Oʻquvchi kalkulyator emas: faktlarni qanday yozish kerak?
 
Matnda yutuqlarni koʻrsatmoqchimisiz? Unda oʻquvchini kalkulyatorga aylantirmang.
 
❌ Xato: 
Yangi ilovamizni yuklab olgan 3 500 kishining 68% i pulli obunani xarid qildi.
 
✅ Toʻgʻri: 
Yangi ilovamizni yuklab olgan 3 500 kishidan 2 380 nafari pulli obunani xarid qildi.
 
Nega bunday?
 
Inson miyasi tabiatan ortiqcha zoʻriqishdan qochadi. Hech kim oʻqishdan toʻxtab, “3500 ning 68 foizi qancha boʻlarkan?” deb hisob-kitob qilmaydi, hatto xayolan xomchoʻt qilishga ham erinadi. Diqqat shunchaki keyingi qatorga sakrab oʻtib ketadi.
 
Oqibatda real natijani koʻrsatadigan fakt mavhum statistikaga aylanadi va hech qanday taassurot qoldirmaydi. Ammo 2 380 kishi deb raqam koʻrsatganingizda odamlar aniq miqyosni, tirik mijozlarni tasavvur qila oladi.
 
Qissadan hissa: bunaqa oʻrinlarda matematik amallarni oʻquvchining oʻrniga oʻzingiz bajaring. Matnda ularga tayyor raqamlarni bering.
 
Foydali boʻldi – 🔥
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

Qoʻshtirnoqdan keyin nuqta qoʻyiladimi?
 
Gap oxirida qoʻshtirnoq va boshqa tinish belgilari toʻqnashganda chalkashmaslik uchun ikkita oddiy qoidani eslab qoling.
 
1️⃣ Nuqta qoʻyilmaydi. Qoʻshtirnoq ichidagi matn mustaqil koʻchirma gap boʻlib, soʻroq (?), undov (!) yoki koʻp nuqta (…) bilan tugasa, qoʻshtirnoqdan keyin nuqta qoʻyilmaydi:
 
U sekin soʻradi: “Nima qilamiz?”
Men unga qarab baqirdim: “Tezroq yursang-chi!”
Beixtiyor pichirladi: “Iye, qiziq…”
 
2️⃣ Nuqta qoʻyilishi shart. Agar gap oxirida kelgan qoʻshtirnoq ichidagi qism koʻchirma gap emas, biror nom, yozuv yoki shior boʻlsa va soʻroq yoki undov belgisi bilan tugasa, qoʻshtirnoqdan keyin albatta nuqta qoʻyiladi:
 
Eng sevimli koʻrsatuvim – “Nima? Qayerda? Qachon?”.
Agata Kristi asari – “Va uning ortidan sukunat...”.
Ofisimiz eshigiga osib qoʻyilgan yozuv – “Xush kelibsiz!”.
 

Sodda tushuntiradigan boʻlsam: koʻchirma gap oʻz holicha alohida gap, shuning uchun uning belgisi butun fikrni yakunlaydi. Nomlar va yozuvlar esa gapning shunchaki bir boʻlagi (soʻzi) xolos. Shuning uchun darak gap tugaganini bildirish uchun oxiriga baribir nuqta qoʻyamiz.

Foydali boʻldi – ⚡️
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

🤩 UZOQ KUTILGAN GURUH NIHOYAT OCHILDI!

Shaxsan G‘ulomjon Sobirov ustozning o‘zlari tomonidan 0dan turk tili guruhlariga qabul ochildi 📚✨

Bu — oddiy kurs emas, balki natija berishga kafolatlaydigan kurs.

⏰ Kunlar: Dushanba, chorshanba, juma
🕘 09:00 – 10:30
🕥 10:30 – 12:00
📍 Novza filiali

🔥 Agar siz turk tilini o'rganib natijaga chiqishni istasangiz, bu guruhga qo'shilishingiz kerak.

✍️ Kursga yozilish uchun:
📥 @HilalEdu
📞 +998555197878

@hiloledu_uz

Nega germaniyaliklarni “nemis” yoki “olmon” deymiz?
 
Oʻzbek tilida bu xalqqa nisbatan ikki xil nom ishlatiladi. Ularning asl maʼnosi nima? Nega aynan shu soʻzlarni ishlatamiz?
 
1️⃣ Nemis. Bu nom rus tili orqali kirib kelgan. Ruslar qadimda oʻz tilini tushunmaydigan barcha chet elliklarni nemoy – soqov, gapira olmaydigan soʻzi asosida nemes deb ataganlar. Vaqt oʻtib, bu soʻz faqat Germaniya aholisiga nisbatan qoʻllangan.
 
2️⃣ Olmon. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida, xususan, jadidlar tilimizda koʻproq olmon soʻzini ishlatishgan. Qardosh turklar ham ularni hozirgacha alman deb ataydi. Bu nom qadimgi german qabilalari ittifoqi – alemannlar, yaʼni fransuzcha allemand nomidan olingan.
 
Nemislarning oʻzlari esa oʻzini deutsche (xalqqa mansub) deb atashadi.
 
Sizga qaysi nom koʻproq yoqadi:
 
olmon – 🔥
nemis – 😎
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

Qavslar va tinish belgilari
 
Matnda qavs va boshqa tinish belgilari ketma-ket kelganda chalkashmaslik uchun uchta oddiy qoidani eslab qoling.
 
1️⃣ Qavs gap tarkibida boʻlsa. Vergul va nuqtani qavsning ichiga qoʻymang. Ular har doim yopiluvchi qavsdan keyin keladi. Qavs ichidagi matn (hatto alohida gap boʻlsa ham) kichik harf bilan boshlanadi.
 
Xaridorlarimiz uchun shirinliklar (pechenye, shokolad), mevalar xarid qildik.

Mart oyi hisoboti tayyor (uni xatga biriktirdik).
 
2️⃣ Qavs ichi alohida gap boʻlsa. Agar qavsdagi izoh ikki gap oʻrtasida, butunlay mustaqil kelsa, uni bosh harf bilan boshlang. Nuqtani esa qavsning ichiga (yopilishidan oldin) qoʻying. Tashqarida hech qanday belgi qolmaydi.
 
Savdo hajmi keskin oshdi. (Batafsil jadvalni ilovada koʻrishingiz mumkin.) Biz oʻsishda davom etamiz.
 
3️⃣ Soʻroq va undov belgilari. Hayajon yoki soʻroq faqat qavs ichidagi fikrga tegishli boʻlsa, bu belgilar doim qavsning ichida qoladi.
 
U vaqtida kelishga vaʼda bergan edi (nahotki rost boʻlsa?), lekin kechikdi.
 
Bu qoidalarni bilarmidingiz?
 
✍️ – ha, bilardim
 
🤔 – endi bilib oldim
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

Odamning dunyoqarashi faqat kitoblar bilan boyimaydi. Olimlar, soha egalarining suhbatlaridan ham bahramand boʻlib turish kerak. Oyina.uz ana shunday xayrli ish boshlabdi – “Oʻzlik” kurslarini yoʻlga qoʻyibdi.
 
Tashkilotchilarning aytishicha, loyiha besh oyga moʻljallangan. Har haftada bittadan dars-seminar oʻtkaziladi. Tarix, folklor, til, adabiyot, dramaturgiya, falsafa yoʻnalishlarida olimlar, tadqiqotchilar dars berishadi.
 
Birinchi dars 12-iyun juma kuni 19:00 da ekan. Kirish bepul.
 
Albatta foydalaning.
 
Manzil: “Renessans” kino uyi
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

Oʻz xatolarimizni nega koʻrmaymiz?
 
Yozgan matningizni qayta-qayta oʻqisangiz ham, undagi xatolar va gʻalizliklarni sezmay oʻtkazib yuborganmisiz? Bunga mutaxassislar muallif koʻrligi deb ataydigan hodisa sabab boʻladi.
 
Miya matnni oʻqiyotganda ekrandagi yoki qogʻozdagi harflarni emas, xotirada tayyor turgan fikrni oʻqiydi. Xatolarni esa beixtiyor toʻgʻrilab ketadi.
 
Ushbu holatni yengish va matnni yaxshi tahrir qilish uchun 3 ta amaliy usuldan foydalaning.
 
Ovoz chiqarib oʻqing. Miya eshitish orqali matndagi gʻalizliklarni koʻzga qaraganda ancha tez ilgʻaydi.
 
Vizual formatni oʻzgartiring. Shriftni yoki uning rangini almashtiring, yaxshisi – matnni qogʻozga chiqarib tahrirlang.
 
Teskari oʻqing. Matnni oxirgi xatboshidan boshlab oʻqish miyadagi mantiqiy avtomatizmni buzadi.
 
Bu usullardan foydalanib koʻrganmisiz?
 
😎 – ha, foydalanaman
 
✍️ – yoʻq, endi sinab koʻraman
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

Kitobxonlik klubimizga marhamat! 🖌

​📚 “Matn ortida” kitobxonlik klubining navbatdagi sonida jurnalist hamda muharrir Orif Tolib bilan suhbatlashamiz.

​Mazkur uchrashuvda Ahmad Shimshirgil qalamiga mansub “Amir Temur” kitobi muhokama qilinadi. Muhimi, klubimiz barcha kitobsevarlar uchun ochiq: agar siz ham ushbu asarni o‘qigan bo‘lsangiz yoki tarixiy mavzularga qiziqsangiz, biz bilan birga muhokamada ishtirok etishingiz mumkin.

​⚡️ Uchrashuv 16-iyun, soat 20:00da Chorsu filialimizda bo‘lib o‘tadi.

​🔗 Ishtirok etishni istaganlar hoziroq ro‘yxatdan o‘tishlari mumkin.

​Darvoqe, uchrashuvda faol qatnashib, eng yaxshi savol yo‘llagan ikki ishtirokchi 100 000 so‘mlik vaucher bilan taqdirlanadi. 😍

​@matn_ortida

Jom yoki Yom?
 
Muharrir deganda faqatgina matnni tahrir qiladigan, imlo va uslubiy xatolarni tuzatadigan mutaxassisni tushunish xato. Muharrir ishining qamrovi bundan kengroq. Misol keltiraman.
 
“Zahiriddin Muhammad Bobur ensiklopediyasi”da oʻqiymiz:
 
“YOM – Samarqand viloyatida, Samarqand shahridan janubda joylashgan kent, shu yerdan oqib oʻtuvchi soy Yom suvi deb atalgan (hozirgi Jom soyi). Oʻz vaqtida Amir Temur Movarounnahrni moʻgʻullar istilosidan ozod qilish uchun olib borgan jang-jadallar qisman Yom atroflarida kechgan. “B.”da Boburning 902-h. y. ramazon oyida (1497-y., may-iyun) Andijondan Samarqandga yurishi munosabati bilan eslatiladi” (“B.”, 39-b.). (“Zahiriddin Muhammad Bobur ensiklopediyasi”. T., Sharq, 2014, 234-bet).
 
Endi asl manba – “Boburnoma”ga (T., Sharq, 2002, 55–56-betlar) yuzlanamiz. Hijriy 902-yil voqealari bayonida Andijondan “Samarqand azimati bila” otlangan Bobur mirzo Yoryayloq, Sheroz, Obyor, Qorabuloq, Yom, Xiyobon, Xon yurti, Puli Magʻok, Tarnov, Gʻori Oshiqon, Shovdor, Urgut kabi joy nomlarini sanaydi. Hammasi Samarqand shahrining sharqi va janubi-sharqida joylashgan. Jom esa Samarqandning janubida, “bir nima gʻarbqa moyil”, yaʼni janubi-gʻarbida.
 
Demak, Andijondan Samarqandga kelayotgan odam Bobur zamonida ham, hozir ham Samarqand viloyati Nurobod tumani Jom qishlogʻidan oʻtishi haqiqatga zid. Jizzax viloyati Zomin tumani Yom qishlogʻidan oʻtishi toʻgʻri.
 
“Bobur ensiklopediyasi”ning shu qismini yozgan muallif xatoga yoʻl qoʻygan. Bu xatoni “ushlash” va toʻgʻrilash kimning zimmasida edi? Albatta, nashr muharririning. Muharrir geografiyadan yaxshi xabardor, tarix bilimdoni boʻlganida, muallifga savol qoʻyar va xatoning oldi olinar edi.
 
Husan Karvonli
“Muharrir kerakmi? Kerak!” maqolasidan
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

Kecha Oʻzbekiston xalq yozuvchisi Erkin Aʼzamni yoʻqlagani bordik.
 
Erkin aka bilan shaxsan tanishganimga ham yigirma yil boʻlibdi. Talabalik paytimda u kishidan intervyu olgandim, suhbatimiz Fargʻonada chiqadigan “Ovoza” gazetasining 2007-yil 20-dekabr sonida eʼlon qilingandi. Sahifalovchi adashib, Shukur Xolmirzayevning yoshlikdagi rasmini berib yuborgan, yozuvchining oldida biroz xijolat tortgandim. Lekin intervyuga qoʻygan sarlavham Erkin akaga yoqqandi: “Yozganimni bilaman, bilganimni yozaman”.
 
Erkin aka 2010-yili “Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati” gazetasida chiqqan sheʼrlarimni oʻqib, ancha yaxshi gaplar aytgan, keyin “Tafakkur”da ham bir turkum sheʼrlarimni bergandilar.
 
U kishi bilan koʻrishmaganimga ancha boʻlib ketgandi. 2023-yili uchrashib qoldik. Erkin aka tahrir va imlo yoʻnalishida qilayotgan ishlarimdan xabardorliklarini, lekin ijoddan yiroqlashmaslik kerakligini aytgandilar.
 
Kecha ham ijod, ijodkor masʼuliyati, yozuvchi va jamiyat kabi mavzularda gurunglashdik. Ilmiy ish qilayotganimni eshitib, sevindilar. Saʼdulloni yangi kitobi va uning taqdimoti bilan qutlab, yaxshi tilaklar aytdilar.
 
Bu gaplarni nega yozyapman? 70-yillar avlodi deb ataladigan, sovet davri oxiri va mustaqillik davri boshida milliy adabiyotda oʻzi xos ovoz, katta kuch boʻlgan adiblar bugun katta avlodga, otaxon yozuvchi-shoirlarga aylandi. Ularning hayot va ijod yoʻlida keyingi avlodlar uchun ibrat ham, oʻrnak ham bor. Erkin akadagi soʻz masʼuliyati, ijoddan ogʻishmaslik va ijodkor uka-singillarga xayrixohlik koʻpchilik uchun, jumladan, men uchun ham oʻrnakdir.
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

Bugungi suhbatga tayyormisiz?
 

Bugun “Matn ortida” klubida Ahmad Shimshirgilning “Amir Temur” kitobi haqida maʼruza qilaman. Maʼruza uchun kichik mavzular, qaydlarni tayyorlab oldim:

 
▫️ Amir Temur oilada nechanchi farzand boʻlgan?
 
▫️ “Bizkim mulki Turon”mi yoki “maliki Turon”?
 
▫️ Chigʻatoy elati: “chigʻatoy” soʻzining maʼnosi nima?
 
▫️ Oqar suvga tushishi taqiqlangan musulmonlar
 
▫️ “Kepakbaho”, “kepak narxida” atamalarining tarixga aloqasi bormi?
 
▫️ Temurning xotinlari: Turmush ogʻa, Oʻljoy Turkon ogʻa, Menglik ogʻa, Dilshod ogʻa, Tuman ogʻa. Nega ayollar nomiga “ogʻa” soʻzi qoʻshib aytilgan? Nega xonim deyilmagan?
 
▫️ Oʻrda nima degani? Oltin oʻrda-chi? Oq oʻrda xoni Oʻrdaxon va “oʻrda” soʻzi bogʻliqmi?
 
▫️ Tarix va turmush tarzi bugungi iboralarda ham aks etadi: gʻazab otiga mindi, sipo koʻrinasan.
 
▫️ Amir Temurning Ilyosxoʻja bilan orasi buzilishiga nima sabab boʻlgan?
 
▫️ Temur chumolidan qanday ibrat oldi?
 
▫️ Yoshgina qizining vafotidan gʻamga botgan Temurni kim tushkunlikdan qutqardi?
 
▫️ Temur Hofiz Sheroziyni nega soliqqa tortdi?
 
▫️ “Qoʻy bergan arqonini ham bermaydimi?” – iboraning tarixi
 
▫️ Temur nega 1392-yili vasiyatini eʼlon qildi, Sulton Muhammadni taxt vorisi qilib tayinladi?
 
▫️ Yoʻldoshi uchun jondan kechish: Iboj oʻgʻlon va Amir Jalol hikoyati.
 
▫️ Yildirim Boyazidning jasorati sababi nima edi?
 
▫️ Anqara jangi qanday kechdi? Nega qishloqqa Mahmud Oʻgʻlon nomi berilgan?
 
▫️ Yildirim Boyazid qanday vafot etdi? U temir qafasga solinganmidi?
 
▫️ Sohibqironning hazilga munosabati.
 
▫️ Amir Temurning soʻzdan taʼsirlanishi. Oʻrmondagi qabila boshligʻi Temurga nima dedi?
 
▫️ Temurning oʻgʻli Shohruh va Shohruhiya shahrining nima bogʻliqligi bor?
 
▫️ Temurga “Rosti rusti”, yaʼni “Kuch adolatdadir” deb yozilgan uzukni kim bergan edi? Saltanat ramzi dovul va bayroqni-chi?
 
▫️ Temur kimning salobatidan hayiqqan?
 
▫️ Sayid Baraka, yana bir ulugʻ olim va Temurning ot poygasi nima bilan tugadi?
 
▫️ Temur kitobga qanday munosabatda boʻlgan?
 
▫️ Temur davrida Samarqandda qancha odam yashagan?
 
▫️ “Shohi Zinda” nima degani? Nega maqbaraga bunday nom berilgan?
 
▫️ Nega Sohibqiron Buxoro shahri darvozasidan kirishda otdan tushardi?
 
▫️ Amir Temur sheʼr yozganmi?
 
▫️ Amir Temur ikki amaldorini nega ishdan oldi?
 
▫️ Goʻri Amirmi yoki Goʻri Mir: maqbara aslida kimning sharafiga atalgan?
 
▫️ Ahmad Shimshirgil qalamiga mansub “Amir Temur” kitobining ahamiyati nimada?
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

Matndagi mantiqiy koʻpriklar
 
Tili va imlosi benuqson matnlar ham baʼzan tarqoq, oʻqishga noqulay tuyuladi. Professional tahrirda buning oldini olish uchun xatboshilar orasidagi mantiqiy bogʻliqlikka eʼtibor qaratiladi.
 
Bir xatboshidan ikkinchisiga toʻsatdan sakrash oʻquvchini chalgʻitadi. Fikrlar ravon oqishi uchun ular orasida mantiqiy koʻprik boʻlishi kerak. Koʻprik – oldingi fikrni keyingisiga silliq ulaydigan oraliq gapdir.
 
Keling, bunday mantiqiy koʻprik bor va yoʻq holatni solishtiramiz.
 
❌ Sakrash:
 
Muvaffaqiyatli kanal yuritish uchun sifatli matnlar yozish kerak. Telegram algoritmlari yaqinda yana yangilandi.
 
✅ Bogʻliqlik:
 
Muvaffaqiyatli kanal yuritish uchun sifatli matnlar yozish kerak. Biroq eng yaxshi matn ham oʻz oʻquvchisini topmasa, foydasiz. Buning uchun esa Telegram algoritmlarini tushunish zarur.
 
Ajratib koʻrsatilgan oraliq gap bir-biridan uzoq ikki fikrni mantiqan birlashtirib, matnni yaxlit zanjirga aylantiradi.
 
Siz ham matn yozayotganda xatboshilar bogʻliqligiga eʼtibor berasizmi?
 
😎 – ha, doim tekshiraman
 
🤔 – endi eʼtibor beraman
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

“Mundial” nima degani?
 
AQSH, Kanada va Meksika yashil maydonlarida eng yirik futbol bayrami qizgʻin davom etyapti. Oʻyinlar sharhi va yangiliklarda esa bir soʻzni tez-tez eshityapmiz: mundial. Bu atama oʻzi qayerdan paydo boʻlgan, asl maʼnosi nima?
 
Ispan va portugal tillarida bu soʻz jahon miqyosidagi, dunyoga oid degan maʼnoni anglatadi. U lotincha mundus – dunyo soʻzidan kelib chiqqan. Ispaniyaliklar va lotin amerikaliklar futbol boʻyicha jahon chempionatini qisqacha El Mundial deb atashadi.
 
Ilk bor 1930-yili Urugvaydagi birinchi jahon chempionati afishalarida Campeonato Mundial de Football iborasi ishlatilgan. Vaqt oʻtib, bu soʻz qisqardi va mustaqil atamaga aylandi.
 
Oʻzbek tiliga bu soʻzni sharhlovchilar olib kirdi. Ular jahon chempionati iborasini qayta-qayta takrorlayvermaslik va nutqqa joziba berish uchun ushbu sinonimdan foydalanishadi.
 
Siz qaysi atamani koʻproq ishlatasiz?
 
🔥 – jahon chempionati 
😎 – mundial
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

Bu xabarni tadqiqotchilar guruhimizga tashlab qolishdi.

Koʻrsatuvga olib chiqilgan ekan, ishonchli boʻlsa kerak degan xulosaga keldim.

Jigar sirrozi – ogʻir va katta mablagʻ talab qiladigan kasallik. Alloh komil shifo bersin. Mushkullarini oson qilsin.

@oriftolib | Sahifalarimiz

Nizomlar jamoatchilik muhokamasiga qoʻyilishi kerak

Davlat rahbarining yaqinda qabul qilingan PF-98-sonli farmoni ijrosi boʻyicha Oliy attestatsiya komissiyasi amaldagi nizomlarni yangilab, bir necha yangi meʼyoriy hujjatlar qabul qilsa kerak.

Ilmiy tadqiqot jarayoniga taʼsir qiladigan bunday hujjatlar jamoatchilik muhokamasiga qoʻyilishi, ilmiy hamjamiyatning taklif va fikrlari albatta inobatga olinishi zarur.

Shaffoflik, adolat, hisobdorlik kabilar eng birinchi galda hujjatlarda aks etsin. Undan keyingi qadam – amaliyot.

@oriftolib | Sahifalarimiz

Tushunarsiz yozish ilmiylik belgisi emas
 
Baʼzi tadqiqotlarni koʻrib, hayron qolasan: soha mutaxassislari ham qiynaladigan darajada atamabozlik qilingan boʻladi. Qancha murakkab boʻlsa, shuncha ilmiy koʻrinadi degan qarash matnni oʻqib boʻlmas holga keltiradi. Aslida esa, atamalarni qalashtirish matnni ilmiy qilib qoʻymaydi.
 
Tajribali olimlar bu holatning boshqa sababini ham koʻrsatishadi: murakkab atamalar orqali plagiatni yashirish. Masalan, internetda gap qurilishi oʻzgarmay, faqat atamalari almashtirilgan maqolalar uchraydi. Unda, deylik, pedagogika soʻzi taʼlimga, psixologiya esa ruhiyatga oʻzgartiriladi xolos. Bu shunchaki koʻchirmakashlikni xaspoʻshlaydi.
 
Yana bir qusur – maʼlum atamalar bilangina ilmiy matn yaratishga urinish. Vaholanki, retsepiyent, adresant, paradigma yoki verifikatsiya kabi oʻzlashma soʻzlarni qoʻllash bilangina ilmiy matn yaratilib qolmaydi. Ammo masalaning boshqa tomoni ham bor: koʻpincha tadqiqotchidan shunday yozish talab qilinadi.
 

Ravon yozish joʻn yozish degani emas. Haqiqiy olim fikr teranligi va aniqlikni saqlab, murakkab tushunchani ham ravon tilda yetkazadi.

 
Siz koʻproq qanday ilmiy matnlarga duch kelasiz?
 
🔥 – ravon va tushunarli 
😎 – ogʻir va murakkab
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

Qizil dengiz qayerda-yu, Qora dengiz qayerda?
 
“Yosh kitobxon” tanlovining hakamlaridan biriman. Yaqinda Namangan viloyati bosqichida 1980-yili nashr etilgan kitobdagi shu kunga dovur tuzatilmasdan kelayotgan bir xato zukko bir kitobxon oʻquvchini 1-oʻrindan mahrum etishiga sal qoldi.
 
Tezkor savol-javob shartida oʻsha yosh kitobxonga shunday savol tushdi:
 

Mark Tvenning “Tom Soyyerning yangi sarguzashtlari” asarida keltirilishicha, firʼavn isroilliklarni quvlab qaysi dengiz ostida qolib ketgan edi?

 
Oʻquvchi ikkilanmasdan “Qizil dengiz” deb javob berdi. Savollarni oʻqiyotgan tanlov eksperti “Notoʻgʻri” dedi. Chunki uning qoʻlidagi javob Qora dengiz edi...
 
Chunki 1980-yili “Yosh gvardiya” nashriyotida chop etilgan “Tom Soyyerning yangi sarguzashtlari” kitobi 93-betida shunday yozilgan. Qissani oʻris tilidan Abduvoris Abdumajidov tarjima qilgan. Aftidan, tarjimon oʻrischa variantdagi Chermnoye moreni Chernoye more deb oʻylagan va Qora dengiz deya oʻgirgan. Aslida esa Chermnoye more – Qizil dengizning rus sinodal Injilida qoʻllangan nomi.
 
Agar kitob muharriri geografiyadan yaxshi xabardor boʻlganida, xayolidan “Misr qayerda-yu, Qora dengiz qayerda?” degan fikr oʻtar edi. Agar kitob muharriri tarixdan yaxshi xabardor boʻlganida, Qurʼoni karimni oʻqigan boʻlganida, Muso alayhissalom va firʼavn oʻrtasidagi ziddiyatlardan xabardor boʻlganida, bu voqea Qizil dengizda roʻy berganini bilar edi.
 
Agar kitob muharriri oʻris tilidan yaxshi xabardor boʻlganida asarning oʻrischa matnini qidirib topib, “Chernoye more” emas, “Chermnoye more” deb yozilganini bilar va tarjimonning xatosini toʻgʻrilar edi...
 
Husan Karvonli
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

Davlat va poytaxtlar nomi imlosi boʻyicha muhim qadam!
 
Koʻpdan buyon yechimini kutayotgan, tilimizdagi ogʻriqli muammolardan birining yechimiga qoʻl urilibdi. Davlatlar va ularning poytaxtlari nomlarini rasmiy isteʼmolga kiritish boʻyicha loyiha jamoatchilik muhokamasiga taqdim etildi. Jamoatchilik bildirgan fikr va takliflarni Oʻzbekiston Respublikasi Atamalar komissiyasining ishchi organi – Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori instituti olimlari koʻrib chiqadi.
 
Tashabbus juda oʻrinli! Ayniqsa, mutaxassislarning qator jasoratli qarorlari meni quvontirdi. Masalan, Gruziya – Gurjiston, Mongoliya – Moʻgʻuliston deya oʻzgartirilgani, Yunoniston, Urdun kabi nomlarning tiklangani, sunʼiy tiqishtirilgan -iya qoʻshimchasidan voz kechilib, Shved Qirolligi, Norveg Qirolligi, Finland, Irland shakllari tanlangani oʻzbek tili tabiatiga mos ish boʻlibdi. Shri-Lanka, Kosta-Rika kabi yuzlab nomlardan asossiz defislar olib tashlangani – oqilona qaror. Oʻzim ham bu haqda bir necha chiqishlar qilgan edim, eʼtiborga olinganidan xursandman.
 
Biroq roʻyxatda hali ham tahrirtalab oʻrinlar bor. Loyihani yanada pishiq qilish uchun taklif va mulohazalarimni sanab oʻtaman:
 
1️⃣ Oʻzbekchadagi shakllarga tayangan afzal
 
Oʻzbek tilida qoʻllanib kelgan tarixiy toponimlarni qoʻllash tarafdoriman. Masalan, roʻyxatda Kipr deb berilgan, buni tarixiy anʼanamizga moslab Qibris deb oʻzgartirish kerak. Mongoliya Moʻgʻuliston, Gruziya Gurjiston boʻlgani singari Vengriya ham Mojariston boʻlishi toʻgʻriroq, menimcha.
 
2️⃣ Oʻrinsiz g harfidan voz kechish kerak
 
Rus tilida h tovushi boʻlmagani sababli ular lotin yozuvidagi h bilan boshlanadigan toponimlarni g bilan yozishadi. Oʻzbek tilida esa h tovushi bor! Toʻgʻri, Honduras, Havana (ispancha) yoki Haiti (fransuzcha) soʻzlarida asliyatda h harfi yozilsa-da, talaffuzda tushib qoladi (Onduras, Aiti kabi oʻqiladi). Ingliz tilida esa h bilan aytiladi. Ammo ularni g bilan talaffuz qilishga asos yoʻq! Shunday ekan, xalqaro darajadagi imlosi va mantiqqa tayangan holda bu soʻzlarni g bilan emas, h bilan yozganimiz toʻgʻri:
 
▫️ Gaiti emas – Haiti
 
▫️ Gonduras emas – Honduras
 
▫️ Gavana emas – Havana
 
▫️ Kopengagen emas – Kopenhagen (dancha: København, inglizcha: Copenhagen)
 
3️⃣ Imlo, defis va talaffuzga doir tuzatishlar
 
Roʻyxatdagi quyidagi nomlarni tahrirlashni taklif qilaman:
 
▫️ Andorra la-Vella – Andorra la Vella (asliyatda ham, imlo qoidalari boʻyicha ham defis boʻlmasligi kerak)
 
▫️ Bagama Orollari Hamdoʻstligi – Bahama Orollari Hamdoʻstligi
 
▫️ Bagam Orollari – Baham Orollari
 
▫️ Bermud Orollari – Bermuda Orollari
 
▫️ Rozo – Roso (Dominika poytaxti)
 
▫️ Papeiyete – Papeete (murakkab talaffuzni oʻzbekchada aks ettirish zarurati yoʻq, talaffuzga qulay va keng tarqalgan imloga asoslanish afzal)
 
▫️ Lubnan – Lubnon (talaffuzda shunday ommalashgan, tilga moslashish inobatga olinishi kerak)
 
4️⃣ Kuvayt masalasi
 
Al-Kuvayt davlatining qisqa yozilishida Kuveyt shakli ketib qolibdi, buni Kuvayt shaklida toʻgʻrilash kerak. Qolaversa, Al-Kuvayt nomi Al-Quvayt shakliga oʻtkazib yuborilsa ham yaxshi boʻlardi, chunki talaffuzimizda shu shakl ommalashgan va turli matnlarda shu shakli koʻp uchraydi.
 
5️⃣ Texnik xatolar
 
Soʻrovnomada baʼzi oʻrinlarga ortiqcha html kodlari ( ) va tutuq belgilari (ʼ) tushib qolgan. Ularni tozalab yuborish kerak.
 
Hurmatli obunachilar, tilimizga befarq boʻlmang!
 
Havola orqali kirib, siz ham roʻyxat bilan tanishing va takliflaringizni bildiring. Men bergan takliflar sizga ham maʼqul boʻlsa, “Boshqa” (Boshqa javob) bandiga yozib qoldirishingiz mumkin.
 
🔗 Taklif qoldirish uchun havola:
 
https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjaqAyLYlQur3lESMoqAR9DXXgdYdsi2ky44fiwhy7TW-1sg/viewform?pli=1
 
@oriftolib | Sahifalarimiz