Turk tili ustozi Gʻulomjon xoʻja (turk tilida ustozga hoca deb hurmat koʻrsatishadi) oʻquvchilariga Mulla Isʼhoq haqida savol beribdi.

Bu kishi haqida kanalda oldinroq post eʼlon qilgandim:
👉 https://t.me/oriftolib/4476

Mulla Isʼhoq 1836-yili Xiva xonligida tugʻilgan. Qoʻngʻirot qabilasiga mansub oʻzbeklardan boʻlgan, madrasada tahsil olgan. 1863-yili Samarqanddan hajga otlangan karvonga qoʻshiladi va yoʻlda bir darvesh bilan tanishib qoladi. Bu “darvesh” aslida mashhur sharqshunos Arminiy Vamberi edi. Mulla Isʼhoq sharqshunos bilan birga Budapeshtga ketadi, u yerda venger tilini oʻrganib, venger va chigʻatoy (oʻzbek) tili oʻrtasida jonli koʻprikka aylanadi. Gazeta-jurnallar u haqida maqolalar eʼlon qilgach, anchagina dovruq ham qozonadi.

Turkistonlik olim Vengriya Fanlar akademiyasida ishlay boshlaydi. Sharqshunos olimlarga yordam beradi, vengerchadan oʻzbekchaga tarjimalar qiladi. Oʻzbek xalq ertaklarini venger tiliga oʻgirib, kitob holida nashr etadi. Davriy nashrlarda Buxoro va Xivada oʻtkaziladigan toʻy marosimlari haqida maqolalar ham eʼlon qiladi.

Mulla Isʼhoq musofirchilikda Vengriyada vafot etadi.

Suratda: Mulla Isʼhoqning Vengiyadagi qabr toshi. Manba.

@oriftolib | Sahifalarimiz

Navoiy “Kulliyot”ining nodir faksimile nusxasi Oʻzbekistonga keltirildi

Alisher Navoiy “Kulliyot”ining Turkiyadagi Toʻpqopi saroyi muzeyida saqlanadigan nodir qoʻlyozmasi asosida tayyorlangan faksimile nusxasi Oʻzbekistonga keltirildi.

Jami 802 varaqdan iborat asarni 1495-yilda xattot Darvish Muhammad Taqiy koʻchirishni boshlagan. Qoʻlyozma shoir vafotidan soʻng toʻliq yakunlangan.

Mazkur nashr asrlar osha yetib kelgan qoʻlyozma matnlarini oʻrganish va Navoiy tili xususiyatlarini chuqurroq oʻrganishga xizmat qiladi.

@oriftolib | Sahifalarimiz

“Bu gʻirt SI-ku!”: Yoshlar nega sunʼiy intellektni haqorat soʻziga aylantirdi?

Britaniya va AQSH maktab oʻquvchilari orasida “sunʼiy intellekt” soʻzi oʻziga xos haqorat maʼnosida ommalashyapti. Yoshlar biror narsaning soxta yoki samimiyatsiz ekanini bildirish uchun “Bu gʻirt SI-ku!” iborasini faol qoʻllayapti.

Oʻsmirlar nazarida SI mahsulotlari sirtidan silliq koʻrinsa-da, tagi boʻsh va qalbaki. Shu bois ular kundalik hayotdagi hissiz munosabatlar va yasama xatti-harakatlarni sunʼiy idrokka qiyoslay boshladi.

Yozuvchi Kori Doktorou 2024-yil 14-sentyabrdagi maqolasida buni tasdiqlaydi: uning qizi va tengdoshlari bu iborani “arzon va sifatsiz narsa” maʼnosida ishlatadi.

@oriftolib | Sahifalarimiz

Turkiston muxtoriyati poytaxti nega Toshkent emas, Qoʻqon boʻlgan?

1917-yili tuzilgan Turkiston muxtoriyatiga Toshkent emas, Qoʻqon shahri poytaxt etib belgilandi. Oʻsha paytda Toshkentdagi siyosiy vaziyat oʻta ziddiyatli boʻlib, shahar bolsheviklar va sovet askarlari nazoratiga oʻtgan edi. Shu bois milliy taraqqiyparvarlar yangi hukumat markazi sifatida jadidchilik harakati kuchli boʻlgan Qoʻqon shahrini tanlagan.

Toshkentdagi sovetlar milliy muxtoriyat bilan muzokara olib borishdan bosh tortgan va 1918-yil yanvar syezdida muvaqqat hukumat aʼzolarini qurol kuchi bilan hibsga olish haqida qaror chiqargan. Bu bosim oydinlarni Qoʻqonda mustaqil davlatchilik asoslarini tezkor tashkil etishga undagan.

Bu haqda Asadullo Xasanovning maqolasida toʻliq oʻqishingiz mumkin.

@oriftolib | Sahifalarimiz

Daryo.uz yangi qiyofada: zamonaviy dizayn va qulay mutolaa

Daryo.uz nashri veb sahifasi dizaynini yangiladi. Sayt yanada yengil, zamonaviy va oʻquvchi uchun qulay koʻrinishga ega boʻldi: shriftlar oʻqishga moslashtirildi, sahifalar yuklanishi tezlashdi va ruknlar navigatsiyasi tartibga keltirildi.

Saytning yangilangan qiyofasi bilan tanishgach, mualliflik sahifamdagi maqolalarni oʻqib chiqishingiz ham mumkin:
👉 https://daryo.uz/author/orif-tolib-134/

@oriftolib | Sahifalarimiz

Agar baxtli hayotga erishmoqchi boʻlsangiz, odamlarga yoki narsalarga emas, maqsadlarga bogʻlangan boʻlishingiz kerak.

— Albert Eynshteyn

@oriftolib | Sahifalarimiz

Yaxshi keksalari boʻlmagan yerning yaxshi yoshlari boʻlmaydi.

— Kabardin xalq maqoli

@oriftolib | Sahifalarimiz

Doktorantlar uchun nomli stipendiyalar tanlovi eʼlon qilindi

Fanlar akademiyasi tayanch doktorantlar uchun nomli stipendiyalar tanlovini eʼlon qildi. Stipendiyalar uch yoʻnalishda: fizika-matematika va texnika, kimyo-biologiya va tibbiyot hamda ijtimoiy-gumanitar fanlar boʻyicha beriladi.

Tanlovda birinchi va ikkinchi bosqichni 2026-yilda yakunlaydigan izlanuvchilar qatnashishi mumkin. Talabgorlar ilmiy ishlar roʻyxati va ilmiy rahbar xulosasini kengash tasdigʻidan oʻtkazib topshiradi. Hujjatlar 2026-yil 21-sentyabrdan 21-oktyabrga qadar qabul qilinadi.

Stipendiya har bir yoʻnalish boʻyicha 5 kishiga 12 oy davomida mehnatga haq toʻlash eng kam miqdorining 5 baravari hajmida toʻlanadi.

@oriftolib | Sahifalarimiz

Xavotirlarimizning qancha qismi asosli?

Bizni halok qiladigan emas, qoʻrqitadigan omillar koʻproq. Rim faylasufi Seneka inson reallikdan koʻra oʻz tasavvurida koʻproq azob chekishini yozgan edi.

Tadqiqotlarga koʻra, xavotirlarimizning 92 foizi mutlaqo xayoliy – atigi 8 foizigina real asosga ega. Bugun shiddatli axborot oqimi bu kichik ehtimolni ulkan xavfdek koʻrsatib, vahimani sunʼiy kuchaytiryapti.

Hali yuz bermagan voqealarni oʻylab, inson oʻzini baxtsiz qilmasligi kerak. Xotirjam yashash uchun ortiqcha xavotirdan tiyilgan maʼqul: dahshatga soluvchi xavflarning aksariyati hech qachon roʻy bermaydi.

👉 Toʻliq oʻqish

@oriftolib | Sahifalarimiz

Bolalar mediasidagi muammo: shovqin va tezlik

Tadqiqotchi Natalia Kutsirkova bolalar mediasidagi asosiy muammo faqat ekranga uzoq termulish bilan oʻlchanmasligini taʼkidlaydi.

Bugun kichkintoylar uchun moʻljallangan kontentlar tinimsiz shovqinli, oʻta yorqin va asabga tegadigan darajada tezkor boʻlib ketyapti. Bu holat bolalikning oʻziga xos axborot xurujiga uchrashini koʻrsatadi.

Tadqiqotchi bunday shiddatli audiovizual muhit bolalar ruhiyatiga hamda diqqatni jamlash qobiliyatiga salbiy taʼsir koʻrsatishidan ogohlantiradi.

👉 Toʻliq oʻqish

@oriftolib | Sahifalarimiz

Miyamiz oʻqishga moslashmaganmi?

Neyrobiolog Rebekka Gotlib inson matnni koʻrish, eshitish va tilga javobgar qismlar orqali qabul qilishini aytadi.

Qadimgi Shumer va Misrda savodxonlik bir foiz boʻlgan, bugun esa 88 foizga yetdi. Ammo qogʻozdan ekranga oʻtish mutolaa sifatiga taʼsir qilyapti. Tadqiqotchi Marianna Uolf ekranda yuzaki oʻqish tanqidiy tahlil va empatiyani susaytirishini taʼkidlaydi. Raqamli vositalar koʻpaygani sari bolalarning oʻzlashtirishi yomonlashyapti.

Mutaxassislar kattalarga kitobni oxirigacha oʻqish orqali bolalarga namuna boʻlishni tavsiya qiladi.

👉 Toʻliq oʻqish

@oriftolib | Sahifalarimiz

Bolalarni oʻqitish – zaruriy yumush. Biroq oʻzimiz ham ulardan oʻrganishimiz gʻoyat foydali ekanini anglashimiz kerak.

— Maksim Gorkiy, rus yozuvchisi

@oriftolib | Sahifalarimiz

Adabiy agent oʻgiti: nega bitta asar ustida toʻqqiz yil ishlash xato?

Adabiy agent Jessika Berg “Writerʼs Digest” nashridagi maqolasida toʻqqiz yildan beri bitta qoʻlyozmani tahrir qilayotgan muallif haqida yozadi. Mutaxassisning fikricha, bitta asar ustida yillab ishlash ijodkorni oʻstirmaydi, aksincha, uni orqaga tortadi.

Agar yozuvchida faqat bitta kitob boʻlsa, u shu asardan oʻzining butun faoliyatini yaratishni kutadi. Natijada har qanday rad javobi yozuvchining butun umriga berilgan bahodek ogʻir tuyuladi. Yillar oʻtgani sayin muallif asarni tahrir qilish oʻrniga uni asrashga, himoya qilishga oʻtib qoladi.

Masalan, Madlin Martin oʻzining eng mashhur asari – “The Last Bookshop in London” (“Londondagi soʻnggi kitob doʻkoni”) bestselleridan oldin sakkizta roman yozgan edi. Ushbu amaliyot unga muddatga rioya qilishni, bitta asarni tugatib, darhol keyingisiga oʻtishni oʻrgatgan.

Yozuvchilik faoliyati bitta emas, koʻplab kitoblar yozish orqali shakllanadi. Shuning uchun kitob mukammal boʻlishini kutmasdan, uni nashriyotga yuborib, darhol keyingisini boshlash kerak deb hisoblaydi muallif.

Siz ijodiy, ilmiy faoliyatda qanday tartibga amal qilasiz?

🔥 – ketma-ketlikka amal qilaman
😎 – tanaffuslar bilan ishlayman

@oriftolib | Sahifalarimiz

Oʻzbek tili oʻzbekona tafakkur tili boʻlishi kerak

Filologiya fanlari doktori Bahodir Karim Oyina.uz portalidagi maqolasida til xalqning maʼnaviy qiyofasi va mavjudligi koʻzgusi ekanini tahlil qildi. Olimning yozishicha, inson nutqi uning ichki olami, dunyoqarashi va vijdoni bilan bevosita bogʻliq.

Odamlar muloqot chogʻida axborot almashish bilan birga bir-birining ruhiy tabiatiga ham baho beradi. Shu sababli jahon filologiya markazlarida psixolingvistika va sotsiolingvistika kabi sohalar chuqur oʻrganilyapti.

Maqolada maʼrifatparvar Abdurauf Fitratning oʻzbek tilini “dunyoning eng boy, eng baxtsiz” tili deb baholagani eslanadi. XX asrda tilimiz bu maqomdan uzoq vaqt qutula olmagan edi. Davlat tili maqomi berilishi va mustaqillik sharofati bilan oʻzbek tili oʻz tabiiy oʻzaniga qaytdi deb hisoblaydi olim.

@oriftolib | Sahifalarimiz

“Menga nima, senga nima?”: loqaydlik va qaldirgʻoch rivoyati

Aziz Norqulov “Qaldirgʻoch tumshugʻidagi tomchi” maqolasida jamiyatdagi loqaydlik muammosini tahlil qiladi. Unda odamlardagi “menga nima?” degan beparvolik Ibrohim alayhissalom qissasidagi gulxanga suv tashigan qaldirgʻoch rivoyatiga qiyoslanadi.

Qaldirgʻoch tumshugʻidagi suv olovni oʻchira olmasligi aniq, ammo bu harakat uning qaysi tarafda ekanini koʻrsatadi.

Bugun koʻpincha yon-atrofimizdagi muammolarga, qiynalgan qarindosh yoki qoʻshniga beparvo qaraymiz. Kichik yordam esa vijdonni tirik saqlaydi.

👉 Toʻliq oʻqish

@oriftolib | Sahifalarimiz

Sunʼiy intellekt va oʻzbek tili: raqamli makondagi yoʻqotishlar

Yirik sunʼiy intellekt (SI) modellari oʻzbek tilidagi matnlarni ingliz yoki rus tili orqali oʻgiryapti. Oqibatda tilimizning semantik jozibasi, yashirin maʼnolari va oʻzbekona ohangi yoʻqolyapti.

Masalan, SI inglizchadagi walk feʼlini doim yurmoq deb tarjima qiladi. Vaholanki, oʻzbek tilida uning kezmoq, tentiramoq, odimlamoq kabi oʻnlab muqobillari bor. Mashina bu maʼno tovlanishlarini ilgʻamaydi va ruhan begona “tarjima tili”ni yuzaga keltiryapti.

Filologiya fanlari doktori Sabohat Qahharovaga koʻra muammo yechimi – oʻzbek tilining milliy korpusini boyitish va leksik birliklarning tezaurus modellarini yaratishdir. Soʻzlarning maʼnodoshlik va mantiqiy aloqalari matematik modellashtirilib, SI bazasiga kiritilishi zarur.

👉 Maqolani oʻqish

@oriftolib | Sahifalarimiz

Kambagʻalning tuni qisqa.

— Digor xalq maqoli

@oriftolib | Sahifalarimiz

🇹🇷 HILAL EDU TURK TILI KURSLARIGA QABUL OCHIQ!
Bepul darslarimiz sizga yoqqan bo'lsa, endi ustoz bilan to'liq kursda o'qish vaqti keldi 👇
🎁 Birinchi dars — BEPUL
🔥 Bot orqali bugun yozilganlarga — 20% chegirma
👥 Har bir olib kelgan do'stingiz uchun yana +10% (umumiy chegirma 50% gacha)
📚 Noldan boshlab TYS va milliy CEFRgacha tayyorlov
✍️ Yozilish uchun botga kiring: @turktiliibot
Joylar cheklangan, kechiktirmang!