❗Ha" va "Yo'q" so'zlari bola uchun nafaqat so'z, balki o'z xohishini bildirish va atrofdagilarni boshqarish vositasidir. Bu so'zlarni o'rgatish bolada nutqiy negativizmni kamaytiradi va muloqotni osonlashtiradi.
​Professional logopediyada bu tushunchalar quyidagicha o'rgatiladi:
⚪1. “HA” ni birinchi o‘rgating
Chunki “ha” bolaga yoqadigan narsalar bilan tezroq bog‘lanadi.
Masalan:
Sevadigan ovqatini ko‘rsating.
“Yeysanmi?” deb so‘rang.
O‘zingiz boshni pastga-qayta qimirlatib: “Haaa” deng.
Darrov ovqatni bering.
Har safar:
✔savol,
✔bosh harakati,
✔“ha” so‘zi,
kerakli narsani berish birga bo‘lsin.
Kuniga ko‘p qaytariladi.
⚪2. “YO‘Q” ni vaziyat bilan o‘rgating
Masalan:
Bo‘sh stakanni ko‘rsatib: “Sharbat bormi?”
O‘zingiz: “Yo‘q” deb boshni yon tomonga qimirlating.
Yoki:
O‘yinchoqni yashirib: “Koptok bormi?” “Yo‘q”.
Muhimi: bola “yo‘q” deganda narsa yo‘qligini tushunsin.
⚪3. Avval imo-ishora yetadi
Bola gapirmasa ham:
bosh qimirlatishi,
qo‘li bilan ko‘rsatishi,
kartochka tanlashi ham javob hisoblanadi.
Darrov og‘zidan “ha/yo‘q” chiqishini kutmang.
⚪4. Juda oson savollar bering
Faqat javobi aniq bo‘ladigan savollar:
Suv ichasanmi?
Shirinlik xohlaysanmi?
Chiroq yonib turibdimi?
Mushuk bormi?
Adashtiradigan savollar bermang.
⚪5. Har kuni o‘yin qiling
Masalan:
“Bor-mi yo‘q?”
“Ha-mi yo‘q?”
Predmet yashirish o‘yini
Bola qiziqsa tezroq o‘rganadi.
⚪6. So‘zni qisqa va bir xil ishlating
Doim:
“ha”
“yo‘q”
deb ayting.
“Hop”, “mayli”, “yo‘qku”, “emas” kabi aralash variantlarni boshida ishlatmagan yaxshi.
⚪​ Imo-ishora bilan bog'lash (Vizual tayanch)
​Bola so'zni aytishdan oldin uning harakatini tushunishi kerak.
​"Ha": Boshingizni yuqoridan pastga silkitib, tabassum bilan, aniq "HAAA" deng.
​"Yo'q": Boshingizni o'ngga-chapga silkitib, qo'lingiz bilan ham "yo'q" ishorasini qilib, qat'iy "YO'Q" deng.
✔​Mashq: Boladan biror narsani so'raganda, uning o'rniga boshingizni silkitib javob bering, u sizga taqlid qilsin.
⚪​ "Tanlov" usuli (Eng samarali yo'l)
​Bolaga u yoqtiradigan va yoqtirmaydigan narsalarni taklif qiling.
✔​Yo'qni o'rgatish: Bolaga u yomon ko'radigan o'yinchoqni yoki yegulikni bering (masalan, piyoz yoki achchiq narsa). "Yeysanmi?" deb so'rang. Bola yuzini burishtirsa, darhol o'zingiz: "Yo'q! Yo'q!" deb bosh chayqang. U sizga taqlid qilsa, narsani olib qo'ying. Bola o'shanda "Yo'q" so'zi kuchini tushunadi.
✔​Ha ni o'rgatish: Eng yaxshi ko'rgan shirinligi yoki o'yinchog'ini ko'rsatib, "Beraymi?" deb so'rang. Bola intilsa, "HAAA, ber" deb ayttirishga harakat qiling.
⚪​ "Ahmoqona" savollar o'yini (Provokatsiya)
​Bu mantiqni rivojlantiradi va bolani javob berishga undaydi.
​Ayiqchani ko'rsatib: "Bu vov-vovmi (itmi)?" deb so'rang.
​Bola hayron bo'ladi, siz esa: "Yo'q, bu ayiq!" deb javob bering.
​Keyin oyisini ko'rsatib: "Bu ayami?" deb so'rang va "Ha, bu aya!" deb quvonch bilan tasdiqlang.
⚪​ Alternativ (Tanlov imkoniyati)
​Ikkita narsani ko'rsating:
​"Sut ichasanmi?" (bola jim).
​"Sok ichasanmi?" (bola intiladi).
​Sokni berishdan oldin: "Ha! Sok ber!" deb takrorlatib oling.
❗​Professional tavsiyalar:
​Majburlamang: Agar bola "Yo'q" deyishni o'rgansa, boshida hamma narsaga yo'q deyishi mumkin. Bu normal holat, u o'z "men"ini shakllantiryapti.
✔​Aniq kontrast: "Ha" deganingizda doimo xursand va ijobiy, "Yo'q" deganingizda jiddiyroq bo'ling.
​Kartochkalardan foydalanish: Qizil rangli "X" (yo'q) va yashil rangli "V" (ha) belgilarini ko'rsatib o'rgatish ham vizual xotirani kuchaytiradi.


https://t.me/logoped77

ZPR (Psixik rivojlanishning orqada qolishi yoki ruscha Задержка психического развития) — bu bolaning xotirasi, diqqati, tafakkuri va emotsional-irodaviy sohalarining rivojlanish sur’ati yosh me’yorlaridan orqada qolishidir.
​Bu holat aqliy zaiflik (oligofreniya) emas, balki rivojlanishdagi vaqtinchalik kechikish hisoblanadi. To‘g‘ri yondashuv va o‘z vaqtida yordam berilsa, ZPR bo‘lgan bolalar tengdoshlarini quvib yetishi mumkin.
❗​1. ZPRning asosiy belgilari
​Bolada ZPR borligini quyidagi holatlardan sezish mumkin:
✔​Nutqning kechikishi: So‘z boyligi kamligi, jumlalarni tuzishda qiynalish yoki tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qilish.
✔​Diqqatning tarqoqligi: Bola bitta mashg‘ulotga uzoq vaqt diqqatini jamlay olmaydi, tez charchab qoladi.
✔​Xotira pastligi: Ma’lumotlarni eslab qolish qiyinligi, ayniqsa mantiqiy bog‘lanmagan narsalarni unutib yuborish.
✔​Hissiy yetilmaganlik: Bola o‘z yoshiga nisbatan kichikroq ko‘rinadi (masalan, 7 yoshli bola maktab darslaridan ko‘ra faqat o‘yinchoqlar bilan o‘ynashni afzal ko‘radi).
✔​Idrok qilishning sekinligi: Atrof-muhitdagi voqea-hodisalarni tushunish va tahlil qilish uchun ko‘proq vaqt talab etiladi.
❗​2. ZPRning kelib chiqish sabablari
​ZPR turli omillar natijasida yuzaga kelishi mumkin:
✔​Biologik omillar: Homiladorlik paytidagi toksikoz, infeksiyalar, tug‘ruq jarayonidagi jarohatlar yoki gipoksiya (kislorod yetishmasligi).
✔​Ijtimoiy omillar: Bola bilan kam muloqot qilish, pedagogik qarovsizlik yoki oiladagi nosog‘lom muhit.
✔​Psixologik omillar: Bolaning uzoq vaqt davomida surunkali kasalliklar bilan og‘rishi natijasida tashqi dunyodan uzilib qolishi.
❗​3. ZPR turlari (K.S. Lebedinskaya tasnifi bo‘yicha)
✔​Konstitutsional kelib chiqish: Bola jismonan va ruhan kichik ko‘rinadi (infantilizm). Ular asosan o‘yinga o‘ch bo‘lishadi.
✔​Somatogen kelib chiqish: Surunkali kasalliklar (yurak, buyrak va b.) tufayli bola nimjon bo‘ladi va rivojlanishdan ortda qoladi.
✔​Psixogen kelib chiqish: Oila muhiti yomonligi (haddan tashqari qattiqqo‘llik yoki aksincha, erkalatib yuborish) sababli yuzaga keladi.
✔​Serebral-organik kelib chiqish: Miyaning yengil jarohatlanishi natijasida yuzaga keladigan eng ko‘p tarqalgan va murakkab turi.
❗​4. Qanday yordam berish kerak?
​ZPRni bartaraf etishda kompleks yondashuv zarur:
✔​Defektolog va Logoped: Nutq va mantiqiy tafakkurni rivojlantirish uchun maxsus mashg‘ulotlar o‘tkazadi.
✔​Psixolog: Bolaning hissiy holati va ijtimoiy moslashuvi ustida ishlaydi.
✔​Nevropatolog: Agar kerak bo‘lsa, miya faoliyatini yaxshilovchi dori vositalarini tavsiya qiladi.
✔​Ota-onaning roli: Bola bilan ko‘proq mayda motorikani rivojlantiruvchi o‘yinlar o‘ynash (rasm chizish, konstruktorlar, plastilin), kitob o‘qib berish va sabrli bo‘lish.

​Muhim: ZPR tashxisi qo‘yilgan bolalar odatdagi maktablarda yoki ixtisoslashgan sinflarda ta’lim olishlari mumkin. Asosiysi — muammoni erta aniqlash va maktab yoshigacha korreksion ishlarni boshlash.

https://t.me/logoped77

❗ZPR (Psixik rivojlanishning orqada qolishi) tashxisi bor bolalar bilan ishlashda logoped-defektologning asosiy vazifasi nafaqat nutqni, balki nutqning asosi bo‘lgan psixik jarayonlarni (idrok, xotira, tafakkur) birgalikda rivojlantirishdir.
⚪1. Mashg‘ulotning blokli tuzilmasi
​ZPR bolalarda diqqat barqarorligi past bo‘lgani uchun mashg‘ulotlarni 20-30 daqiqadan oshirmaslik va har 5-7 daqiqada faoliyat turini o‘zgartirish tavsiya etiladi.
✔Tayyorgarlik
Artikulyatsion gimnastika, nafas mashqlari, barmoqlar motorikasi.
✔Kognitiv rivojlanish
Diqqat, xotira va mantiqiy tafakkurni o‘stirish o‘yinlari.
✔Leksik-grammatik
So‘z boyligini oshirish, gap tuzish, predmetlarni guruhlash.
✔Fonetika
Tovushlar talaffuzi va fonematik eshitishni rivojlantirish.
⚪2. Korreksion ish rejasining asosiy yo‘nalishlari
✔​A. Sensor va idrokni rivojlantirish
​ZPR bolalarda ko‘pincha predmetlarning shakli, rangi va hajmi haqidagi tasavvurlar xira bo‘ladi.
➖​Mashqlar: "Shaklini top" (geometrik shakllar), "Kattadan kichikka sarala", "Ranglar olami".
➖​Maqsad: Predmetlarning belgi va xususiyatlarini farqlashni o‘rgatish.
✔​B. Mayda motorika va kognitiv jarayonlar
​"Nutq barmoq uchida" tamoyili asosida:
➖​Mashqlar: Plastilin bilan ishlash, donli ekinlarni saralash, "Nima yetishmayapti?" (rasmdagi kamchilikni topish), "Chigallik" (labirintlar).
➖​Mantiq: Klassifikatsiya qilish (masalan: kiyimlar, idishlar, hayvonlar) va "Ortiqchasini top" o‘yinlari.
✔​C. Nutqiy rivojlanish
​Lug‘at ustida ishlash: Otlar (nima?), fe’llar (nima qilyapti?) va sifatlarni (qanday?) tizimli o‘rgatish.
​Misol: "Meva va sabzavotlar" mavzusida nafaqat nomini, balki mazasini, rangini va qayerda pishishini o‘rgatish.
➖​Bog‘lanishli nutq: Rasmlar ketma-ketligi asosida kichik hikoyalar tuzish. "Ha" yoki "Yo‘q" javoblari o‘rniga to‘liq gap bilan javob berishga undash.
➖​Fonetika: Tovushlarni farqlash (masalan: S va Sh tovushlarini solishtirish).
⚪​3. Mashg‘ulot namunasi (Mavzu: "Uy hayvonlari")
➖​Kirish (2 daqiqa): Barmoq o‘yini "Mushukcha" (panjalarini ochib-yopish).
➖​Artikulyatsiya (3 daqiqa): "Muzqaymoq yalaymiz", "Ot choptirish" mashqlari.
➖​Asosiy qism (10 daqiqa):
​"Kim qanday ovoz chiqaradi?" (Fonematik eshitish).
​"Bolalarini top" (It-kuchuk, Sigir-buzoq) — mantiq va lug‘at.
​"Hayvonning qismlarini ko‘rsat" (shox, dum, tuyoq).
➖​Harakatli daqiqa (2 daqiqa): Hayvonlarning yurishini taqlid qilish (Psixomotorika).
➖​Yakun (3 daqiqa): Rangli qog‘ozdan kuchukcha yuzini yasash yoki rasmga rang berish.
✔​Mutaxassis uchun tavsiyalar:
​Ko‘rgazmalilik: Har bir so‘z va tushuncha rasm yoki real buyum bilan mustahkamlanishi shart.
✔​Takrorlash: ZPR bolalarda ma’lumot xotirada uzoq saqlanmaydi, shuning uchun o‘tilgan mavzuni har mashg‘ulotda qisqacha takrorlash kerak.
✔​Ijobiy rag‘bat: Bolaning kichik yutug‘ini ham maqtab turish uning motivatsiyasini oshiradi.

https://t.me/logoped77

(R47-R49) - nutq va ovoz bilan bog'liq alomatlar va belgilar


R47.0 - disfagiya va afaziya

R47.1 - dizartriya, anartriya

R49.0 - disfoniya

R49.1 - afoniya

R49.2 Ochiq burun va yopiq burun - (ochiq va yopiq rinolaliya)


F98 - Odatda bolalik va o'smirlik davrida boshlanadigan boshqa hissiy va xulq-atvor buzilishlari


F98.5 Duduqlanish
F98.6 - ishtiyoqli nutq - (taxilaliya)
https://t.me/logoped77

ICD-10.
PMPK mutaxassisi uchun eslatma

(F70-F79) - Aqliy zaiflik
Aqliy zaiflik - (aqliy zaiflik)

F70 - engil aqliy zaiflik (50-69 IQ)

F71 - o'rtacha aqliy zaiflik (35-49 IQ)

F72 Og'ir aqliy zaiflik (20-34 IQ)

F73 - chuqur aqliy zaiflik (IQ 20 dan past)

F78 Aqliy zaiflikning boshqa shakllari

F79 Aqliy zaiflik, aniqlanmagan

ICD10 TNR bo'lgan bolalar uchun

F80-F89 - Rivojlanishning buzilishi

F80 Nutq va til rivojlanishining o'ziga xos buzilishlari

F80.0 O'ziga xos nutq artikulyatsiyasi buzilishi (dislaliya)

F 80.1 - motor alaliya.

F 80.2 - hissiy alaliya.

F 80.3 - bolalik afazi.

F80.8 Nutq va tilning boshqa buzilishlari

F80.9 - nutq va til rivojlanishidagi buzilishlar, aniqlanmagan - (umumiy nutq rivojlanishining asoratlanmagan varianti).

Maktab o'quvchilari uchun

F81 Sxolastik ko'nikmalar rivojlanishining o'ziga xos buzilishlari

F81.0 O'qishning o'ziga xos buzilishi (disleksiya)

Shunday qilib, F81.0 kodlaydi:
disleksiya - F81.0;
disleksiya bilan birgalikda disgrafiya - F81.0.

F81.1 Maxsus imlo buzilishi (disgrafiya)

Eslatma. F81.1 "sof" imlo buzilishini, ya'ni o'qishning og'ir qiyinchiliklari bilan birga bo'lmagan disgrafiyani o'z ichiga oladi.
Disleksiya va disgrafiya birlashtirilganda F81.0 kodi ishlatiladi.

F81.2 Arifmetik ko'nikmalarning o'ziga xos buzilishi (diskalkuliya)

F81.3 - Sxolastik qobiliyatlarning aralash buzilishi - (psixogen kelib chiqishi aqliy zaiflik)

F81.9 Sxolastik qobiliyatlarning rivojlanish buzilishi, aniqlanmagan



F82 Dvigatel funktsiyasining o'ziga xos rivojlanish buzilishlari
Asosiy xususiyati vosita muvofiqlashtirishning sezilarli darajada pasayishi bo'lgan va faqat oddiy intellektual kechikish yoki biron bir o'ziga xos tug'ma yoki orttirilgan nevrologik kasallik bilan izohlab bo'lmaydigan buzilish.

F83 - psixologik rivojlanishning aralash o'ziga xos buzilishlari - (miya-organik kelib chiqishining aqliy zaifligi)

F84 Psixologik rivojlanishning umumiy buzilishlari

F84.0 Bolalik autizmi

F84.1 Atipik autizm

F84.2 Rett sindromi

F84.3 Bolalikning boshqa parchalanadigan buzilishi

F84.4 - Aqliy zaiflik va stereotipli harakatlar bilan bog'liq giperaktiv buzilish (IQ 50 dan past)

F84.5 Asperger sindromi

F84.8 - Rivojlanishning boshqa umumiy buzilishlari (somatogen kelib chiqishi yoki miya faoliyatining minimal buzilishi tufayli)


(H60-H95) - quloq va mastoid kasalliklari

H90 - o'tkazuvchan va sensorinöral eshitish halokati, ikki tomonlama

Karlik (eshitish qobiliyati 80 dB dan yuqori):
tug'ma;
erta sotib olingan (3 yoshgacha);
sotib olingan (3 yildan keyin)
Kar
Erta kar
Kech kar

H90.3
Sensorineural eshitish halokati, ikki tomonlama

H90.5
Sensorineural eshitish halokati, aniqlanmagan
Tug'ma karlik NOS
Eshitish qobiliyatini yo'qotish:
markaziy
hissiy
Sensorineural karlik
Eshitish qobiliyati zaiflashgan, nutqning yomon rivojlanishi

H90.6
Aralash o'tkazuvchan va sensorinöral eshitish halok, ikki tomonlama
Eshitish qobiliyatining yo'qolishi (84 dB oralig'ida eshitish qobiliyati)
Nisbatan rivojlangan nutq bilan eshitish qobiliyati


(H00-H59) - Ko'z va uning qo'shimchalari kasalliklari

H53 - ko'rish buzilishi

H53.0 - anopsiya tufayli ambliyopiya
Ambliyopiyaning sabablari:
anizometropiya;
vizual mahrumlik;
ko'zlarini qisib.

H54 - ko'rlik va zaif ko'rish

N54.0 - ikkala ko'zning ko'rligi. Vizual buzilish toifasi 3, 4, 5, ikkala ko'z

N54.1 - bir ko'zning ko'rligi, boshqa ko'zning ko'rishning pasayishi. 3, 4, 5, bir ko'z va ikkala ko'zda 1 yoki 2 toifali ko'rish buzilishi

H54.3 - ikkala ko'zda ko'rishning noaniq yo'qolishi. Ikkala ko'zning 9-toifali ko'rish buzilishi

https://t.me/logoped77