilan yozish.

Bu bilan nima o‘zgaradi? Osmon uzilib yerga tushadimi? Yo‘q, lekin til mustaqilligi sari kichik bir qadam tashlanadi.

✍️Orif Tolib

📚 @kitoblar_pdf

#Jadid_gazetasi
📰 Jadid gazetasi. 16(68)-son (2025-yil, 18-aprel)

😎Avvalgi son

😎Barcha sonlar

📚 @kitoblar_pdf

📖 Tanqidiy fikrlashning pedagogik asoslari

📚 @kitoblar_pdf

📣 Audio kitoblarning bir faylga jamlangan to‘liq shaklini izlayapsizmi? Mana ular: ⤵️

💽 Qur’oni Karim (O’zbek tilida ma’nolar tarjimasi)
💽 Payg‘ambarlar tarixi
💽 Tarixi Muhammadiy
💽 Ilm olish sirlari
💽 Amir Temur saltanati
💽 Qiyomat va oxirat
💽 Mahzun bo‘lma
💽 Riyozus solihiyn
💽 Ulamolar nazdida vaqtning qadri
💽 Hazrat Umar
💽 Alkimyogar
💽 Million dollarlik xatolar
💽 Hayot yutqazgan joyingdan boshlanar
💽 O‘tkan kunlar
💽 Mehrobdan chayon
💽 Chunki sen Allohsan...
💽 Munabbihot
💽 Halqa
💽 Jangchi
💽 Turmush o‘rtog‘imning tengi yo‘q
💽 O‘kinma
💽 Jannat vasfi
💽 Turkiston qayg‘usi
💽 Oq nilufarlar yurtida
💽 Jarayon
💽 Men: Bas qil, ey nafs!
💽 Sir: Oshiqlar o‘lmas
💽 Ey qizim
💽 To'siqlarga qaramay sevdik
💽 Yashash fursati
💽 Partiyaning oltinlari
💽 Mungli ko‘zlar
💽 O‘nta negr bolasi
💽 Ajal ta'qibi
💽 Izlash
💽 Hazrat imom al-Buxoriy
💽 Otamdan qolgan dalalar
💽 Tanishishni unutibmiz
💽 Imomning maneken qizi
💽 Iblis va Prim xonim
💽 O‘gay ona
💽 Halol luqma
💽 Gonkongdan kelgan tobut
💽 Ikki karra ikki — besh
💽 Kaktuslar ham gullaydi
💽 Oybegim mening
💽 Buyuk boburiylar tarixi
💽 Devona
💽 Alpomish
💽 Millioner singari fikrlashni o'rganing
💽 Boburnoma
💽 Jumali
💽 Portobello jodugari
💽 Daftar hoshiyasidagi bitiklar
💽 O‘lsang kim yig‘laydi
💽 Sarafan Marketing
💽 Jimjitlik
💽 Morrining seshanba darslari
💽 Quloq oshiq bo‘larkan ko‘zdan avval
💽 Mafiya a'zosining iqrori
💽 Oshxonadagi qotillik
💽 Ravshan
💽 Bir vijdon uyg‘onur
💽 So‘nggi to‘fon
💽 Hazrati Uvays Qaraniy
💽 Odamiylik mulki
💽 Peshonamdagi nur
💽 Dor ostidagi odam
💽 Voy, onajonim!
💽 Dunyoning ishlari
💽 Vido cho‘qqisi
💽 Temur tuzuklari
💽 Dunyoni anglash kitobi
💽 Rework
💽 Begona
💽 Ikki eshik orasi
💽 G‘oyam
💽 Men Robiya...
💽 Islom va olam
💽 Boburnoma

#Tavsiya
‌
📖 "Bahorning o'n yetti lahzasi"

1945-yil bahor. Gitlerchilar Germaniyasining so‘nggi kunlari. Fashizim o‘lim yoqasida ‎yotibdi, ammo kurash tugaganicha yo‘q. Daxshatli, shiddatli kurash hali davom yetmoqda. ‎Ushbu romanda ana shunday vaziyatda dushman uyasida ish ko‘rgan ayg‘oqchi Maksim Isaev ‎haqida hikoya qilinadi. Uning zimmasiga yuklangan vazifa — fashistlarning G‘arb ‎mamlakatlari boshliqlari bilan separad sulh tuzishga urinishlarini fosh etish va ‎barbod qilishdan iborat bo‘lib, bu mashaqqatli vazifani qay yo’l bilan bajarishini guvohi bo’lasiz

💽Kitobni yuklab olish

🔥 - o‘qidim
😎 - o‘qiyapman
👍 - o‘qish rejam bor

📚 @kitoblar_pdf

#iqtiboslar

📖 "HECH"dan parchalar

✅ “Men buyuk zerikuvchi”. Masalan, chollar zerikkanidan choy ichaverishadi-ichaverishadi. Ular o‘limni kutishadi. O‘limning kelmay qolishi haqiqiy moʻjiza deb o‘ylashadi va bu moʻjizaga ishonishmaydi. Men zerikkanimdan uxlayman, uxlayveraman. O‘n besh, hatto yigirma soat tinmasdan uxlashim mumkin. Uyquni haqiqiy moʻjiza deb atasa bo‘ladi.

✅“E, nima bor o‘sha simfoniyaga, quruq hislar odamni ichiga kirgani qoladi, foydasi yo‘q, quruqqa o‘zingizni aldab kelasiz, janob, musiqa odamning dushmanlaridan biri hisoblanadi. Biz uni qanday bo‘lsa shundayligicha anglay olmaymiz: misol uchun, Betxoven musiqasini yozayotganida gap nima haqida ketayotganligini bilgan, biz esa uning musiqasini eshitib har xil holatga tushamiz. Balki, shundandir-a hamma balo, a, nima deysiz?”

✅“Yozish kerak”. “Abduxoliq, xuddi hamma narsa yozilib bo‘lganga o‘xshaydi”. “Qanaqasiga?” “O‘qib yozgim keladi, yozmayman, har kuni ertaga qoldiraveraman bu ishni”. “Yozishdan maqsad ham shu-da”. “To‘g‘ri, maqsad bor, demak, biz ham yashashga haqlimiz”. “Albatta”. “Abduxoliq, mavjudlik kinoga ko‘chdi, o‘sha uchun yozish tobora qiyinlashib borayotganday”. “Jarayon, jarayonni to‘xtatib bo‘lmaydi”. “Demak, shunday yozish kerakki, kitobni kinoga ko‘chirib bo‘lmasin”.

✅...go‘yo zamon bizning izmimizdan yurmayapti, xohlaymizki, nima desam, jamiyat shu gapni inobatga olsin ham demoqchi emasman, men bu g‘alayonni istamayman, gap shundaki, harakatdan to‘xtab qolib, bir chetda uni kuzatishni xohlayman.

✅...“biz abadiy g‘oya tashuvchilarmiz”, unga har zamon yangi fikr qo‘shib qo‘yamiz, gohida g‘oyaga qarshi – uni yelkamizda – boshimizda ko‘tarib, to yana yangi va bo‘m-bo‘sh kallaga olib borgunimizcha g‘alayon qilib ham turamiz – bosh ko‘taramiz, yangi fikr keladi.

✅ “bo‘ldi, bas, yashasin hurlik – yo‘qolsin g‘oya, yashasin bo‘ysunmas fikr”, lekin bu fikr ajoyib va ko‘zga ko‘rinmas Xizr hassasi kabi tayanch bo‘la oladimi?

✅Mening ichimni bo‘m-bo‘shlik qoplab olgan, puch yong‘oqqa o‘xshaydi. Uni nima bilan to‘ldirishni bilmayman. Menda qaror yo‘q. Fikr muqim turmaydi. Hayot menda vazifasini bajarib bo‘lganday. U ichimda eskirib qolganday. Har kuni bir kun takrorlanadi. Vaqt o‘tadi. Nimanidir yo‘qotayotganday bo‘laveraman. Yo‘qotayotgan narsam umrim emas, vaqt ham emas. Nima unda? Ishga boraman – uyga qaytaman. Buning ichida hayot yashaydi. Men g‘oyaning isboti uchun yashayotgandayman. Borliqning borligini isbotlash uchun yashashga mahkumdaymiz. Shuni bilaman: mening hayotim zabt etilgan, uning har bir qarichini bugun egallab olgan. Yo‘qotayotgan narsamni bilgandirsiz, u erta, kundan-kun, yildan-yil o‘tgan sayin ertamni yo‘qota boryapman.

✅Tolstoyga rahmim keladi. Miyasida fikrlar to‘lib-toshib ketgandi. Qay birining to‘g‘ri-noto‘g‘ri ekanligini bilmadi. Odamni bunchalik sevish ham kerak emas. Ko‘nish kerak edi, Tolstoy.

✅Men faqat o‘qibman. Fikrlashga vaqt ajratmabman. Demak, hali yashashga haqqim bor.

✅“Aflotun g‘oyasi bizga mos kelmaydi. Bizning tabiatimiz avval harakat qilishni, masalan, yo‘l yurishni, yo‘l yurilgandan so‘ng nima uchun yo‘l yurilganligi haqda fikr yuritishni talab qiladi”.
Chunki miyamizda har bir millatda bo‘ladigan nuqtadek narsa yo‘qolgan. Unutilgan. Shuning uchun avval uy quramiz, imorat bitganidan so‘ng nima uchun uy qurdim degan savolni o‘zimizga beramiz. Avval tug‘ilamiz, keyin nima uchun tug‘ildik degan savolni o‘zimizga beramiz.

✅ Ichimda bir mavjudot bor, tasavvurimda u gap oxirida qo‘yiladigan kichkina nuqtaga o‘xshaydi, tinmay harakat qiladi. Meni gap tuzishga undayveradi. Meni fikrlasin deydi, balki, u o‘zining mavjudligini saqlab qolish uchun kurashar.

✅Odamzodni o‘rganish yoki bilish juda ham oson. Odamzodning qarisi niqob kiyishdan charchab qoladi. Shuning uchun qari odamlarni ko‘p kuzataman. Ayolning ichkarisini kampirlar harakatidan bilsa bo‘ladi.

✅Tangri har bir millatni ma’lum bir hodisa bilan sinaydi. Qaysidir millat dunyoga payg‘ambarlar tug‘ib beradi. Biroviga katta aql beradi, boshqasida inqiloblar abadiy davom etadi. Xudo o‘zbekka er-xotin mojarosini bergan va hokazo.

📚 @kitoblar_pdf

#Tavsiya

​📖 "Bir vijdon uygʻonur"
✍️ Ahmad Lutfiy Qozonchi

«Bir vijdon uyg'onur » romanida asl matonat va sabr, hayotning achchiq yo'llari, nafs yo'liga kirishning ayanchli oqibati, qabohat va ezgulikning mohiyati yoritib berilgan.
Asar kitobxonni fikrlashga, o'z qilmishlari haqida o'ylashga, bosib o'tgan umr yo'liga bir nazar solishga undashi aniq.
Asar qahramoni kechinmalari bilan tanishgan kitobxon tanazzulga uchrayotgan dunyoni, faqat ISLOM, halollik va mehr-oqibat asl o'zaniga qaytarishiga amin bo'ladi.

💽Kitobni yuklab olish

🔥 - o‘qidim
😎 - o‘qiyapman
👍 - o‘qish rejam bor

📚 @kitoblar_pdf

Savol: Kitob chiqarish va kitob savdosi moddiy jihatdan o‘zini oqlamaydigan sohami yoki biznes ahli bu sohaga pul tikishmaydi, katta loyihalar uchun inves­tisiya kiritishmaydimi?

Sanjar Nazar, Akademnashr:
– Kitob chiqarish va kitob savdosi alohida-alohida sohalar. Savdo doim foydaliroq bo‘ladi, ammo noshirchilik ham foyda ko‘rish mumkin bo‘lgan faoliyat turlaridan. Noshirlik bilan faqat foyda uchun shug‘ullanmaydilar. Chunki bu sof tadbirkorlik emas. Faqat pul uchun ishlaydigan nashriyotlar, kitobni “mol” sifatida ko‘radiganlar niyatiga yetishadi. Butun dunyoda mavjud tajriba shuni ko‘rsatadiki, noshirchilik turli jamg‘armalar, mesenatlar va, albatta, davlatning qo‘llab-quvvatlashi tufayligina o‘zining asl mohiyatiga mos natijalarni beradi. Masalan, Behbudiy, Cho‘lpon, Borxes yoki Joysni nashr qilib pul topish qiyin­roq, ammo ularni nashr etmasang noshirchilikda nima bor?!

Butun dunyoda nashriyot serdaromad biznes hisob­lanishi bor gap. Ammo bizda aholining xarid quvvati pastligi sabab ahvol dunyodagidan farqli. Shu sababli O‘zbekistonda kitobning narxi juda arzon. Balki dunyodagi eng kitob arzon mamlakat bizdirmiz! Ammo bu maqtanadigan holat emas. Chunki bu qalam haqlari, ijodiy xodimlarning oylik maosh­lari past davlatlardan biri ham biz ekanimizni anglatadi. Zotan, kitobning tannarxini shakllantiradigan omillar bular. Aksincha, qog‘oz, bo‘yoq va matbaa uskunalari deyarli to‘laligicha import qilinishi sababli ularning kitob tannarxidagi ulushi chet mamlakatlardagidan balandroqligi ham kundek ravshan. Savolingizning ikkinchi qismiga kelsak, noshirlikning mas’uliyati kimnidir to‘xtatib turishiga ishonmayman. Chunki oxirgi paytlarda chop etilgan ayrim kitoblarni ko‘rib dod deging keladi. Shunchaki, biz hali sifatli kitobxonni tarbiyalab ulgurmadik. Kitob shunchalik kamki, o‘quvchi saralash, tanlash imkoniyatidan mahrum. Agar gazetangizni o‘qiyotgan bo‘lajak tadbirkorlardan birontasi noshirchilik haqida orzu qilib yurgan bo‘lsa, bitta umidbaxsh ma’lumotni bo‘lishib qo‘ymoqchiman: bizning sohada yaqin 10 yil davomida jiddiy raqobat yuzaga kelishiga ko‘zim yetmaydi. Kitob bozorining bugungi holatini ko‘rib chiqarayotgan xulosam bu.

📚 @kitoblar_pdf

#Savodxonlik

Toʻrt muchaga nimalar kiradi?

“Toʻrt muchasi sogʻ” degan gapni koʻp eshitamiz. Badiiy adabiyotlarda ham bu ibora bot-bot koʻzga tashlanadi. “Mucha” soʻzining lugʻaviy maʼnosi “kishi aʼzosi”dir. “Toʻrt muchasi sogʻ”lik esa jismonan sogʻlomlikni anglatishi maʼlum.

Lekin toʻrt mucha deganda aynan qaysi tana aʼzolari nazarda tutiladi? Oʻzbek tilining izohli lugʻatiga koʻra, toʻrt mucha oyoq, qoʻl, koʻz va quloqdir.

Misol:
Toʻrt muchasi sogʻ odamga bekorchilikdan yomon dard yoʻq ekan.

Orif Tolib

📚 @kitoblar_pdf

#Savodxonlik

​“Балки” ва тиниш белгиси

Балки сўзи форс тилидан кирган, аслиятда эҳтимол ва аммо маъноларини билдиради. Ўзбек тилида боғловчи ва кириш сўз сифатида ишлатилади.

Боғловчи сифатида зид маъноли гапларни, гап бўлакларини бир-бирига боғлаш, қиёслаш учун хизмат қилади. Бу ҳолатда балки сўзидан олдин вергул қўйилади:

У содиқ қул, балки ундан баттар одам эди.
Ойбек, Танланган асарлар.

Ёлғиз ўзи эмас, балки бутун косиб аҳлининг аҳволи пачава эканини очиб ташлади.
Ойбек, Танланган асарлар.

Кучлилик – курашда йиқитишда эмас, балки ғазаби келганда, ўзини босиб олишдадир.
“Фан ва турмуш”.

Кириш сўз бўлиб келганда эса гумон, тахмин маъноларини билдиради. Бу ҳолатда балки сўзидан сўнг вергул қўйилади:

Балки, маҳалласидан ҳам хотинлар келгандир.
С. Зуннунова, Олов.

Балки, кутар мени бир қиз, кўзёшлари оқизоқ.
“Шарқ юлдузи”.

Балки, бу қиз Она бўлур туғилажак ўғлимга.
Миртемир.

Қачон сўздан олдин, қачон кейин вергул қўйилишини қандай осон аниқлаш мумкин? Балки сўзи зидлов, қиёслов маъноларини билдирса ва унинг ўрнида аксинча сўзини қўллаш мумкин бўлса, ундан олдин вергул қўйинг. Масалан:

Ёлғиз ўзи эмас, балки бутун косиб аҳлининг аҳволи пачава эканини очиб ташлади. => Ёлғиз ўзи эмас, аксинча, бутун косиб аҳлининг аҳволи пачава эканини очиб ташлади.

Кучлилик – курашда йиқитишда эмас, балки ғазаби келганда, ўзини босиб олишдадир. => Кучлилик – курашда йиқитишда эмас, аксинча, ғазаби келганда, ўзини босиб олишдадир.

Яна бир белги: балки сўзи қатнашган қўшма гапларнинг олдинги қисмига нафақат сўзини қўйиш мумкин бўлса ҳам, балкидан олдин вергул қўйилади. Масалан, юқоридаги гап:

У [нафақат] содиқ қул, балки ундан баттар одам эди.

Тахмин маъносини билдирса ва унинг ўрнида эҳтимол сўзини ишлата олсангиз, вергулнинг ўрни сўздан кейин:

Балки, маҳалласидан ҳам хотинлар келгандир. => Эҳтимол, маҳалласидан ҳам хотинлар келгандир.

Балки, кутар мени бир қиз, кўзёшлари оқизоқ. => Эҳтимол, кутар мени бир қиз, кўзёшлари оқизоқ.

Балки, бу қиз Она бўлур туғилажак ўғлимга. => Эҳтимол, бу қиз Она бўлур туғилажак ўғлимга.

Ориф Толиб

Мисоллар “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”дан олинди.

📚 @kitoblar_pdf

#Nazmiy

📜 SEVAMAN

Men seni sevaman, g‘uncha labida
O‘pichday titragan shabnam misoli.
Men seni sevaman, hijron shabida
Erib ado bo‘lgan bir sham misoli.
Men seni sevaman, cho‘qqini quchib
Jarlikka osilib turgan qoyaday.
Men seni sevaman, o‘zidan qochib
O‘ziga ergashib yurgan soyaday.
Men seni sevaman…
O, bundan ortiq
Sevishimni talab qilmagin, gulim.
Bundan ortig‘ini etolmam tortiq,
Bundan ortiq sevgi bo‘ladi o‘lim!

✍️ Amir Xudoyberdi

📚 @kitoblar_pdf

​​"...Agar Xeminguyey va Remark “yo‘qolgan avlod” haqida qalam surgan bo‘lsalar, Abdurashid Nurmurodovning ushbu romanida o‘zidan ham, o‘zgalardan ham begonalashgan avlodning timsolini yaratdi deyish mumkin. To‘g‘ri, begonalashgan avlod son jihatidan jahon urushlari davridagiday ko‘p emas. Ammo ularning qismati oldingilarga qaraganda fojialiroq, og‘irroqdir..."

✍️Qozoqboy Yo‘ldosh, professor

"Qon hidi" asariga so‘zboshidan

📚 @kitoblar_pdf

Biz juda kam o‘qiydigan, ayrim yo‘nalishlarda esa umuman o‘qimaydigan millatga aylanib qoldik.

Savol:
– Hamma sohalar soliq imtiyozi haqida gapiradi. Yaxshisi, hech qaysi sohaga, jumladan, kitob nashr qilish sohasida ham imtiyoz bo‘lmagani yaxshi emasmi? Kitob sohasida haqiqatan imtiyoz kerakmi yoki unga aslida investisiya kerakdir. Chunki O‘zbekistonda kitob nashri va savdosi biznes maydoni bo‘m-bo‘sh, raqobat deyarli yo‘q. Qo‘shni mamlakatlar bilan solishtirganda-chi, bizda bu biznes rivojlanganmi?

Sanjar Nazar, Akademnashr:

– Iqtisod nuqtai nazaridan imtiyozlar umuman bo‘lmagani yaxshi. Jumladan, kitob uchun ham. Ammo, tanganing ikkinchi tomoni bor. Hozircha xalqimiz osh-nonidan orttiradigan daromadga ega emas. Kitob ulgurji sotiladigan “Quyoshli” bozorini kuzatsangiz, kitob narxidagi 50 so‘mlik o‘zgarish ham uning savdosiga ta’sir o‘tkazmasdan qolmaydi.
Kitob nashrini qo‘llab-quvvatlashning qanaqadir mexanizmlarini ishlab chiqish shart. To‘g‘ri ta’kid­layapsiz – bizda kitob bozori bo‘m-bo‘sh. Masalan, ilmiy yo‘nalishda butun mamlakatga yetib borishi mumkin bo‘lgan – deylik 1000 dona adadda bir yilda nechta kitob chiqar ekan-a?! Sifatli, fikrning rivojiga xizmat qiladigan bolalar kitoblari-chi? 3-4 oy oldin blogerlar o‘rtasida bolalar kitoblari haqida munozaralar bo‘lib o‘tdi. Unda “O‘zbekistonda bir dona ham sifatli bolalar kitobi yo‘q” degan da’volar yangradi. Achinarlisi, har qancha parodoksal bo‘lmasin, mutlaqo asosli da’vo.
Qo‘shni mamlakatlarda ahvol biznikidan ancha yaxshi. Masalan, aholisi biznikidan ikki baravar kam, rus tili keng va chuqur o‘rin egallagan Qozog‘istonda nashriyotlar soni biznikidan qariyb 10 baravar (!) ga ko‘p. Bir qancha xalqaro kitob ko‘rgazmalari o‘tkaziladi. Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmanistonda ham xalqaro kitob ko‘rgazmalari o‘tkaziladi. Demakki, ko‘rsatadigan kitoblari bor. Bizda esa xalqaro kitob ko‘rgazmalari shu paytgacha o‘tkazilmadi. Bir-ikki yil oldin o‘tkazilganini hisobga olmasak ham bo‘ladi, chunki unda xorijdan kelgan nashriyot bir yoki ikkita edi, xolos.

– Siz bilan suhbat qilishdan oldin Toshkent kitob do‘konlarini aylanib chiqdim. Do‘konlarda bir xil mazmundagi kitoblar sotilayotganidan hayratga tushdim. Davlat tilida mantiq, falsafa, psixologiya, koinot, astrofizika va boshqa yo‘nalishlardagi kitoblarni uchratmadim. Shuningdek, badiiy kitob­lar soni jihatdan ham juda kambag‘al. Nega, shunday ekan?

– Afsuski, shunday. Biz juda kam o‘qiydigan, ayrim yo‘nalishlarda esa umuman o‘qimaydigan millatga aylanib qoldik. Yaqin 20-30 yilda tilimizda “o‘qib go‘r bo‘larmiding?” degan ibora paydo bo‘ldi. Haliyam hozir biroz jonlanish paydo bo‘lgan davrlar. 3-4 yil oldin ahvol bundan bir necha baravar yomon edi.
Nazarimda, biz qayerimiz og‘riyotganini bilmaydigan bir holatga tushib qolganmiz.
Nima qilmoq kerak, qanday tuzatish mumkin desangiz, “...avvaliga poytaxtda va keyinchalik viloyat hamda tuman markazlarida kitob savdo-ko‘ngilochar markazlari ochilsa ...Maktablar bir kunini kitob kuni deb e’lon qilib shu markazda aylanib, o‘ynab, o‘qib dars o‘tishsa” deb javob beraman.
Zulmat nur bilan, jaholat ma’rifat bilan bartaraf etilganidek, kitobning kamligi, uning o‘qilmasligi faqat va faqat kitob bilan bartaraf etiladi. Bizda esa kitob va o‘qish bilan bog‘liq vaziyat ta’kidlaganingizdek. Shunisi cho‘chitadi...

📚 @kitoblar_pdf

#Kitob_haqida

🔗Iztirob chaqinlari

Urush va urush odamlari haqida har bir davrda o‘ziga xos yo‘sinda yoziladi. Dunyo adabiyotidagi kabi o‘zbek adabiyotida ham ikkinchi jahon urushi qatnashchilari to‘g‘risida yozilgan asarlar afg‘on urushiga borganlar haqidagi bitiklarga mutlaqo o‘xshamaydi. Jahoniy muhoraba ishtirokchilari urushni bu qadar ulkan fojia sifatida anglamaganlar. Va bu – tabiiy. Fojiani anglash uchun ham intellektual-ruhiy saviya o‘sha fojia ko‘lami darajasiga ko‘tarilishi kerak bo‘ladi. Vatan urushi qatnashchilari mushohada kishilaridan ko‘ra ko‘proq intizomli ijrochilar bo‘lib, bu holat ularning o‘ylari, hissiyotlarida ham aks etardi. Fashistlar ham, kommunistlar ham o‘zlari ishongan g‘oyalarga xizmat qilganliklari uchun ular haqidagi asarlarda iztirob tasviri kamroq, jang manzaralari ko‘proq bo‘lgan. Ular urushni hayotiy zarurat hisoblashib, qurol yordamida bir-birlarini yo‘qotish yo‘li bilan adolat o‘rnatish mumkinligiga ishonishgan.

Bugungi odam – murakkab. Bugungi o‘quvchi – o‘ychil. Bugungi yozuvchi – sinchkov. Shuning uchun ham bugun qonli jarayonning murakkab tabiatli qatnashchilari haqida jo‘n yozib bo‘lmay qoldi. Bugun nafaqat jahon urushlari, balki uzoq o‘tmishda bo‘lib o‘tgan mahalliy so‘g‘ishlarga ham adoqsiz fojia, o‘nglanmas adolatsizlik tarzida yondashish qaror topmoqda. Bugun urushning har bir qatnashchisi betakror olam ekanini, o‘zigagina daxldor dardi, baxtu baxtsizligi borligini, uning azoblari, iztiroblari, ruhiy talvasalari oldida har qanday muqaddas g‘oya ham hech qanday qimmatga ega emasligi aks ettirila boshlandi. Odam g‘oyaga tayanib yashashi mumkindir, lekin faqat g‘oya uchun yashamasligi kerak. Odam dunyo ichra dunyodir va uni kimlargadir xush keluvchi, kimlarnidir yuksaltiruvchi g‘oyalarning ijrochisiga va, ayniqsa, qurboniga aylantirish jinoyatdir.

Hozirgi o‘zbek adabiyoti bajargan ishini namoyish etadigan qahramonlarni tasvirlashdan, o‘z ruhiyatini tekshiradigan kishilarni aks ettirishga o‘ta boshladi. Urush odamining o‘y-armonlari, afsus-nadomatlari, muqarrar izdan chiqqan turmush tarzi tufayli paydo bo‘ladigan iztirob tasviri Abdurashid Nurmurodovning “Qon hidi” romanida pafos darajasiga ko‘tarilgan.

Bizda insonga asosan ijtimoiy munosabatlar maj­mui sifatida yondashish qaror topgan. Romanda esa insonning ham irsiy, ham biologik, ham mistik hodisa sifatidagi qirralari juda ishonarli tasvirlangan.
“Qon hidi” romani qahramoni o‘y va kechinmalarining samimiyligi asarning zalvorli badiiy yukka ega bo‘lishini ta’minlagan. Roman qahramonining o‘zi bilmagan, istamagan, biror jo‘yali asossiz, azbaroyi, urushda bo‘lganligi, qo‘li dushmanning bo‘lsa-da qoniga bulg‘angani uchun yovuzlikka mayl uyg‘onganligi fojiasi asarda haqqoniy tasvirlangan. Asar qahramoni Vohid – ezguliklar qiluvchi, buzg‘un jamiyatda haqiqatni qaror toptirish uchun kurashuvchi vallomat emas. U – birovlar ixtiyoriga ko‘ra, negaligini o‘zi ham bilmagan holda urushga borgan, istamagani holda qurol ushlagan, o‘ylamagani holda odam o‘ldirgan, qon kechgan va inson qonini to‘kkani tufayli o‘zini boshqara olmaydigan darajada yovuzlashib qolgan va odamlar o‘rtasidagi adolatsiz munosabatlar sabab yanada vahshiylashib borayotgan oddiy baxtsiz yigit. Ana shu oddiyligi zamiriga oddiy emasligi ham yashiringan. U qo‘shnisi bo‘lmish keksa ayolning oldiga unga hamdard bo‘lib emas, balki qonsiragani uchun “hozir kampirni burda-burda qilib tashlayman” degan vasvasa yetovida kirgan. Yovuzlik hamisha yovuzlikni tug‘dirganiday ezgulik ham deyarli hamisha ezgulik keltirib chiqaradi. Kampirning samimiyligi sabab asar qahramoni uni o‘ldirish o‘rniga o‘zining qonli o‘tmishini yana bir bor xayoldan kechiradi. O‘limlarga to‘la urush davri hayotini qayta yashaganday bo‘ladi. Bizning adabiyotimizda shu vaqtga qadar bunday qahramon tas­virlanmagan edi. Shunday ruhiyatdagi odam ham bo‘lishi mumkinligini o‘zbek o‘quvchilari hanuz bilmas edilar. “Qon hidi” romani ana shu bo‘shliqni to‘ldiradigan asar ekani bilan ham diqqatga loyiqdir.

✍️Qozoqboy Yo‘ldosh, professor

Davomi bor

📚 @kitoblar_pdf

#Tavsiya

‌📖 Cho‘qintirgan ota yohud mafiya sardori

Mario Pyuzoni mashhur qilgan va adabiyot sahnasida uning nomini ko‘klarga ko‘tarishga sabab ‎bo‘lgan asar, shubhasiz «Cho‘qintirgan ota yohud mafiya sardori» asaridir. Bu asar million ‎yillardan beri odamlar o‘rtasida davom etib kelayotgan illatlar, bir-birini ko‘rolmaslik, ‎cheksiz boylikka bo‘lgan xirs, adovat kabilarni ro‘y-rost ifodalab bergani, shuningdek, ‎Amerikalik va Sitsiliyalik mafiyachilarning kirdikorlarini to‘la-to‘kis ochib bergani bilan dunyo ‎miqyosida ommalashib ketdi.‎ Asar badiy to‘qimalarga boy bo‘lsa-da, kitobxonni ortidan ergashtira oladi deb o’ylaymiz.

💽Kitobni yuklab olish

🔥 - o‘qidim
😎 - o‘qiyapman
👍 - o‘qish rejam bor

📚 @kitoblar_pdf

#Kitob_haqida

🔗Iztirob chaqinlari

Davomi. Boshi bu yerda

Quroldoshining uzilgan qo‘lini ushlab olgan qahramonning ruhiyatidagi oniy o‘zgarishlar: yig‘lash o‘rniga telbalarcha kulishi va “kulgidan jag‘lari og‘rib qolgach”, yig‘lay boshlashi tasviri uning o‘sha holatini tuymagan odam uchun mutlaqo tushunarsiz va tushunarsiz bo‘lganligi bilan tushunarlidir. Bu holatni tuygan odam uchun esa ulkan fojiadir. Shunday paytlarda odam qanday ruhiy holatga tushishining universal tasnifi yo‘q va bo‘lishi ham mumkin emas. Ana shu sanoqsiz noma’lumliklar ichidan badiiy maqsadga eng muvofig‘ini topa bilish adib san’atkorligining belgisidir. Chunki baxtsizlikning qiyofasi cheksizdir. Abdurashid Nurmurodov ana shu cheksiz muqobillar orasidan tas­vir maqsadiga eng muvofig‘ini topolgan.

Romanda urushning shafqatsiz va jirkanch haqiqati bilan yuzma-yuz kelgan qahramon holati: “Og‘riq bor edi, o‘zim tirik edim, ammo bag‘rimni to‘ldirib turgan nimadir meni tashlab ketganday” tarzida g‘oyat aniq tasvirlanadi. Holbuki, bu ko‘chirmada hech qanday aniqlik yo‘q. Ammo ozgina badiiy farosatga, salgina rivojlangan insoniy hissiyotga ega odam kechagina hayotni abadiy tirikligu va so‘ngsiz ezgulikdan iborat deb yurgan bo‘z bola bag‘rini tark etgan “nimadir” yaxshilik, kechirim, qanoat, shafqat, rahmdillik singari tuyg‘ularni mujassamlashtiruvchi insoniylik ekanini tuyadi. Va birgina ko‘ngildagi o‘rni to‘lmas bu yo‘qotishning ko‘lami butun afg‘on urushining fojiasidan ortiqroq ekanligini his qiladi. Asarda Sergeyning tanasidan uzilib ketib, toshni changallab qolgan qo‘lida chiqillab turgan soatni ko‘rgandagi Vohidning holati butun dahshati bilan moddiylashtirilgan. Bu tas­virlar hech qanday qo‘shimcha ifodalarsiz ham qahramon ruhiyatida dahshatli inqilob, ulkan hissiy evrilish bo‘lganligini anglatadi. Ushbu holatga tushgan odam endi bundan salgina oldingi odam emasligini, bo‘lolmasligini anglash, shuni anglatish, shunday sezimlar tizimini o‘quvchiga o‘tkazish “Qon hidi” romani badiiyatining yetakchi xususiyatidir.

Romanda qahramon bilan o‘ris kampir holati parallel berilishi tasodifiy emas. Kuch va ojizlik, bugun bilan o‘tmish, yovuzlik hamda ezgulik bir-birlariga ta’sir o‘tkazmay, bir sifatdan ikkinchisiga o‘tmay yashay olmaydi. Asardagi “...baquvvatlik o‘zaro janjallarda yordam bermasa, qolgan vaqtlar uning chaqachalik qimmati yo‘q” tarzidagi jo‘ngina ifodalar ham o‘rnida berilgani bois ulkan badiiy ahamiyat kasb etgan. Hammadan qoruvli bo‘lgani holda yo‘l azobiga chidamay, birinchi bo‘lib yiqilgan Viktor va uning serjantdan shapaloq yegandagi holati asarda g‘oyat ishonarli tasvirlangan. Inson ruhiy holati dramalarini, fojiali burilish onlarini bu qadar sinchkovlik bilan ko‘rish uchun katta iste’dod lozim bo‘ladi. Odam garchi hamisha ham odamday bo‘lib yuraversa-da, uning asl mohiyati ekstremal holatlardagina to‘la namoyon bo‘ladi. Roman muallifi ana shunday holatlarni juda ingichka ilg‘aydi va ularni ifodalash yo‘sinlarini topa oladi.

Romanda o‘lim manzarasi ko‘p tasvirlangan bo‘lsa-da, biror o‘rinda ham takrorga yo‘l qo‘yilmagan. Hamma bir xilda tug‘ilsa-da, har kim o‘zicha o‘lishi asarda ishonarli ko‘rsatilgan. Chunonchi, bedavo dard azobidan qiynalgan Valya, adoqsiz yolg‘izlikdan, o‘lim kelmayotganligidan azob­lanayotgan qo‘shni kampir, hech bir sog‘ muchasi bo‘lmagani holda yashashga intilgan Kol ya va faqat oyoqlaridan ajralgani uchungina o‘zini o‘ldirgan Leonid, vujudi bomba zarbidan sochilib ketgan Sergey, Qodir, Ahmad taqdirlarining tasviri o‘ta shaxsiy, betakror, chindan ham ichkin va shu bois chinakamiga kishini o‘z komiga tortadigan ma’naviy-estetik kuchga egadir.

Agar Xeminguey va Remark “yo‘qolgan avlod” haqida qalam surgan bo‘lsalar, Abdurashid Nurmurodovning ushbu romanida o‘zidan ham, o‘zgalardan ham begonalashgan avlodning timsolini yaratdi deyish mumkin. To‘g‘ri, begonalashgan avlod son jihatidan jahon urushlari davridagiday ko‘p emas. Ammo ularning qismati oldingilarga qaraganda fojialiroq, og‘irroqdir.

✍️Qozoqboy Yo‘ldosh, professor

Davomi bor

📚 @kitoblar_pdf

​... soʻzlar jarangladi.
Bir qaraganda joʻngina, oddiy soʻzlar, ammo nechogʻli daxshatli ular. Ulardan hech qayoqqa qochib qutulolmaysan. Ular maʼnosini aniq, ravshan, taʼsiri oʻtkir va ayovsiz soʻzlar. Shu bilan birga ularning zamirida allanechuk makkor bir joziba yashiringan. Ular mujmal orzularga koʻz bilan koʻrib, qoʻl bilan koʻrib, qoʻl bilan ushlasa boʻladigan shakl beradiganday tuyuladi. Ularning ham oʻz musiqasi bor - u musiqa nay sadolaridan ham yoqimliroq. Faqat soʻzlar, xolos. Biror soʻzlardan ham vazminroq biror narsa bormi?

Dorian Greyning portreti. 📚
Oscar Uayld. ✍️

📚 @kitoblar_pdf

Ortiqcha nuqta

Gap oxirida nuqta qoʻyilishini hammamiz bilamiz. Lekin biror matnning sarlavhasi soʻngida nuqta qoʻyilmaydi, xuddi ushbu matn sarlavhasida qoʻyilmagani kabi.

✍️ xatoliklar

📚 @kitoblar_pdf

#Jadid_gazetasi
📰 Jadid gazetasi. 17(69)-son (2025-yil, 25-aprel)

😎Avvalgi son

😎Barcha sonlar

📚 @kitoblar_pdf

#Kitob_haqida

🔗Iztirob chaqinlari

Davomi. Boshi bu yerda

Urush dahshatlari tasvirini bermoq uchun o‘tkir ko‘z kifoya emas, ta’sirchan va junbishli ko‘ngil lozim bo‘ladi. Abdurashid Nurmurodov – ko‘ngil ko‘zini tasvirga yo‘naltirolgan yozuvchi. Asar qahramonining, umuman shu do‘zaxiy dahshatlar orasidan o‘tgan kishilarning normal psixika egasi bo‘lishi mumkin emas. Bu yoqimsiz haqiqat asarda juda nozik ifodalangan. Shifoxonada davolanayotgan qahramonning navbatdagi yaradorni ko‘rgandagi holati: “Uning qip-qizil boshidan hech bir ma’no sezmaganidan g‘ashim kelib, yuzidagi latta-puttalarni yulib-yulib tashlab, basharasini ko‘rgim keldi. Barmoqlarim qon istaganday kaftlarim qichishardi” tarzida tasvirlanadi va bu tasvir haqqoniyligi bilan qo‘rqinchli, qo‘rqinchli ekanligi bilan chindir.

Abdurashid Nurmurodovning adiblik mahorati faqat urush qatnashchilari ruhiyatini tasvirlashda emas, balki janglardan yiroqdagi odamlar tuyg‘ularini berishda ham namoyon bo‘lgan. Yolg‘izgina o‘g‘li Jo‘raning o‘limiga ishonolmay, tushunarsiz o‘yinlar olib borayotgan olchoq zobitlar qo‘lida qo‘g‘irchoq bo‘lib qolgan Salomat opa holatining: “Sovuq temir qutining bir chetidan jon holatda tishlab tortdim. Temir yumshoq edi, yumshoq. Uzib oldim, deganimda temirda qizil dog‘ qoldi. Lablarim tirnaldi degan o‘yda qonni tuflab tashladim. Tobut ustiga tishlarim to‘kildi” tarzida ifodalanishi yozuvchining inson ruhiy holatini chuqur tushunish, uni qabariq tasvirlash mahoratidan dalolatdir. Odam o‘zini unutgan trans holatda ana shunday qudrat kasb etishi mumkin.

✍️Qozoqboy Yo‘ldosh, professor

Davomi bor

📚 @kitoblar_pdf