Тоғыз жасында алапат аштықты басынан кешіріп, бір үйлі жаннан жалғыз өзі тірі қалған жазушының жазбасы.

"…аштықтан әлім бітіп көзім қарауытып, есім бірде кірсе, бірде кірмей, тек кірпігім ғана қимылдап, жұртта қалған тастанды күшік сияқты шалажансар жатқан жерімнен ересек біреулердің тауып алып, сыртта тұрған шанаға апарып салғанын, үстіме киіз жауып қымтап жатқанын еміс-еміс білемін.

Сөйтсем бұлар аштықтан жаппай қырылып жатқан қазақ ауылдарын аралап, ең болмаса тірі қалған бала-шағаны аман алып қалу үшін қыстау-қыстауды аралап жүрген комсомол жасақтары екен.
Жолда бір жерге тоқтап, бір ұрттам ыстық ас бергенде барып есімді жинадым. Бізді алып келе жатқан екі адамның әңгімесіне құлақ түрдім. Олар бір қыстаудың есігін қар басып қалғанын көріп, күрекпен аршып үйге кіріпті. Ортасын нар пешпен бөлген үйдің кең зәменкесін айнала өліп жатқан балаларды көреді. Әке-шешесімен 11 баласы біреуі қалмай аштан өліпті. Осыны айтқанда делбе ұстаған жігіт еңіреп жылап келе жатты.

Қалқанды шананың ішінде менен басқа тағы бірнеше бала бар екен. Көбі басын көтере алмай әлсіз ыңырсиды. Бізді қалаға әкелгенде, шанадағы 9 баладан бесеуіміз тірі жеттік.

…Бізді Ырғыздағы панасыздар үйіне орналастырды. Онда тіпті қиын екен. Арық-тұрақ, өзі аш балаларды бит жеп өлтіргенін көзім көрді. Қыстың ұзақ түнінде таң алдында түзге шықтым. Дәретхана деп ойлап, оның қасындағы тақтай қойманың есігін ашып қалғанымда, отынға дайындаған сексеуіл сияқты төбеге дейін тіреп, жиып қойған өзім құрпы кішкентай балалардың өлі денесін көрдім. Сол жерде құлап қалыппын. Артынан біреу-міреу ішке кіргізіп тастапты.

…Нендей дерт екенін білмеймін жаңа ғана сүт ішіп, нан жеп отырған бала оқыс қисая кетіп қылғына бастайды да көзі ақшаңдап жүріп кетеді. Менімен бір кереуетте жатқан бес бала осылай өлді.
…Жазғытұрым ауруханадан шықтым. Киімді беріп жатқан орта жастағы қазақ әйелі еңіреп жылады. Мен «неге жылайсыз?» дедім. Сонда әлгі кісі көз жасын сүртіп: «Осында келген 50 баладан әне бір-екеуің ғана тірі кетіп барасың. Өмірің ұзақ болады екен» деді.

…Жаз шыққан соң балаларға ілесіп, қаланың түскей жақ шетінде «Итмола» деп аталатын тұстағы кірпіш басу үшін үңгіп қазған апанға бардым. Нән апандардың ішінде үйген тезекке ұқсатып, кішкентай балалардың басын жиып қойыпты.
Бақсам, қыста өлген балаларды көме алмай, апандағы қардың астына тастай беріпті.

…Аяғыма әрең тұрып қалаға алғаш шыққандағы көргендерім: ана көшеде аштан өліп жатқан шал, мына көшеде ыңырсып қайыр тілеген кемпір, жуа теріп құдықтың басына барғанымда аштан өліп қалған арыстай дәу жігітті көрдім.
Көшеде өліп қалғандарды күнде тәңертең арнайы адамдар келіп, жалаңаштап, тау-төбе қылып арбаға тиеп алып кетеді. Қаланың шетіндегі үлкен орға алып барып тастайды. Бұлардың бәрі ауылдан арып-ашып жеткен қазақтар еді.

…Және бір есімде қалғаны, анық білетінім: балалар үйі орналасқан қалада тұратын Грошев дейтін орыс саудагер, көзі қарауытып, аштан бұралып қорасына кірген қазақ жігітін табанда атып тастады. Жазықсыз жанды неге өлтірдің, деп сұрап жатқан ешкім жоқ. Бақшама түсті деп Нүри дейтін түрік тағы бір аш қазақты атып тастады. Қысқасы аштықтан әлсіреген қазақтарды кім көрінген атып тастап жатты.

…Менің бұл жазғандарым тоғыз жасымда басымнан кешкен оқиғалар. Өз көзіммен көрген сұмдықтар. Қаншама жылдан кейін есімде қалғандары ғана…
Осы аштықтан Ырғыз ауданы адамдарының оннан бірі, малының жүзден бірі ғана тірі қалды. … Бір шаңырақ астындағы үлкенді-кішілі он екі жаннан тірі қалған жалғыз мен ғана…

Автор: Өтебай ҚАНАХИН, Жазушының "Жер басып жүрсем" кітабынан үзінді

Жерлес эффекті

Отан – отбасынан басталады. Осы сөздің мағынасын терең түсіну керек. Бір отбасында елден ерек тұлға қалыптасса, үш тұлға қалыптасты дей бер. Себебі арбаның алдыңғы дөңгелегі қайда жүрсе, артқысы да сонда жүреді. Көз алдында ағасының не әпкесінің бір пәннен олимпиада чемпионы немесе спорттан жеңімпаз болғанын көріп өскен бала соған талпынып өседі. Жетістік жұғады.

Қызық осы жерден басталады. Бір отбасының өзгеруі көршілеріне, көшесіне, қала берді ауылына әсер етеді. «Мен оны көшеде күресте жеңіп жүрмін ғой. Ал ол чемпион боп жүр» деп, көршінің баласынан озуға тырысады. Ол чемпион басқа қаланың, басқа елдің баласы емес. Көз алдында өскен, бірге ойнаған таныс бала. Екеуінің мүмкіндігі бірдей екенін ұғады. Басқа қаланың баласы чемпион болыпты десе, ол әсер етпес еді. Себебі оны елестете алмайды. «Ақшаға сатып алған шығар... Спортзалы мықты шығар... Тренері білікті шығар... Жолы боп кеткен шығар...» деуі мүмкін. Ал көрші баланың жеңімпаз болуы оған мықты шабыт береді.

Байқасаңыздар, бір ауыл түгел футболшы немесе қазақша күрестен мықты болуы мүмкін. Енді бір ауылдың балалары шетінен пәндерден мықты олимпиадчик. Неге? Бұл – жерлес эффекті. Мұндай ғылыми эффект бар ма, білмеймін. Өзім ойдан шығарып, ат қойып алғанмын.

Мұның жаман жағы да бар. Жерлестерің жаман әдетке үйір болса, оған еріп кету ықтималдығың жоғары.

Ит өзін танымаған соң, айнаға қарағанда үре береді. Өз тарихын білмеген адам да солай.

НЕГЕ СҰЛУ БОЛМАДЫМ ЕКЕН...

Қарындастарым! Інілерім! Неге келбетті, сұлу болмадым деп арызданба, налыма. Адам сыртқы бір қабат терісімен сұлу болмайды. Құдай да пендесінің түрі мен киіміне қарамайды, тек жүрегі мен амалына қарайды. Сұлулық, қайталап айтам, бетте емес, жүректе, жүректе мекендеген рухта болады. Кімнің рухы сұлу болса, онысы адамның бетіне шығады. Мейлі оның ажары анау айтқандай әдемі болмауы мүмкін, бірақ оның рухының әдемілігі айналасындағы бүкіл тірі жанға әсер етеді.

Оған өзіңіз де талай рет куә болған шығарсыз. Бір адамды алғаш көріп тұрсаңыз да, ішіңіз жылы тартып, ағаңызды немесе әпкеңізді жақсы көргендей жақсы көріп тұрасыз. Оның түрі сол сәтте маңызды болмайды. Онымен сөйлескіңіз кеп, лебізін естіп, нұр шашқан жүзінен өзіңіз де нұрланып кеткендей күйде боласыз. Себебі оның рухы сұлу еді, сұлулығы жүзінен тарап, айналасына шашылды.

Рухтың сұлулығы дегеніміз не? Ол - көркем мінез, кішіпейілдік, жұмсақтық, кешірімділік. Құдай Тағала бір пендесін жақсы көрсе, Жәбірейіл періштені шақырып алып: “Мен мына пендемді жақсы көремін. Сен де жақсы көр” дейді екен. Жаратушы ұнатқан пендені ол қалай жақсы көрмесін? Ол барып бүкіл періштені жинап алып: “Пәленшеұлы түгеншені мейірімді Алла жақсы көреді. Сендер де жақсы көріңдер” деп хабарлайды. Содан рухани әлемдегі барлық жаратылыс сол адамды жақсы көргендіктен, жер бетіндегі адамдардың жүрегіне сол адамға деген махаббат салып қояды. Сөйтіп барлық адам өзіне алты аласы, бес бересі жоқ айдаладағы бір кісіні жақсы көріп жүреді. Не үшін екенін өзі де түсінбейді, тек жақсы көретінін біледі. Рухтың сұлулығы осылай көрінеді.

("Ойға терең бойла" кітабынан үзінді. Авторы: Мирас Кесебаев)

МЫНА 5 ТАҒАМНАН БАС ТАРТТЫМ, СОДАН АҒЗАМ 30 ЖАСТА!

54 жастағы Гарвард университетінің генетика саласының маманы Дэвид Синклер осылай дейді. Белгілі бір тағамдардан бас тартудың денсаулыққа және жастыққа қалай әсер ететінін айтып жүр.

Міне, негізгі айтқандары:
1. Тазартылған қанттар, яғни аппақ қант: Синклер тазартылған қанттардан бас тартқан екен. Өйткені олар инсулинге төзімділікке, қабынуға және созылмалы аурулардың жоғарылауына әкелуі мүмкін. Қандағы қант деңгейін тұрақты ұстау – ұзақ өмір сүру үшін маңызды кілт.

2. Өңделген еттер: Ол өңделген еттерден, мысалы, сосиска мен шұжықтарды ваще жемей қойыпты, өйткені олар қатерлі ісік және басқа да ауруларға апарып соғады. Бұл еттерде консерванттар және зиянды қоспалар көп.

3. Транс майлар: Көптеген қуырылған және өңделген тағамдарда кездесетін транс майлардан аулақ болу жүрек аурулары және басқа да жүрек-тамыр проблемаларының алдын алуға көмектеседі. Олар: чипсы, наггетс, попкорн, маргарин, спред, пончик, т.б.

4. Жоғары гликемиялық көмірсулар: Синклер қандағы қант және инсулин деңгейін көтеретін ақ нан мен макарон өнімдері сияқты жоғары гликемиялық көмірсуларды жемейді, өйткені олар қартаю мен салмақтың өсуіне ықпал етеді.

5. Жасанды тәттілендіргіштер: Ол метаболизмге және ішек саулығына теріс әсер етуі мүмкін жасанды тәттілендіргіштерді тұтынбайды. Оған не кірмейді дейсің, бәрі кіреді: тәтті судың, печеньенің, балмұздақтың бәрі соған тұнып тұр.

Синклер табиғи тағамдарға бай диетаның маңыздылығын және ұзақ өмір сүру мен денсаулықты сақтау үшін салауатты өмір салтын ұстанудың маңыздылығын атап өтеді. Диетаға қоса, ұзақ өмір сүру үшін тұрақты физикалық жаттығулар жасап, ораза ұстап тұрады.

Өмір қымбат қой. Ол үшін кейбір тамақтардан бас тартқан жөн. Онсыз да басқа вариантар көп. Прям аш қалмайсыз.

Толығырақ ақпарат алу үшін, бейнероликті осы жерден көре аласыз https://www.youtube.com/watch?v=pUP0rSIu2TI

НЕГЕ ЖІГІТТЕР ӘЛСІЗ БОП КЕТТІ?

Осы сұрақты жиі еститін шығарсыз? Әркім өз білгенін айтар, өз басым жігіттердің әлсірегенін көрмедім. Қайта бұрынғыдан бетер өміршең, ширақ, сергек сияқты. Иә, ішінара суицид жасаған, әскерден қашқан, жылауықтарды да кездестіреміз. Меніңше, олар бұрында да болған. Тек бұрында интернет болмағасын аз ғана адам білуші еді, көпшіліктен жасырын қалатын. Қазір болып өткен жағдай бір сағаттың ішінде мұхит асып, шетелдік сайттарға шығып кетеді.

Мәселенің маңызына оралайық. Рас, әлсіз жігіттер бар. Енді оларды қалай күшейту керек?

Адам қай кезде әлсіз болады? Бойындағы күшін қолданбаған кезде. Мұнай жер астында әлсіз бір сұйықтық боп жата береді. Ал оны жер бетіне шығарып, бір шырпы жақсаң, ешкім өшіре алмайтын алып алауға айналады. Сол сияқты адамның, жігіттің бойында тек соған берілген ерекше дарын, талант, күш, ерік-жігер бар. Оны сыртқа шығару керек, ояту қажет.

Оны қалай оятамыз? Жауапкершілік алу арқылы. Ешкім жұмыс тапсырмаса да, өзің жұмыс, шаруа тауып алуың керек. Мысалы, «мен отбасымды кедей қылмаймын» деп, бақуатты болудың қабілет, әдеттерін үйренуге ұмтыласыз. Ол үшін спорт, білім, тәжірибе қажет. Мұндай миссиямен жүргенде әлсіреуге уақыт болмайды. Күшің күн сайын толып тасып жатқандай күйде боласың. Бойыңда бұрын өзің байқамаған таланттарды байқап, ұйқысынан тұрғыза бастайсың.

Мұндай жауапкершілік арқалаған жігіттер өзіне сенімді боп шығады. Ал сенімді жігіттердің әлсізі жоқ.

Бөлісеміз
Реакция атамыз

КІТАП ОҚЫП БАСТАҒАН АДАМҒА «АБАЙ ЖОЛЫН» БЕРМЕ!

Бір адам кітап әлеміне кіргісі келіп, жақындарынан қандай кітап оқуға кеңес бересің деп сұрайды. Ондайда әрбір қазақ азаматы мақтанышпен, ойланбастан, бірден: «Абай жолын» оқы!» дейді. Дұрыс қой, бізде «Абай жолын» оқымаған қазақ – қазақ емес» деген сөз бар. Анау адам жарайды деп, «Абай жолының» 4 томын алады.

Сол адамды бір айдан кейін көрсең, кітапқа ешбір махаббаты жоқ. «Абай жолын» да аяқтамаған. Басқа кітап та оқып жүрген жоқ. «Не боп қалды?» десең, «сөздері ауыр ма әлде маған ұнамады ма, аяқтай алмадым. Ары қарай кітапқа зауқым соқпай қалды» дейді. Онысы дұрыс.

«Абай жолы» өте керемет және өте ауыр кітап. Оны ұлттың энциклопедиясы дейміз. Жеңіл кітап болғанда қадірлі болмас еді. Басты қателік – осы кітапты жаңа оқырманға ұсыну. «Келіннің бетін кім ашса, сол ыстық» демекші, кітап әлеміне алғаш келгенде тілі жеңіл, оқиғасы қызықты, көлемі аз, біреуге әңгімелеп беруге болатын кітаптар ұсыну керек. Мысалы, Менің атым Қожа, Ұлпан, Жусан иісі, Балалық шаққа саяхат, Гауһартас, Қоңыр күз еді, Өлгендер қайтып келмейді, Бөрібайдың тымағын ит алып қашқан қыс, т.б.

Осыдан кейін оның кітапқа махаббаты оянады. Ары қарай қандай да болсын тілі ауыр кітаптарды оқимын десе, өз еркі. Бастысы іргетас қаланды.

Жүректегі Құдай жаққан отты адам үрлеп өшіре алмайды.

БІР НИЕТ: жақсылық та, жамандық та шығады

Ниет - амалдың рухы. Ниеттің мекені - жүрек. Барлық амал жүректі құбылту, өзгерту, жақсылық қалап тұратындай ету.

Адамдар төртке бөлінеді: Бірі малы бар болып, оны ілімге жұмсайды. Оны көрген адам «менің де малым болса, солай жұмсар едім» дейді. Екеуі де бірдей сауап алады.

Екіншісі, малы бар болып, оны тиісінше жаратпайды, яғни жамандыққа жұмсайды. Оны көрген адам «менде болса, мен де солай жасар едім» дейді. Екеуінің де күнәсі бірдей болады. Яғни, ниет амал секілді.

Ниет амал үшін емес, амал ниет үшін керек.

“Үйленіп, мәһірді бермеуге ниеттенген адам зинақорлық жасаған болады. Қарыз сұрап, қайтармауға ниеттенген адам ұрлық жасаған болады”.

САБЫР ҚАЙ ЖЕРДЕН БАСТАЛЫП, ҚАЙ ЖЕРДЕН БІТЕДІ?

Сахабалардың бірі айтады: «Біз қиындықтарға шыдай алмаған иманды иман деп санамайтынбыз.

Ибн Аббас (р.а.) былай дейді: Сабырдың үш түрі бар. Ғибадатқа сабыр ету сауапты үш жүз дәрежеге көтереді. Харамға сабыр ету алты жүз дәрежеге, қиындықтарға сабыр ету тоғыз жүз дәрежеге арттырады.

Ізгілердің бірі бір қағазға мына аятты жазды: «(Уа, Расулым!) Раббыңның үкімі жүзеге асқанша сабыр ет. Шүбәсіз, сен Біздің назарымызда һәм қорғауымыздасың». Қай кезде қиындық келсе, осы қағазды шығарып оқитын.

Расулалла (Алланың сәлемі мен игілігі болсын) айтқан: «Алланы ұлы санаудың бір жолы – ауруын айтып шағымданбау және басына келген бәлелерді айтпау».

Келген қиындыққа жылау және жүрегімен қынжылу арқылы сабырдың ізгілігі жойылмайды. Айқайлаумен, бақырумен, киімін жыртумен, шағымданумен жойылады.

Көркем сабыр – қиындық шегушіні басқалардан ерекшелендірмейтін сабыр. Яғни, қиындық шегуші басқалардың арасында білінбейді.

Олай болса киімін жырту, бетін ұру және айқайлау харам болады. Бәлкім, халін өзгерту, басқаша сәлде және киім кию секілді нәрселер дұрыс емес шығар. Қайтыс болған адамды сенсіз жаратылған және сенсіз кететін бір құл деп білу керек.

Риуаят бойынша, Сүләймнің анасы Румәйса былай дейді: Балам ауырған еді. Әкесі Әбу Талха кетіп қалған болатын. Ұлым өлді. Үстін жаптым. Қайтып келген кезінде «Науқас қалай?» деді. «Бүгінгі түнді жақсы өткізді» дедім. Сосын тамақ әкелдім, жеді. Басқа түндердегіден де қатты сәндендім, мендегі қалауына жетсін деп. Сосын «Пәлен көршіге қарызға бір нәрсе беріп едім, сұрағанымда қатты жылады» дедім. «Таң қаласың, қандай ақылсыз адамдар бұлар» деді. Сосын «Сенің ұлың саған Алланың сыйы еді. Біздің қасымызда қарызға жүрген болатын. Бүгін Алла Тағала оны кері қайтарып алды» дедім. «Иннә лилләһи уә иннә иләйһи ражиғун» деді де, ертеңіне бұл туралы Расулаллаға (с.а.с.) айтты. «Кешегі түніңіз мүбәрак болсын, сендер үшін үлкен түн еді» деді де, «Жұмаққа кірдім. Әбу Талханың әйелі Румәйсаны сол жерден көрдім» деді.

Бақыт формуласы. Имам Ғазали

КІТАП ОҚЫҒЫҢ КЕЛМЕСЕ НЕ ІСТЕУ КЕРЕК?

Кітап оқығың келмесе, кітап оқитын достар табу керек. Солардың жанында жүріп кітап оқып кетесің. Солардың құрметі үшін, ұялғаннан қолыңа кітап аласың. Әсіресе, телефон істемейтін жерлерде бірге жиналып, арнайы уақыт белгілеп (мысалы, 1 сағат), кітап оқыған жақсы әсер береді. Мамандығы әртүрлі адамдар түрлі кітап оқып отырады.

Одан да жақсысы – оқыған кітапты талдау. Кім не түйді, қандай сөз не оқиға әсер етті, соны баяндап берсе, өзіне де сіңімді, өзгелерге де пайдалы болады. Жаныңдағы адамдардың пікірі қызық. Олар өз ойын қосады не талқылайды. Өзінің кітабында жазылған ақпаратпен параллель жүргізеді.

Сол үшін достардың кітап оқитынын тауып ал. 100% жұмыс істейтін, нәтиже беретін әдіс осы.

НОУТБУК, СМАРТФОН, КӨЛІК АЛУ ӨЗІҢДІ ТАНУҒА ҚАЛАЙ КӨМЕКТЕСЕДІ?

Ең алғаш ноутбук алатын кезде айтишник жігітке айттым: «Сен ноутбукты жақсы білесің ғой. Маған таңдап берші». Ол дүкен аралап жүріп айтып жатыр: «Мынаның процессоры жақсы екен, жылдам жұмыс істейді. Мынаның видеокартасы жақсы екен, ойын ойнайтын болсаң, қатпайды. Мынау орташа ноутбук, офис, презентация, кестемен жұмыс жасауға жетеді. Мәә, мынаны қара! Процессор 16 гига, 16 ядро, жесткий диск 1 тирабайт, видеокарта мощный, осыны алсаң, отдуши қолданасың!».

Алғаш смартфон аларда дәл осылай таңдап беруші еді.

Көлік аларда оның іші-сыртын ақтарып, функцияларын шемішкеше шағатын кісілер бар.

Бұларды не үшін айтып отырмын? Әр адамның өзіне ғана тән функциялары бар. Адам баласы машина сияқты бір зауыттан шыққан жоқ. Әрқайсысы әртүрлі, бір-біріне ұқсамайды. Адам баласын түгел танитын маман жоқ.

Ендеше не істеу керек?

Өзіңді тану үшін кітап оқу керек. Өзіңді өзің ғана тани аласың. Сені біреу тани алмайды. Себебі өзінде жоқ, сендегі бар қасиетті қалай түсіндірсін? Барды бар нәрсемен ғана түсіндіре аласың.

Түрлі кітаптарды оқи отырып, бойыңда жасырынған функцияларды анықтай бастайсың. Ұйықтап жатқан таланттарды оятуға қалауың оянады.

Адам – сондай күрделі жаратылыс. Тал бесіктен жер бесікке жеткенше өзіңді танумен, түзетумен, жақсартумен жүресің.

ТҮЙІН: кітап оқы.

ДЕПРЕССИЯНЫ ІЗДЕМЕ!

Қоғамда депрессия жайлы айтылған сайын әркім өзін тексере бастады: «Осы менде депрессия бар ма? Бар болса, қалай көрінеді? Жоқ болса, неге жоқ?».

Сау басыңа сақина тілемей, жайыңа тыныш жүрген дұрыс. Дені дұрыс адам интернеттен әртүрлі симптомдарды оқып, солар өз бойында бар сияқты сезініп, ауру сияқтанып, ойға беріліп, түбі ауруға ұшырайды. Қазбаламағанда сау болар едің. Тек жүрсең, тоқ жүресің.

Жалпы кімде депрессия болады? Қоғамға пайдасы жоқ адамда болады. Себебі адам өзін біреудің керек еткенінде бақытты сезінеді. Адам солай жаратылған. Қоғамға пайдасын тигізгісі келетін адамда автоматты түрде миссия және мақсат пайда болады. «Мен қалай қоғамға пайда тигізе аламын?» деген сұрақ қояды өзіне. Осы жерде әркім өз бойындағы талантымен бере алады.

Жазушы кітабымен, инженер қабілетімен, дәрігер емімен, әнші әнімен, мұғалім білімімен, құрылысшы құрылыспен, т.б. бере бастайды. Бұл миссия өлгенше тоқтамайды. Яғни, қара басы жерге кіргенше беруді тоқтатпайды. Мұндай адамның бос уақыты болмайды.

Проблеманың бәрі бос уақыты барлардан шығады. Жұмысы жоқ адам не өзі азады, не біреуді аздырады. Бос уақыты бар адам – депрессия өсіп шығатын топырақ.

ТРАВМА СЫЛТАУ ЕМЕС!

Ауылда өстім. Балаларын ұрып тәрбиелейтін ортада ер жеттік. Арасында өзіміз де бұзықтық пен қателігіміз үшін таяқ жеп алатынбыз. Әке қолыңнан шымшып алатын немесе далаға шығарып жіберетін. Анаң шыбықпен сабайды, бірақ анаңдыкі тәтті емес пе? Енесі тепкен құлынның еті ауырмайды демекші, бес минуттан соң ұмытып қаласың. Әрине, түсіну керек, бұл жылына 3-4 рет қана болатын нәрсе. Қалған уақытта ұрсу, қабағын шыту, жекумен бітеді. Әрине, ұрып тәрбиелеу дұрыс емес, бәрібір.

Бірақ бұл қазіргі психологтың пікірінше – травма. Яғни, мен осы жүрекке түскен жарақаттың кесірінен өз баламды да ұруым керек екен, көрген тәрбиемді қайталауым керек екен. Атаңның басы!!! Балаларым дүниеге келгенде ешқашан қол көтермеймін деп уәде еткенмін және соны орындап келемін. Қиын түгі де жоқ. Иә, кейде нәпсің түртіп, қаныңды ішіп қойғанда шымшып алғың келеді. Бірақ адам – шешім қабылдайтын еркі бар жаратылыс емес пе, сол үшін шымшымауды таңдаймын. Тіпті ұрыспаймын да. Иә, болады арасында ұрсып алу. Бірақ артынша құшақтап, ізін шайып жіберем.

Ауылда өстім дедім ғой жоғарыда. Әйелдерін ұратындарды арасында көріп қаламыз. Біреуі ішіп келіп ұрады, бірі ашуланып ұрады. Өте сирек көреміз. Ешкім үйдің сыртына шығармайды.

Бала жастан осыған куә боп өскен бұл жағдай мен үшін – қазіргі психологтың ойынша – травма. Яғни, мен осы жанға түскен жараның кесірінен әйелімді ұруым керек екен. Атаңның басы!!! Үйленбей тұрып-ақ әйеліме ешқашан қол көтермеймін деп уәде еткенмін. Қазір он жылға жақындап қалды, сол уәдеме берікпін. Қиын түгі де жоқ. Иә, кейде нәпсің түртіп, намысыңа тигенде шымшып алғың келеді. Бірақ адам – шешім қабылдайтын еркі бар жаратылыс емес пе, сол үшін шымшымауды таңдаймын. Тіпті ұрыспаймын да. Иә, болады арасында ұрсып алу. Бірақ артынша құшақтап, ізін шайып жіберем.

Травма деген менің ойымша – солай жасамау керек деген белгі. Лұқман хәкімнен әдепті қайдан үйрендің деп сұраса, көшедегі әдепсіздерді нұсқапты. «Қалай?» десе, «Солардың тірлігіне қарап, соны жасамауым керек деп шештім» деген екен.