#Adabiyot

Roman haqida ayrim mulohazalar (3)

Anʼanaviylarini qoʻya turaylik, yangi roman, yaʼni, “burjua epopeyasi” sifatidagi roman nazariyasiga asos solgan Gegel janrning mohiyatini “qalb poeziyasi bilan turmushdagi munosabatlar prozasi”, oʻz “ideallari va qalb amri”ga binoan yashayotgan odam bilan muhit ziddiyatida koʻradi. Gegel qarashlarini rivojlantirgan mutaxassislar roman asosiy eʼtiborni oʻz holicha butun bir olam boʻlmish odamga qaratadi degan mavqeda sobitlar. Jumladan, roman qahramonining taqdiri va egallagan mavqei uning oʻziga nomuvofiqligi (M. Baxtin) yoki “muhit bilan, uning meʼyor va talablari bilan kelisha olmasligi”ga (G. Pospelov), romanda “shaxs hayoti bilan ijtimoiy hayot nisbiy mustaqil stixiyalar” (V. Bogdanov) sifatida tasvirlanishiyu asosida “shaxsning intilishlari bilan umum qabul qilingan meʼyorlar ziddiyati” (A. Mixaylov) yotishiga urgʻu beriladi. Shundan kelib chiqib, “u yoki bu tarzda oʻzi yashayotgan ijtimoiy muhitga qarshi turgan shaxsning ruhiy olami” (Ye. Meletinskiy), uning “eski dunyoning tasavvur va aqidalari bilan toʻqnashuvda maʼnaviy va aqliy rivojlanishi”, “ijtimoiy xarakterining shakllanishi” (G. Pospelov) romanning asosiy muammosi ekanligi eʼtirof etiladi. Professor Qozoqboy Yoʻldoshevning hozirgi milliy romanchiligimiz haqida toʻxtalib, uning “voqea ham, gʻoya ham emas, balki birinchi navbatda, betakror shaxs ruhiyatidagi tovlanishlar tasviridir” deganiga ham shularning davomi sifatida qarash mumkin. Ushbu fikrning birinchi qismi, yaʼni, “voqea ham, gʻoya ham emas” deyilgani zamonaviy romandagi siljishlarni ifoda etayotgandek boʻlsa-da, ikkinchi qismi, yaʼni, janr mohiyatining “betakror shaxs ruhiyatidagi tovlanishlar tasviri” bilan bogʻlab qoʻyilayotgani, bizningcha, janr mohiyatini tor tushunishga olib boradi. Negaki, birinchidan, bu taʼrif romanning birgina koʻrinishi – psixologik romanga nisbatan koʻproq mos keladi; ikkinchidan, shaxsning muhit bilan ziddiyatiyu ruhiyatidagi shu bilan bogʻliq tovlanishlarni tasvirlashning oʻzi tugal maqsad boʻlolmaydi. Kamina bilan Qozoqboy Yoʻldoshev qarashlaridagi farqlovchi chiziq ayni shu nuqtadan oʻtadiki, biz romanda qahramon (uning muhit bilan ziddiyatlari, ruhiyati) ham, voqea ham vosita deb hisoblaymiz. Zero, masalan, oʻzbek romanchiligining sara namunalari – “Oʻtgan kunlar”, “Kecha va kunduz”, “Qutlugʻ qon”, “Lolazor”, “Muvozanat” kabilar, Qozoqboy Yoʻldoshev aytmoqchi, “mualliflari personajlar shaxsiyatiga xos qirralarni roman janri miqyosida ochishni badiiy niyat qilganlari” uchun roman yoki ular Otabek, Miryoqub, Yoʻlchi, Yaxshiboyev, Yusuf otliq “betakror shaxslar ruhiyatidagi tovlanishlarni” tasvirlash uchungina yaratilgan desak, adiblarning badiiy niyatlarini chala anglagan boʻlib chiqamiz. Negaki, garchi, gap niyat haqida borayotgan esa-da, asli har ikki holda ham asar badiiy voqeligidangina kelib chiqilayotgan, uning ortida turgan ijodkor subʼyekti eʼtibordan chetda qolayotgan boʻladi. Yaʼni, boshqacha aytsak, gap sanalgan asarlarning yaratilish sababiga, ularning yozilishini ehtiyojga aylantirgan omilga borib taqalmoqda. Shu maʼnoda, Qozoqboy Yoʻldoshev “romanning janrini belgilashda muallif niyati hal qiluvchi koʻrsatkich qilib olinsa, toʻgʻri boʻladi”, deganida toʻla haq. Faqat bu oʻrinda oʻsha niyatning oʻzini aniqlab olish zarur boʻladi. Ispan adabiyotshunosi A. Priyeto “roman qoniqmaslik yoki ishonchu umidlarda aldanishdan kelib chiquvchi isyon natijasida dunyoga keladi” deb aytadi. Fikrimizcha, yuqoridagi romanlarning bari ayni shunday “isyon” – muayyan bir ijtimoiy-tarixiy sharoitda yetilgan maʼnaviy-ruhiy ehtiyoj mahsulidirki, bizningcha, hozir buni asoslashga alohida toʻxtalib oʻtirishga zarurat boʻlmasa kerak. Shuningdek, ularning barida zamonni, jamiyatning joriy holatini idrok etishga intilish borligi, mualliflari uchun oʻzlari yaratgan badiiy voqelik olam va odam mohiyatini anglash uchun bir kalid, oʻzlari anglagan haqiqatni yaxlit badiiy konsepsiya tarzida ifodalash vositasi ekanligi ham shubha uygʻotmaydi.