فرمول یک در نگاه اول کلیشه‌ای می‌نماید. پروژه بزرگ و لوکسی است، با کلی ریخت‌وپاش. البته فیلمی که درباره ورزش پولدارها است و هیجان درش حرف اول را می‌زند، خودش هم باید بتواند هیجان‌انگیز، پرطمطراق و چشم‌گیر باشد. پس می‌شود گفت دست‌کم کلیشه خوش‌ساختی است.

اما فرمول یک به چیزی فراتر از کلیشه هم چنگ می‌اندازد. فیلمی که درباره سریع راندن است، درباره دیر رسیدن هم هست. ماشین روی پیست با سرعتی دیوانه‌وار می‌تازد، ولی راننده‌اش سال‌ها است که دیر کرده؛ کسی که می‌تواند ماشین را در جاده نگه دارد، ولی خودش را نه. همین بشر یک جمله بودیستی باحال هم می‌گوید: «آهسته، روان است، و روان، سریع.»

Slow is smooth, smooth is fast.

برد پیت هم در نقش مردی پابه‌سن‌ گذاشته که سر پیری معرکه گرفته، خوب بازی می‌کند؛ به‌ویژه این‌که بفهمی‌نفهمی حال‌وهوای شخصیت آلدو رِین در حرام‌زاده‌های لعنتی را به یاد می‌آورد.

@morteza_mehraad
mehraad.com

در میان ویدیوهای اینستاگرام دیدم که مهران مدیری برای صداوسیما سریال مرد سه‌هزار چهره ساخته. بریده‌ای ازش دیدم به این شرح: دو نفر مجتبی شکوری و سروش صحت را مسخره می‌کنند و خودِ شخصیت شکوری سوتی مسعود فراستی در برنامه کتاب‌باز را دست می‌اندازد که هنگام خواندن «گلوی سیاوش به خنجر بُرید» گفت «بِرید».

چند نکته.
صداوسیما فضای فرهنگی‌ای را که خودش ساخته و به‌ش پروبال داده، به سخره گرفته و نقد می‌کند. بسیار هم عالی. فقط چه کسی قرار است الان این «نقد» را بشنود؟ مخاطبی که بیرون از این ساختار است، یا خود ساختار؟ یعنی باید باور کنیم این ساختار خشک و سنگین ناگهان جوان‌پسند، انتقادپذیر و سنت‌شکن شده؟ یا شاید این شبه‌نقد، نیاز به نقد واقعی را موقتا ارضا می‌کند؟

از این گذشته، راهش را هم بلد نیستند. کمدی، خندیدن به هر آت‌وآشغالی نیست. صرف انتخاب سوژه، فارغ از کیفیت اجرای شوخی، سلیقه و ذائقه طنزپرداز را نشان می‌دهد. وقتی برای دست انداختن یک پدیده فرهنگی، دست می‌گذارید روی بی‌ارزش‌ترین و سطحی‌ترین حاشیه‌اش، خود نشانه فقر فرهنگی نیست؟ سوتی ابلهانه یک منتقدِ عاشق جنجال در تلویزیون چه ارزشی دارد که حضورش در یک سریال را توجیه می‌کند؟ این‌ خودش هیاهوی پوچ دیگری نیست؟ به گمان من که مصداق بارز هم زدن چیزی است که دیگری «ریده». بوگندو و بی‌مصرف.

فقدان خرد و اخلاق خودش را در همین جزئیات به‌ظاهر بی‌اهمیت نشان می‌دهد و از مشکل بنیادینی حکایت می‌کند که کل ساختار فرهنگی را فاسد و بیمار کرده است.

@morteza_mehraad
mehraad.com

در جستار، اندیشه‌ها جایگزین قهرمان قصه می‌شوند و اغلب مثل شخصیت‌ها پرورش‌شان تا گره‌گشاییِ غافلگیرانه ادامه می‌یابد.

نقشه‌هایی برای گم شدن
جستارهایی از ربکا سولنیت

این مجموعه جستار به این دلیل برایم لذت‌بخش است که از همه‌چیز حرف می‌زند. جایی دلش می‌خواهد در تعریفی اغواگر، جستار را به داستان تشبیه کند، جایی دیگر، بدون خجالت از فقدان‌ها و هویتِ گم‌شده‌اش می‌نویسد. گاهی شاعری سرخوش است، گاهی فیلسوفی بدبین. مثلا می‌گوید «برو به جهنم اما وقتی رفتی به راهت ادامه بده و از آن سویش بیرون بیا.»

این‌طوری است که اندیشه‌های جستارهایش قهرمان‌هایی چندبعدی، ظریف و هیجان‌انگیزند.

کتابی است که به‌گمانم اهالی اینجا از خواندنش لذت ببرند. چون در یک معنی، قهرمان جستار، خواننده است؛ کسی که خودش را از خلال جستار کشف می‌کند.

در جستار پایین به گوشه‌هایی از این کتاب سرک کشیده‌ام.
جستارهایی برای آبی دوردست

@morteza_mehraad
mehraad.com

بی‌نقص بودن حاصل ترس است. اما زندگی خوب از اشتیاق سرچشمه می‌گیرد؛ از اشتیاقی آغشته به نقص.

♾️ نقد قسمت شش | خوشا خرابِ خندان

@morteza_mehraad
mehraad.com

این قسمت تد لاسو می‌گه برای یاد گرفتن زندگی باید اشتباه کرد. و اشتباه هم هزینه داره.

ولی تو روزگاری که برای یه فنجون قهوه چرتکه می‌اندازیم، چطور قراره هزینه اشتباه‌هامون رو بدیم؟

تو فراوانی، آزمون و خطا تجربه‌ست و موهبت؛ تو نداری، سقوط.

@morteza_mehraad
mehraad.com

داستان‌های موازی | موفقِ شکست‌خورده

فیلم تازه فرهادی پدیده جالب و پارادوکسیکالی است. هم موفق است، هم شکست‌خورده.

موفق است، چون فرهادی واقعا توانسته فیلم خوش‌ساختی بسازد. ایده‌اش تازه نیست، ولی جالب است. روایت فیلم میان واقعیت و رویا می‌لغزد. تمهیدی که قاعدتا درک فیلم را دشوار می‌کند، اما فرهادی از پس قصه گفتن برمی‌آید. و حتی بازی‌ها به‌طرز عجیبی خوب و درگیرکننده‌اند.

اما این چیزها برای موفقیت فیلم کافی نیست. فرهادی در ایران فقط به‌خاطر این‌که قصه‌گوی خوبی بود یا می‌توانست فیلم‌هایی با فرم پیچیده بسازد مهم نشد. اهمیتش از جایی می‌آمد که فرم و روایت را در خدمت یک جهان‌بینی اخلاقی قرار می‌داد؛ جهانی که در آن انتخاب‌های کوچک‌ آدم‌ها می‌توانست معنایی بزرگ پیدا کند. دروغ کوچک سپیده (گلشیفته فراهانی) را درباره در دسترس بودنِ ویلای همیشگی در درباره الی... هرگز فراموش نمی‌کنم؛ نگاهم به دروغ‌گویی را تازه کرد و سنجه‌ای نو برای سنجش رفتارهای کوچک به من داد.

داستان‌های موازی این را ندارد. فرهادی از دنیای شخصی‌اش فاصله گرفته و وارد سینمای فیلم‌سازهای اروپایی شده؛ سینمایی که از تجربه و جهان فرهادی سرچشمه نمی‌گیرد. (البته در سرزمین بیگانه فیلم ساختن هم اثرگذار است. او دیگر در خانه نیست.)

طُرفه این‌که هنوز همان دنیای آشنای فرهادی را می‌بینیم؛ جایی که زن‌ها آدم‌هایی‌اند درون‌گرا که نمی‌شود فهمید در زندگی‌شان واقعا چه خبر است. می‌توانی ساعت‌ها با تلسکوپ (باشد، با دوربین فیلم‌برداری!) زیر نظرشان بگیری، ولی آخر سر حتی نمی‌توانی مطمئن باشی اسم طرف چیست؛ او فقط زنی است مبهم و گمشده. هم‌چنان حماقت‌ها و دروغ‌های کوچک، رازهای شرم‌آور و اشتباه‌های انسانی زندگی آدم‌ها را زیرورو می‌کنند و فاجعه می‌آفرینند.

اما این توشه پربار فرهادی زیر بار یک داستان‌پردازی سنگین له شده و معلوم نیست فیلم چه می‌گوید. شخصیت‌های فیلم فاقد انگیزه و اشتیاق‌اند و به همین دلیل، ارتباط واقعا معناداری میان‌شان شکل نمی‌گیرد؛ با هم بیگانه‌اند و رفتارهایشان تصادفی است. این آدم‌‎ها به زندگی آدم راه نمی‌یابند.

داستان‌های موازی نسخه خوش‌رنگ‌ولعاب، گوش‌نواز و شهوت‌آلودِ فیلم‌های ایرانی فرهادی است (راستش را بخواهید شهوتش هم خام‌دستانه، ازسربازکنی و خجالتی می‌نماید). به هررو، فرهادی در بازیِ فرمی استاد شده، اما در گیرودار این بازی، علت وجودی فرم و فلسفه فیلم ساختن را فراموش کرده است. فیلم ما را با پرسش «خب که چی؟» تنها و درمانده رها می‌کند. مشکلی که در فروشنده هم به چشم می‌خورد. الان دیگر شاید بشود گفت فرهادیِ هنرمند، شده فرهادیِ تکنسین.

فیلم فرهادی ارزش یک بار دیدن را دارد، ولی بگذارید به یکی از محبوب‌ترین فیلم‌هایم اشاره کنم که بارها دیده‌ام و باز دوست دارم تماشایش کنم. عجیب‌تر از داستان همین ایده را پی می‌گیرد که اگر نویسنده و شخصیت داستان پرشان به پر هم بگیرد، چه رخ می‌دهد. موقعیتْ خیالی است، اما همین خیال پوست از سر واقعیت می‌کند. آخر فیلم، بُهت و کشف و شهود همه با هم به آدم هجوم می‌آورند. این فیلم را کنار فیلم فرهادی بگذارید تا متوجه شوید چرا عجیب‌تر از داستان ضرورتِ ساخته شدن دارد، اما داستان‌های موازی نه.

نقد ایشان روی وبلاگ:
♾️ عجیب‌تر از داستان | نویسنده‌ام کو؟

@morteza_mehraad
mehraad.com

تو محله ما فقط یکی از این دو تا می‌توانستی باشی: کشیش یا گنگستر.
من هر دو شدم.

مستند آقای اسکورسیزی

کشیشِ خالی بی‌نمک و کرخت است. گنگستر هم انسان و اخلاق را نادیده می‌گیرد.

اما چیزی بین این دو هست، میان خیر و شر، فراسوی نیک و بد؛ کسی که می‌داند برای خوب بودن، شرارت، خیره‌سری و قانون‌شکنی هم لازم است.

@morteza_mehraad
mehraad.com

این دیدگاه بهانه‌ای شد برای دوباره خواندن یادداشتی که فروردین نوشتم، وسط جنگ و قطعی اینترنت. پس از شش ماه، شبیه سندی شده از این‌که چه بر سر روح و روان‌مان می‌آید و ما چگونه دوام می‌آوریم.

اینجا از شرم، خوداندیشی و خودپذیری نوشته‌ام.
♾️ کتابی که از شرم نجاتم داد

@morteza_mehraad
mehraad.com

حرف به‌وقتش می‌رسه:

«ما آنیم که زندان را بر خود بوستان گردانیم.
چون زندان ما بوستان گردد، بنگر که بوستانِ ما خود چه باشد.»

مقالات شمس

@morteza_mehraad
mehraad.com

بازخورد جالب‌توجه یکی از خواننده‌هایم در ساب‌استک:
(ساب‌استک پلتفرمی است ویژه نوشتن و خواندن. نقدهایم را آنجا به انگلیسی منتشر می‌کنم.)

یکی از دلایلی که عاشق فیلم‌ها هستم این است که لایه‌های بی‌شماری برای کشف دارند. در زاویه دوربین معنا هست، در ترتیب روایت داستان معنا هست، و در جزئیات فراوانی که بیشتر ما متوجهشان نمی‌شویم. می‌خواهم بگویم مرتضی از آن آدم‌هاست که این لایه‌ها را درک می‌کند و می‌تواند چنان بیان‌شان کند که تجربه تو از فیلم، بعد از خواندن نوشته‌اش، بسیار غنی‌تر شود. او را نمی‌شناسم، اما کاش می‌توانستم هر بار که از سینما بیرون می‌آیم به او زنگ بزنم.

پیام پرمحبتی است و قدردانم، اما چیزی که بیشتر از همه خوشحالم می‌کند این است که چه در فارسی و چه در انگلیسی، این نوع نقد نوشتن اثر می‌گذارد و فهمیده می‌شود. این‌که فیلم‌ها بازیچه و سرگرمی نیستند؛ تجربه‌هایی‌اند برای حس کردن زندگی و فهمیدن معنایش؛ تجربه‌هایی برای چشیدن لذت کشف.

پی‌نوشت
در عبارت «زاویه دوربین» به فیلم همنت اشاره می‌کند؛ جایی که زاویه دوربین بخشی از شخصیت‌پردازی و روایت است.

آدرس صفحه ساب‌استک من.

@morteza_mehraad
mehraad.com

اگر دست من بود، برای همین قاب به فیلم جایزه کارگردانی می‌دادم.

آسمان را در شکاف دو دیوار گیر انداخته. شاعرانه است؛ و عصاره کل فیلم.

@morteza_mehraad
mehraad.com