Ilm duri

#Kitobxon_fikri

Tolstoyning “Tirilish” asarini o‘qib...

Bir inson taqdiri sizningcha qanchalar ahamiyatga ega? Siz biror kim hayotiga qanchalar daxldor bo‘la olasiz? Kimningdir hayoti o‘zanini o‘zgartirib, vayron qilib yuborishga sizning qurbingiz yetadimi? Bu savollarga javob topa olmasligingiz yoki qodir emasman, unchalikka bormasman qabilidagi javoblarni berishingiz mumkin. Ammo Tolstoyning “Tirilish” asarini o‘qir ekansiz, bir-birining hayotiga dahldor bo‘lgan, kimningdir taqdirini kimdir o‘yinchoq qilgan, kimlarningdir jabrlanganini, kimlarningdir o‘zgalar hayoti evaziga rohatda yashayotganini ko‘rishingiz mumkin. Tolstoy aristokratlar toifasidan bo‘lganligi uchun, asosan, asarlarining qahramonlari aynan kiborlar jamiyatiga mansubdir. Dostoyeviskiyning o‘zi qashshoq yashagani sababli asarlari maydonida ko‘proq kambag‘allar rol’ o‘ynaydi. “Tirilish” asarida esa har ikki toifa birlashtirilgan: Avvaliga barcha yigitchalar singari pok, sodda va samimiy bo‘lgan, keyinchalik muhit ta’siri bilan qalbi qoralasha boshlagan hamda pokiza bir qizning baxtini qalbi kabi qaro qilgan o‘ziga to‘q oila farzandi Nexlyudov; Hatto tug‘ilishida ham odamdek tug‘ilmagan, molhonadan boqib olingan, ammo yaxshi tarbiya topgan sodda, orzulari osmon, muhabbati sof qizdan bir kechada baxtiqaro, nomusi toptalgan, umr bo‘yi azoblarga mahkum etilajak qizga aylanib qolgan Katyusha; jabr-zulimlardan, qora mehnatdan to‘ygan, alamzada qora xalq; xalq hisobidan hayot kechiradigan, o‘zini xalqning taqdirini hal qilishga haqliman deb hisoblovchi jirkanch amaldorlar.
Nehlyudov ham Katyushani sud zalida ko‘rib, qilgan qabihligining oqimatini his qilgunigacha yuqorida aytilgan amaldorlar jamiyatining bir bo‘lakchasi edi. Ko‘radi-yu o‘sha mash’um xatosidan avval hirs o‘tidan qanchalar yongan bo‘lsa, endi aybdorlik hissini shu qadar kuchli tuyadi. Aybdorlik hissi uni Katyushaga yordam berish yo‘lidagi uzoq va azobli sarsongarchiliklarga va hatto foxishaga(!) uylanishga rozi bo‘lishga qadar yetaklaydi.
Katyusha avvaliga beozorgina, mushtipar qiz. Keyin esa alamzada va hayotidan xafa, psixologiyasi qattiq jarohatlangan obraz. U ham ko‘plab qizlar qatori baxtli bo‘lishga haqli edi. Ammo taqdir to‘foni uni avval ko‘chama-ko‘cha sudradi keyin foxishaxonaga, so‘ng qamoqqa tiqdi.
Tolstoy Nehlyudov orqali o‘zining fikrlarini, siyosat, tuzimga nafratini, dinga qarashlarini asarida aks ettirgan. Masalan, Katyushaning sud jarayonini olaylik, sudyalar hukm chiqarishi kerak ammo hammaning xayolida har xil narsa. Biri o‘ynashining oldiga kechikmay borish payida bo‘lsa, boshqasi kechasi bilan islovatxonada tunni bedor o‘tkazgani uchun qattiq charchagan. Nima bo‘lsa bo‘lsinu shu sud tezroq tugasin deb turibdi. Vaholanki, ular tirik odamlarning hayotini hal qilish masalasi ustida turibdi.
Tolstoy “Amaldorlarning o‘zi jinoyatchi-yu yana gunohkorlarga hukm o‘qiydimi? Jinoyatchi jinoyatchini qanday jazolashi mumkin, bunga haqqi bormikan?” kabi savollarni “Tirilish”da ko‘ndalang tashlaydi. Minglab odamlar arzimagan aybi uchun(masalan, gilam o‘g‘irlagani, shaxsini tasdiqlovchi hujjati bo‘lmagani) qamoqqa tashlanadi va oylab, yillab hukumatning yodidan chiqib ketadi. Qamoqxonalar esa do‘zaxning o‘zginasi. 150 kishilik joyga 500 kishini tiqib tashlashadi va bechora tirik organizmlar najas solingan paqir tagida tunashga ham majbur bo‘ladi(dahshat). U yerga arzimagan aybi uchun qamalgan psixikasi sog‘lom inson bir oydan so‘ng alamzada, jamiyatdan, davlatdan nafratlanuvchi, ko‘zi qonga to‘lgan vaxshiyga aylanadi. Bunday qamoq, bunday adolatsizlik hech bir odamning tarbiyalanishiga olib kelmaydi, aksincha, haqiqiy jinoyatchiga aylantiradi. Qarabsizki butun davlat, butun mamlakat jinoyatchilar makoni bo‘lib qoladi. Chunki ularda jinoyatchi “yetishtirib beruvchi zavod”lari bor. Tolstoy ortiqcha va adolatsiz zulm odamni alamzadalikka, haqiqiy jinoyatchi bo‘lishiga olib kelishini aytmoqchi bo‘ladi.

©️ Qodirova Gulasal

📚

@kitoblar_pdf

Please open Telegram to view this post