مقصود فراستخواه
6.78K subscribers
1.04K photos
286 videos
168 files
1.2K links
در این کانال اطلاعیه ها وگزارش های مربوط به آثار مقصود فراستخواه منتشر می شود و هدف از آن نقد در حوزه عمومی، کمک به خردورزی جمعی، بسط تفکر انتقادی و مشارکت در گفتگوها و مباحث معطوف به مسائل ایران است
http://farasatkhah.blogsky.com
Download Telegram
مقاله«ایران ؛کشور هزارگانی اسطوره ها»از دکتر فراستخواه در شماره ۱۹۸ ماهنامه آزما
گفت‌وگو با مقصود فراستخواه درباره جامعه شناسی ایرانی؛
جامعه‌شناسی ایران، پروژه‌ای ناتمام است


در ایران، صدای ایدئولوژی در رشته‌ جامعه‌شناسی همیشه بلندتر بوده است

قسمت اول

شنبه ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵


مقصود فراستخواه گفت:‌جامعه‌شناسی در حال مردمی شدن است و شاهد ظهور پدیده‌ای هستیم که می‌توان آن را «علم شهروندی» (در جامعه شناسی نامید یا علم الاجتماع شهروندی : مردمانی که بدون داشتن مدرک رسمی، جامعه‌شناختی می‌اندیشند و به تحلیل جهان خود می‌پردازند. این نشان می‌دهد که جامعه‌شناسی ایران، پروژه‌ای ناتمام است که به حیات پویای خود ادامه می‌دهد.

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از سرویس دین و اندیشه ایبنا، الهام عبادتی در مقدمه گفت و گویش با مقصود فراستخواه نوشت: جامعه‌شناسی در ایران، بیش از آن‌که تنها یک رشته دانشگاهی باشد، عرصه‌ای از کشمکش‌های فکری، نهادی و تاریخی است؛ عرصه‌ای که در آن علم، قدرت و زندگی اجتماعی درهم‌تنیده‌اند. دکتر مقصود فراستخواه از معدود جامعه‌شناسانی است که سال‌هاست این وضعیت را از منظر درونی و انتقادی پی می‌گیرد. او جامعه‌شناسی ایرانی را نه پروژه‌ای شکست‌خورده و نه تجربه‌ای تمام‌شده می‌داند، بلکه «برنامه‌ای متوسط» می‌خواند که در میانه‌ دستگاه‌های بسته و زیست‌جهان‌های زنده‌ی جامعه ایرانی در رفت‌وآمد است. در این گفت‌وگو، فراستخواه با نگاهی تاریخی و تحلیلی از ریشه‌های شکل‌گیری جامعه‌شناسی در ایران، موانع نهادی و فکری آن، و چشم‌انداز پیش‌رو سخن می‌گوید؛ گفت‌وگویی درباره امید، امتناع و امکانِ جامعه‌شناسی در ایران امروز. لازم به ذکر است که این گفت‌وگو سال گذشته و در قالب پرونده «جامعه‌شناسی ایرانی» صورت گرفت، اما به دلیل اتفاقات و رویدادهای جامعه پر جنب و جوش ایران انتشار آن به تعویق افتاد. این گفت و گو را در ادامه می خوانید:

https://telegra.ph/Farasatkhah-07-05
گفت‌وگو با مقصود فراستخواه درباره جامعه شناسی ایرانی؛
جامعه‌شناسی ایران، پروژه‌ای ناتمام است


در ایران، صدای ایدئولوژی در رشته‌ جامعه‌شناسی همیشه بلندتر بوده است

قسمت دوم

به‌این‌ترتیب، آموزش جامعه‌شناسی از حیث مسئله‌محوری کم می آورد و توان تحلیل مستقل وآزادنۀ مشکلات واقعی زندگی مردم را چندان ندارد. دست و پایش بسته است و ذهنش ورزیده نشده تا با امور انضمامی روبه‌رو شود. برنامه‌های درسی نیز اغلب زائد و بی‌ربط‌اند؛ مباحثی طوطی‌وار که نه با واقعیت اجتماعی و نه با زندگی روزمره پیوند دارند. دانشگاه‌ها به‌جای مراکز اندیشه، تبدیل به مدارس بزرگ و حافظه‌محور شده‌اند. این اکوسیستم ناکارآمد، در مجموع، مانع شعله‌ور شدن جامعه‌شناسی در ایران شده است.

بنابراین، مشکل، ذهن ایرانی یا ناتوانی ذاتی او نیست؛ مشکل در نبود میدان پژوهش است. میدان علمی در ایران دشوار، سنگلاخی و پرمانع است. اما این همه مانع از جریان آب باریکه ای از جامعه شناسی ایران نمی شود، ما از نزدیک شاهد مقاومت معرفتی واخلاقی طیفی از اصحاب علوم انسانی و اجتماعی در شهرهای ایرانی هستیم، که به رغم ساختارهای بازدارنده و ضعف محیط علمی همچنان تقلاهای تفکری و علمی و ارتباطی و انتقادی دارند.

در سخنان شما اشتراک جالبی میان جامعه‌شناسی و مسئله‌ی ایران وجود دارد. شما بارها از «موانع» سخن گفتید و نشان دادید که چگونه جامعه‌شناسی در ایران به‌دلیل بسته بودن میدان علمی، نبود دانشگاه خودآیین، نبود حوزه‌ی عمومی و سیاسی‌شدن مسائل اجتماعی، به یک برنامه‌ی «متوسط» بدل شده است. به نظر می‌رسد «نهاد قدرت» در همه‌ی این سطوح حضور دارد؛ از سلطه‌ی فرمالیسم دانشگاهی گرفته تا کنترل نهادی. این وضعیت چگونه می‌تواند دگرگون شود؟
جامعه‌شناسی چگونه می‌تواند از نهاد قدرت رهایی یابد؟

بله، وضعیت واقعاً تراژیک و غم‌بار است. آموزش جامعه‌شناسی در ایران کم‌جان شده است. اجتماعات علمی ضعیف‌اند.

انجمن جامعه‌شناسی ایران نیز در سال‌های اخیر با فشارها ومحدودیت های اشکار ونهان روبه‌رو بوده است. در چنین شرایطی، همان‌طور که اشاره کردم، جامعه‌شناسی در کلاس، در انجمن، و در میدان پژوهش به اسانی نمی‌تواند کنش علمیِ جدی داشته باشد.

https://telegra.ph/Farasatkhah-07-05-2
نشست تخصصی «ایران مانا با ملتی دانا و توانا» با بحث محمد بهشتی و مقصود فراستخواه و با تسهیلگری حبیب جباری

چهارشنبه مورخ ۳۰ اردیبهشت‌ماه از ساعت ۹ الی ۱۱

مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری به‌صورت حضوری و مجازی
فراستخواه: با چه استدلالی اینترنت را می‌بندیم؟/ مردم حق دانستن و حق ارتباط دارند
با این اقدامات است که از ملت، ملت‌زدایی و از ایران، جامعه‌زدایی می‌شود

مقصود فراستخواه، عضو هیئت‌علمی موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی گفت: مردم حق دانستن و حق ارتباط دارند. با چه استدلالی اینترنت را می‌بندیم؟ با این اقدامات است که از ملت، ملت‌زدایی و از ایران، جامعه‌زدایی می‌شود.

ارديبهشت ۱۴۰۵

دیدارنیوز: عضو هیئت‌علمی موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی ضمن تاکید بر لزوم فراهم کردن زمینه کنش‌گری مردم برای توسعه و مانایی ایران گفت: ما از صدای جامعه و حضور جامعه هراس داریم. مردم حق دانستن و حق ارتباط دارند. با چه استدلالی اینترنت را می‌بندیم؟ با این اقدامات است که از ملت، ملت‌زدایی و از ایران، جامعه‌زدایی می‌شود.

مقصود فراستخواه در نشست علمی-تخصصی با عنوان «ایران مانا، با ملتی دانا و توانا» که امروز، چهارشنبه ۳۰ اردیبهشت در مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری برگزار شد، در سخنانی گفت: توسعه در ایران بوروکراتیک و تکنوکراتیک بوده و با نگاه مهندسی انجام شده است، بدون اینکه قابلیت‌ها، ظرفیت‌ها و زمینه‌های واقعی جامعه ایرانی دیده شود....

https://telegra.ph/Farasatkhah-07-05-3
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
رفراندوم روایتی است که تخیل اجتماعی مردم را فعال می‌کند

khabaronline.ir/xq3JL
به نام خدا
معاونت پژوهشی دانشگاه علامه طباطبائی برگزار می‌کند:

شنبه‌شب‌های پژوهش

عنوان: لحظه‌ها و لذات علم‌ورزی

سخنران: آقای دکتر مقصود فراست‌خواه استاد موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی

زمان و تاریخ : ۲۰ تیر ماه ۱۴۰۵ - از ساعت ۱۹ تا ۲۰
https://meeting.atu.ac.ir/ch/research

تصویر: کاشی مسجد جامع یزد؛ جلوه ای از هنر و اندیشه ایرانی
پایداری جامعه ایرانی و سازوکارهای جبرانی خرد در غیاب ساختارهای کلان
تبیین فراستخواه از شکست نظریه کلان استبدادی بودن جامعه ایرانی/ از «بُنه» تا آخرین سنگر شعر؛ راز بقای ایران در برزخ بی نظمی ها

در نهصد و چهلمین نشست شب‌های بخارا، کارشناسان با مرور تجربه‌های تاریخی و فرهنگی ایران نشان دادند چگونه شبکه‌های اجتماعی، آیین‌ها و نهادهای مدنی، ستون‌های پنهان بقا و همبستگی در جامعه ایرانی را شکل داده‌اند...فراستخواه با لحنی تحلیلی نسبت به کلان‌روایت‌های تاریخی که غالباً تصویری از شکست و استبداد را بازنمایی می‌کنند، انتقاد کرد و گفت: وقتی تصویر ایران را از دریچه این کلان‌روایت‌ها می‌بینیم، پر از بی‌ثباتی، جنگ و دولت‌هایی است که می‌آمدند و می‌رفتند. اما آن ایرانی که مردم این سرزمین در آن زیسته‌اند، مجموعه‌ای از روایت‌های کوچک بود، نه آن ابرروایت‌های برساخته. بیشتر ساکنان این سرزمین با شادی‌ها و غم‌ها، در میان بی‌نظمی‌ها، نظم‌های خلاقی ایجاد می‌کردند.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از ایکنا، در روزگاری که جامعه ایران با چالش‌های گوناگون و امواج پیش‌بینی‌نشده تاریخی و اجتماعی و به ویژه تجاوز دو قدرت اتمی آمریکا و اسراییل دست‌وپنجه نرم می‌کند، لزوم بازخوانی مفهوم «همدلی» و واکاوی ریشه‌های تاب‌آوری ایرانیان بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود. در همین راستا و به منظور ارتقای سطح آگاهی عمومی نسبت به ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی کشور برای عبور از بحران‌ها، نشست «شب همدلی» در فرهنگسرای نیاوران برگزار شد. یکی از سخنرانان این نشست دکتر مقصود فراستخواه استاد دانشگاه بود. 
هنر تاریخی ایرانیان برای بقا
مقصود فراستخواه، جامعه‌شناس با ایجاد یک پل ارتباطی میان تاریخ پرفراز و نشیب ایران و شرایط کنونی جامعه، به تشریح چگونگی تداوم حیات در این سرزمین پرداخت. او سخنان خود را با طرح پرسش‌هایی بنیادین آغاز کرد و گفت: پرسش این است: تا به حال این مسیر چند هزار ساله ایران را چگونه پیموده‌ایم؟ مردم چگونه در این سرزمین زندگی کرده‌اند و ایران چگونه باقی مانده است؟
فراستخواه با تأکید بر لزوم استخراج قاعده‌های نهادی از دل تجربه‌های زیسته و فرهنگ ایرانی، به یکی از مهم‌ترین این قواعد اشاره کرد و افزود: یکی از این قاعده‌ها به تصور من به عنوان یک دانش‌آموز، صلح در شرایط ناصالح است. ایرانیان در تاریخ پرحادثه و بی‌نظمی‌هایی که شرایط تخریب برای این جامعه و سرزمین ایجاد می‌کرد، به یک آگاهی تاریخی، یک دانش درونی‌شده از تجربه‌های خودشان و یک خرد فرهنگی دست یافتند.

وی با لحنی تحلیلی نسبت به کلان‌روایت‌های تاریخی که غالباً تصویری از شکست و استبداد را بازنمایی می‌کنند، انتقاد کرد و گفت: وقتی تصویر ایران را از دریچه این کلان‌روایت‌ها می‌بینیم، پر از بی‌ثباتی، جنگ و دولت‌هایی است که می‌آمدند و می‌رفتند. اما آن ایرانی که مردم این سرزمین در آن زیسته‌اند، مجموعه‌ای از روایت‌های کوچک بود، نه آن ابرروایت‌های برساخته. بیشتر ساکنان این سرزمین با شادی‌ها و غم‌ها، در میان بی‌نظمی‌ها، نظم‌های خلاقی ایجاد می‌کردند.
این جامعه‌شناس برای تبیین بهتر پویایی حیات اجتماعی در ایران، به شواهد تاریخی متعددی اشاره و اظهار کرد که فاتحان معمولاً تاریخ را با محوریت جنگ روایت کرده‌اند، در حالی که زندگی‌های خلاق و پویایی در بازارها، مدرسه‌ها، محله‌ها و خانه‌های ایرانی جریان داشته است.
وی در این زمینه به گزارش‌های تاریخی اشاره کرد و گفت: حتی زمانی که اسکندر به ایران می‌آید، از وجود چندین تماشاخانه خبر می‌دهد؛ یعنی زندگی، هنر، خلاقیت و معماری. مدیریت زندگی اجتماعی با مشارکت و همدلی یکدیگر برای حل مشکلات صورت می‌گرفت.
از ضرورت ساختارهای کلان تا جبران کاستی‌ها در سطح خرد و میانی
فراستخواه در بخش دیگری از سخنان خود، به الزامات ساختاری همدلی در سطح کلان جامعه پرداخت و تصریح کرد: در سطح کلان، همدلی نیاز به ساختار و حقوق دارد. با حلوا حلوا گفتن دهان شیرین نمی‌شود و همدلی ایجاد نمی‌گردد. برای شکل‌گیری ما بودن یک ملت، نیاز به صورت‌بندی ساختار قدرت و میثاق‌های اجتماعی است. تا زمانی که نظم دسترسی باز و حقوق مدنی شکل نگیرد، نمی‌توان انتظار نهادینه شدن همدلی را داشت.
با این وجود، این پژوهشگر برجسته به نقطه قوت جامعه ایرانی در جبران این ضعف‌های نهادی اشاره کرد و افزود: با وجود ضعف‌های نهادی در سطح کلان، جامعه ایرانی ظرفیت‌هایی داشت که با سازوکارهای جبرانی در سطوح میانی و خُرد، این همبستگی را حفظ می‌کرد. سطح میانی اجتماع، یعنی جایی که مردم حضور داشتند، با اخلاق، فرهنگ، اندیشه و تخیل ایرانی به جبران محدودیت‌های نهادی می‌پرداخت……
🔸 بحث و بررسی:
روشنفکری دینی؛ تاملی مجدد

🎙️ارائه دهنده: دکتر مقصود فراستخواه

🕰️ این جلسه روز چهارشنبه، ۲۴ تیرماه از ساعت ۱۷ تا ۱۹ به صورت حضوری و آنلاین برگزار خواهد شد.

👈آدرس جلسه آنلاین: https://www.skyroom.online/ch/iaie/general-speech

📌آدرس: تهران، بلوار میرداماد، بین ایستگاه مترو و میدان مادر، پلاک ۱۲۶ ، طبقه ۴ واحد
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
فراستخواه: حتی مراکز پژوهشی دولتی و رانتی هم کاهش سرمایه اجتماعی را نشان می دهند

khabaronline.ir/xq3JL
لحظه_ها_لذتها_ورنجهای_علم_ورزی_+فراستخواه_تیر_1405_در_دانشگاه_علامه.mp3
55.5 MB
پوشه شنیداری سخنرانی دکتر فراستخواه

موضوع: لحظه ها و لذات علم ورزی

دانشگاه علامه طباطبایی - ۲۰ تیر ۱۴۰۵
«کنشگری مرزی»؛ نظریه‌ای برای فهم تداوم ایران
از کنشگری مرزی تا تکنوکراسی سیاست

روزنامه شرق - ۲۳ تیر ۱۴۰۵

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق، بهاره بیات : در تاریخ‌نگاری و جامعه‌شناسی معاصر ایران، نظریه «کنشگران مرزی» به‌مثابه چارچوبی برای فهم تداوم حیات جامعه در مواجهه با دولت‌های متمرکز شکل گرفته است. این نظریه بر نقش کلیدی میانجیگرانی تأکید می‌ورزد که در فضای میان دولت و جامعه به نقش‌آفرینی پرداخته‌اند. بر این اساس، پرسش محوری آن است که این مفهوم در چه بستر نظری، تاریخی و اجتماعی تکوین یافته و به چه دلایلی مورد استقبال قرار گرفته است؟

بخش اول: کنشگری مرزی، نظریه‌ای برای فهم تداوم ایران

مقصود فراستخواه، جامعه‌شناس ایرانی، در نظریه «کنشگران مرزی» چارچوبی برای پاسخ به این پرسش ارائه می‌دهد که چگونه جامعه‌ای با دولت‌های متمرکز نه‌تنها از هم نپاشیده، بلکه گام‌هایی به‌ سوی نوسازی و نهادسازی برداشته است. او معتقد است تاریخ ایران تنها صحنه برخورد «دولت قاهر» و «جامعه مقهور» نیست؛ بلکه لایه‌ای میانی و سیال میان این دو وجود دارد که کنشگران مرزی در آن زیست می‌کنند. این فضا، منطقه‌ای خاکستری است که در آن، نه تقابل عریان انقلابی حاکم است و نه تسلیم محض کارگزارانه. در واقع، تاریخ تمدنی ایران مدیون همین فضای میان‌گیر است که به‌جای نابودی ساختارها، به دنبال اصلاح تدریجی و نفوذ عقلانیت در بدنه قدرت بوده است. کنشگر مرزی، عاملی انسانی است که در فضای میان‌گیر میان «دیوان حکومتی» و «ایوان اجتماعی» تردد می‌کند. او نه چنان در دیوان حل می‌شود که به ابزار صرف قدرت بدل گردد، و نه چنان در ایوان گوشه‌نشینی برمی‌گزیند که پیوندش با واقعیت‌های اجرایی قطع شود. او میانجیگری است که مطالبات جامعه را به زبان بوروکراتیک ترجمه می‌کند و از ظرفیت‌های دولت برای پیشبرد خیر عمومی بهره می‌برد. فراستخواه این توانایی را «نبوغ بقا» می‌نامد. این نبوغ به معنای سازگاری ذلیلانه نیست، بلکه هنری است استراتژیک برای زنده‌ماندن در میان دو سنگ آسیاب؛ یعنی قدرت از بالا و توده‌گرایی (پوپولیسم) از پایین. کنشگر مرزی با این نبوغ، موفق می‌شود از امکانات موجود در دستگاه قدرت برای ساختن زیربناهایی استفاده کند که در نهایت، خودِ آن قدرت را مقید به قانون و رویه می‌کند. برای تبیین چرایی و چگونگی پیدایش این نوع کنشگری، فراستخواه به چهار مؤلفه اساسی اشاره می‌کند که هر یک بخشی از منطق پنهان تاریخ ما را روشن می‌سازد. .....

متن کامل در لینک زیر:
https://telegra.ph/Farasatkhah-07-14
مقصود فراستخواه
Photo
📚 مقصود فراستخواه/ ضیافت کلمات/ همرخ: تابستان ۱۴۰۵

یادداشت ناشر:

این کتاب حدیت نفس نویسنده‌ای است که با زبان دل، درونیات و تأملات وجودی‌اش را از خلوت ذهن به روی کاغذ آورده و در «ضیافت کلمات»، با خود و خواننده سخن می‌گوید. وی در این کتاب، عواطفش را با ژرفایی فلسفی در هم می‌آمیزد و دلمشغولی‌اش را به سرگذشت و سرنوشت انسان ایرانی در این روزگار پر التهاب، دستمایه‌ای برای نوشتن می‌کند. باشد که از دل این نوشته‌ها راهی به قلب مردمان بگشاید و زبان حال را بهانه‌ای برای همدلی و همراهی کند.

مقصود فراستخواه امسال قدم به هفتادسالگی گذاشت و این هفتاد یادداشت که از میان نوشته‌های شخصی او در طی سال‌ها برگزیده شده، دل‌نوشته‌های اندیشمندی است که یک دم از حال دل مردم و روزگارشان غافل نبوده و هر چه گفته و هر چه نوشته، گواهی است بر دلمشغولی‌هایش برای ایران و ایرانی و تقلایش برای گشودن روزنی از نور در دل تاریکی.
همراهی ارزشمند هنرمند جوان افغانستانی، شاه‌مقصود تیموری، نیز بهانه‌ای شد برای محکم کردن پیوندهای همسایگی.

مفتخریم که «ضیافت کلمات» به قلم استاد فراستخواه را تقدیم خوانندگان گرانقدر خود ‌کنیم. امید که ترکیب متن و تصویر و صوت، که با صدای دلنشین نویسنده همراه شده، در دل خوانندگان نقشی از عاطفه و معنا بیافریند و در این ایام پر افتتان، مرهمی باشد بر دل‌های زخم‌خورده و جان‌های رنج‌دیده مردمانمان.

برخی از عناوین یادداشت‌ها:
– ابدیت در دل لحظه اکنون است
– شاید جهان به پرسش‌های ما پاسخ بدهد
– جهان در میانه راه خویش
– قابیل و هابیل
– خدا آن است که اشک بریزد
– شاید آشوب نفس‌هایمان بداهه‌ای شد
– صلح مهم‌تر از حقیقت بود
– حماسه و تراژدی
– دوئل زندگی و مرگ
– دموکراسی مناسک صندوق نیست
– از آرمانشهر تا ویرانشهر
– اشک‌های تلح بی‌حاصل
– کاش اذان با ناقوس همصدا می‌شد
– جایی باید سر فرود آورد و فروتن بود
– تنهایی‌های غریب ما
– قلمرو مشاع معرفت و فضیلت سکوت
…


https://hamrokh.com/kala/ziafat-e-kalamat/
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
📚 مقصود فراستخواه/ ضیافت کلمات/ همرخ: تابستان ۱۴۰۵

https://hamrokh.com/kala/ziafat-e-kalamat/
ناهمخوانی ایده و ماده دانشگاه در ایران

گفت‌وگو با مقصود فراستخواه به بهانه تجدید چاپ کتاب سرگذشت و سوانح دانشگاه در ایران
روزنامه ایران، 28 تیر 1405

بحث درباره تاریخ و هویت دانشگاه، معمولاً از همان جنس گفت‌وگو درباره تاریخ و جامعه ایران است. طرح پرسش‌هایی نظیر اینکه چرا نهاد علم در ایران نتوانسته همان جایگاهی را بیابد که در تجربه تاریخی غرب پیدا کرده است؟ و همچنین طرح پرسش‌هایی پیرامون نسبت میان ساختار و عاملیت، ریشه‌های تاریخی نهاد دانشگاه، نقش سنت، عرفان، دولت، جامعه مدنی و جایگاه دانشگاه در تحولات معاصر ایران، به نوعی بازخوانی تاریخ و جامعه از منظر این نهاد تأثیرگذار است. تجدید چاپ کتاب «سرگذشت و سوانح دانشگاه در ایران» فرصتی است تا این پرسش‌ها بار دیگر به صورتی عمیق‌تر مورد بازاندیشی قرار گیرند. این اثر که از مهم‌ترین پژوهش‌های دکتر مقصود فراستخواه درباره تاریخ اجتماعی نهاد دانشگاه به شمار می‌آید، با تکیه بر رهیافتی جامعه‌شناختی، دانشگاه را در متن شبکه‌ای از ساختارهای تاریخی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی تحلیل می‌کند. در این گفت‌وگو فراستخواه معتقد است سرنوشت دانشگاه ایرانی را نمی‌توان بدون توجه به وزن تاریخ، کیفیت نهادهای اجتماعی، مناسبات قدرت و استقلال جامعه مدنی توضیح داد؛ تحلیلی که شاید قابل تعمیم به دیگر نهادهای ایرانی نیز باشد.

سمیرا دردشتی

روزنامه‌نگار

به نظر می‌رسد شما در کتاب «سرگذشت و سوانح دانشگاه در ایران» ناکامی تاریخی ایران در نهادینه‌سازی علم را عمدتاً به ساختارهای دیرپا و جان‌سخت نسبت می‌دهید و نقش کنشگران را ثانویه تلقی می‌کنید. پرسش این است که از نظر شما، آیا این تأکید مؤکد بر جبر ساختاری، خطر فرو کاستن عاملیت انسانی را در تحلیل تاریخی به همراه ندارد؟
لازم است اشاره کنم مسأله عاملیت در دوگانه ساختار-‌ کارگزار یک نسبت جدالی است. ساختار می‌کوشد به‌واسطه قدرتی که دارد، محدودیت‌هایی را برای کنشگران ایجاد کند و کنشگران و عاملان اجتماعی نیز حسب افکار، انتظارات، خواسته‌ها و اندیشه‌های خود با این ساختارها کار می‌کنند. ساختار، محدودیت‌های خود را به عاملان تحمیل می‌کند و عاملان نیز سعی می‌کنند افق‌هایی را در ساختار باز و ظرفیت‌هایی در آن ایجاد کنند. اینجا لازم است اشاره کنم عاملیت با اراده‌گرایی (یعنی اینکه کسانی بر مبنای اراده خود می‌توانند تاریخ را تغییر دهند) متفاوت است و اصولاً در جامعه‌شناسی، اراده‌گرایی مورد توجه نیست. کسانی به نام عاملیت ولی به کام اراده‌گرایی بحث می‌کنند و گمان می‌برند انسان‌ها با اراده خود کارهای بسیار خارق‌العاده‌ای می‌توانند انجام دهند. البته ذهن به تعبیر بوردیو، هابیتوس‌ها (عادت‌واره‌ها) و منش‌هایی دارد و خود ذهن به این اعتبار یک ساختار تمام‌عیار است. در کتاب «اخلاق در ایران بین زمین و آسمان» توضیح داده‌ام این ساختار ذهنی چطور عمل می‌کند و چگونه نیروها، اراده‌ها، خواسته‌ها و انتظارات خود را به سطح تحریک شناختی عاطفی و بدنی می‌برد و قدرتش را بر جبرهای ساختاری گسیل می‌کند. اینجا درست همان جایی است که عاملیت رخ می‌دهد و شوق‌ها و تخیلات خود را به جامعه سرریز می‌کند و به یک «تخیل اجتماعی» (social imaginary) مبدل می‌شود که این امر گاهی می‌تواند ساختارها را جابه‌جا کند. با این حال باید مراقبت کرد که درگیر نوعی اراده‌گرایی پنهان نشویم و ساختارها را نادیده نگیریم.
.... متن کامل در لینک زیر: https://irannewspaper.ir/9077/15 https://telegra.ph/Farasatkhah-07-20
شهروند، شهر و فضامندی

مقصود فراستخواه، مسعود کوثری و مریم کهنسال نودهی

شنبه ۳ مرداد 1405 ساعت ۱۷ تا ۱۹

در شبهای گفتگو ، کتاب‌خانه‌ی وزن‌دنیا

تهران، خ طالقانی، بین وصال و نادری، مجموعه تئاتر لبخند
نقدی بر نظریه‌ «کنشگران مرزی»
شهرام اتفاق


مقدمه
نظریه‌ی سیاسی «کنشگران مرزی»، ایده‌ای متعلق به فرهیخته‌ی گرانقدر، «مقصود فراستخواه» است. فراستخواه این نظریه را از حوالی سال‌های ۱۳۸۹ به بعد در آثار و فرصت‌های گوناگونی مطرح ساخته بود. اما دست‌آخر با انتشار کتاب «کنشگران مرزی»، این نظریه را به شکلی منسجم و قابل تحسین سامان داده و در اختیار جامعه‌ی ایران قرار داد.
نظریه‌ی سیاسی «کنشگران مرزی» از لحظه‌ی تولدش به شدت مورد استقبال اصلاح‌طلبان وطنی قرار گرفت و کوشش شد تا این نظریه به عنوان یکی از پایه‌های تئوریک اصلاح‌طلبی در جمهوری اسلامی معرفی شود.
در این یادداشت کوتاه قصد دارم تا ضمن معرفی این نظریه و تمجید از وجوه قابل دفاع آن، به نقد کاربست این نظریه در ایران معاصر (از ۱۳۵۷ به بعد) بروم و درباره‌ی دلایل نادرستی و ناکارآمدی این نظریه و هم‌چنین آثار مخرب‌اش، نکاتی را عرضه بدارم.

۱- تعاریف
یکی از شیوه‌های طبقه‌بندی نظریه‌های تحول اجتماعی، تقسیم این نظریه‌ها به دو گروه ساختارگرا (Structure) و هعاملیت‌محور (agency) است. نظریه‌های ساختارگرا، تحولات اجتماعی را نتیجه‌ی اوضاع ساختارهای اجتماعی می‌دانند و مدعی‌اند که این ساختارهای اقتصادی، نهادی، طبقاتی یا فرهنگی هستند که جامعه را به این یا آن سو هدایت می‌کنند. درحالی‌که نظریه‌های عاملیت‌محور، تحول اجتماعی را برونداد کنش افراد جامعه (عمدتاً نخبگان) می‌دانند و بر نقش عاملیت سوژه انسانی تأکید بسیار دارند.
«عاملیت‌محورها» منتقد جبرگرایی مستتر در نظریات ساختارگراها هستند و «ساختارگراها»، اراده‌گرایی نهفته در دعاوی عاملیت‌محورها را نکوهش می‌کنند.
البته در میانه‌ی این طیف، گروه سومی هم هستند که هم ساختارها و هم کنش‌گری را سزاوار توجه دانسته و نظریات‌شان، ترکیبی از ساختارگرایی و عاملیت‌محوری است.

۲- معرفی نظریه
نظریه‌ی سیاسی «کنشگران مرزی» مدعی است که در زمان حیات و استقرار حکومت‌های اقتدارگرا (غیردموکراتیک) در ایران، می‌توانیم نخبگانی مانند میرزا محمدتقی‌خان فراهانی ملقب به امیرکبیر را سراغ بگیریم که یک پای در «دولت» و پای دیگر در «جامعه» داشته و در مرز «دولت-ملت»، در جهت مصالح کشور، دست به سلسله اقداماتی می‌زده‌اند. به توصیف فراستخواه، فضای آستانه‌ای میان دولت (به‌مثابه‌ی قدرت سیاسی حاکم و غالباً غیردموکراتیک) و ملت (به منزله‌ی مطالبه‌گران)، عرصه‌ی نقش‌آفرینی «کنشگران مرزی» در ایران بوده است.
فراستخواه تصریح می‌کند که ایده‌ی «کنشگران مرزی»، یک نظریه با گرایش عاملیت‌محوری است که البته، نقش ساختارها را منکر نمی‌شود. فراستخواه در این باره می‌نویسد:
دوگانه‌ی عاملیت-ساختار در ایران بسیار بغرنج شده است. آیا ساختار مهم است یا عاملیت اجتماعی؟ ... نویسنده پس از سال‌ها تأملات نظری در متون و منابع مربوط به ساختار و عاملیت، نهایتاً به این نتیجه رسید که در جوامعی مثل ایران، زیرساخت‌ها به قدر کافی توسعه نیافته‌اند و ساختارها، چندان هوشمند نشده‌اند و شاید از خیلی جهات حتا کودن هم هستند و نهادهای اجتماعی نیرومند نیز بسیار اندک است. بنابراین در چنین جوامعی، عاملان انسانی هوشمند و ابتکارات خاص کنشگران، اهمیت تعیین‌کننده‌ای پیدا می‌کنند.[۱]

به این اعتبار، فراستخواه معتقد است که مشکلات ما صرفاً ناشی از ساختارهای موجود و «وضعیتی پیشینی» نیستند، بلکه کنش ما نیز اثرگذار است و مسئله «پسینی» نیز هست.[۲] فراستخواه منتقد نظریه‌هایی است که با رویکرد آسیب‌شناسانه، تنها به تحلیل عقب‌ماندگی تاریخی‌مان می‌پردازند و مروج نوعی تقدیرگرایی هستند.[۳]
دست آخر، فراستخواه تأکید دارد که نظریه‌ی سیاسی «کنشگران مرزی» پوزیتیویستی و متکی به یافته‌های تجربی در جامعه‌ی ایران است و یک نظریه‌ی ایرانی محسوب می‌شود.[۴]
حدود ۹۰ صفحه در ابتدای کتاب به سطح نظری بحث اختصاص یافته و سپس، نویسنده با واکاوی تاریخ ایران به اثبات مدعای خود می‌پردازد و با ارائه‌ی شواهد تجربی نشان می‌دهد که چه کسانی کنشگر مرزی بوده‌اند و چه کسانی می‌توانستند کنشگر مرزی باشند اما نشدند. واپسین شواهد تجربی کتاب به لحاظ تاریخی مربوط به دوره‌ی پهلوی و پیش از ۵۷ است.....

متن کامل در لینک زیر:

https://t.me/ArchiveOfLiberalism/1710
نقدی بر کنشگران مرزی - VER 25.pdf
652.2 KB
🎧 فایل PDF
نقدی بر نظریه‌ی «کنشگران مرزی»

شهرام اتفاق
تیرماه ۱۴۰۵

رسانه‌ی ایران امروز

@ArchiveOfLiberalism
نشست نقد کتاب «سیاستی دیگر : خلق جهان مشترک ایرانی» ،

مؤلف: محمد جواد غلامرضا کاشی ؛

ناقدان: مقصود فراستخواه و رضا نجف زاده ،

سه شنبه 6 مرداد 1405، ساعت 6 عصر ،

تهران ، فرشته ، پلاک 7 ، ساختمان نسل کتاب.