مرتضی مهراد | منتقد فیلم و نویسنده

ادیسه، اسطوره و شهود

تابستان آینده ادیسه‌ی نولان را خواهیم دید. من شروع کرده‌ام به خواندن خودِ کتاب ادیسه‌ی هومر، و به فراخور، قطعاتی از کتاب را اینجا نقل می‌کنم و چیزهایی درباره‌شان می‌نویسم.

چرا ادیسه مهم است؟
ادیسه یک داستان اساطیری است. بنابراین، هنگام مطالعه‌ی این اثر، با دانشی کهن و ژرف از ماهیت و روانِ انسان مواجه می‌شویم.

اسطوره چیست؟
اسطوره قدیمی‌ترین دانش بشری است و چیزی حدود هشت هزار سال عمر دارد. برای درک این عدد، خوب است با دانش مدرن مقایسه‌اش کنیم که چیزی حدود ۵۰۰ سال عمر دارد؛ از رنسانس تا امروز. اسطوره‌ها نه خرافه‌اند و نه داستان شب. بلکه روایت‌هایی بلوغ‌یافته‌اند از واقعیتِ زندگی بشر.

قطعه‌ای از ادیسه
«خدایان در سرای زئوسِ اُلَمپ‌نشین انجمنی آراسته بودند. نخست، خدایِ خدایان [زئوس] لب بسخن گشود: «با آن که سرنوشت روا نمی‌داشت، اِژیست، زنِ مشروعِ پسرِ آتِره را همسر خود کرد و در بازگشتْ پسرِ آتِره را کشت؛ با این همه می‌دانست چه مرگ هراس‌انگیزی در کمین اوست: زیرا که ما وی را آگاه کرده بودیم؛ هرمس [خدای پیام‌‎رسانی] را نزدش فرستاده بودیم تا او را از آن باز داریم که شویْ را بکشد و زن را به‌ همسری بگیرد.»»

معنایش چیست؟
این قطعه یکی از چندین مثالی است که در آن آدم‌ها از خدایان راهنمایی می‌گیرند. این اتفاق برایم یادآور «شهود» است—شکلی از دانستنِ ازلی-ابدی که در جان انسان نهفته است. به نظر می‌رسد ما آدم‌ها بسیار بیش از آنچه خیال می‌کنیم، می‌دانیم و چیزهایی بر ما الهام می‌شود که نمی‌دانیم ریشه و سرچشمه‌اش کجاست؛ ولی گویا ابزارهای شناختی ما گسترده‌تر و روان‌مان عمیق‌تر از تصورمان است.

دلیل این حرفم یک پرسش ساده است: چه شد که نیاکان ما، در طول هزاران سال، به این باور رسیدند که انسان می‌تواند از جایی ورای عقل و تجربه، از «غیب» باخبر شود؟ هرمس که واقعا وجود نداشت که بیاید و اژیست را هشدار بدهد؛ پس این آگاهی از کجا به او رسیده بود؟

بیایید اصلا خودمان را نگاه کنیم. اگر کمی در خاطره‌هایمان دقیق شویم، می‌بینیم تجربه‌ی دریافت‌های شهودی—بی‌هیچ سندِ عقلی یا شاهدِ عینی—در زندگی کم نداشته‌ایم. همان لحظه‌هایی که انگار شست‌مان زودتر از خودمان خبردار شده، و بعد، وقتی گردوغبار ماجرا خوابید و حسابی درباره‌اش تامل کردیم، به زبانِ بانو سعادت، از «شهود به شواهد» رسیده‌ایم.

خلاصه‌ی کلام این‌که، خدایان و اساطیر خصیصه‌های انسانی را نمایندگی می‌کنند و به این دلیل در قالب روایت درآمده‌اند که داستان یکی از بهترین شیوه‌های بیان اندیشه و فلسفه‌ورزی است.

🍻 هم‌سفرانِ سفرِ ادیسه
پیشنهاد می‌کنم با هم ادیسه را بخوانیم. پیش از اکران فیلم نولان، جلسه می‌کنیم و درباره‌ی تجربه‌های‌مان حرف می‌زنیم. و بعد، درباره‌ی خودِ فیلم گپ‌وگفت می‌کنیم. این‌طوری قصه نه ‌فقط خوانده و دیده، که زیسته می‌شود.

@morteza_mehraad
mehraad.com

❤12🕊2😍1

374 viewsedited 09:38