े ‘क्यूरी इन्स्टिट्युट’. मेरी क्यूरी मरेपर्यंत (१९३४) या संस्थेच्या प्रमुखपदावर कार्यरत होती. रेडियमसाठी अशाच प्रकारच्या प्रयोगशाळा मग जगभर उभारल्या गेल्या. रेडियमचा वैद्यकीय उपचारांमधे वापर अतोनात वाढला. अर्थात त्याचे श्रेय मेरी क्यूरी हिलाच जाते.
रेडियम खाण उद्योग.
रेडियमच्या शोधानंतर त्याच्या झालेल्या संशोधनानंतर त्याचा वैद्यकीय उपचारातील उपयोग प्रचंड वाढला. १९१३ मधे रेडियमचा असा वापर युरोपमधे वाढलाहोता पण अमेरिकेत म्हणावा तसा वाढला नव्हता.अमेरिकेतील शास्त्रज्ञांचा, डॉक्टरांचा अजूनही क्ष किरणांवर जास्त विश्र्वास होता आणि ते त्याचाच रुग्णांवर वापर करत होते. यामागे अजून एक कारण होते ते म्हणजे जास्त शक्तीचे क्ष किरणांची यंत्रे आता उपलब्ध झाली होती आणि त्याच वेळी रेडियमचाही तुटवडा होता.
विसाव्या शतकात पहिल्या दोन दशकात जे रेडियम बाजारात मिळायचे ते मुख्यतः बेहेमियामधील जोचिमस्टालच्या खाणींतून. काही प्रमाणात रेडियम फ्रान्स,पोर्तुगाल येथेही मिळायचे. पण जोचिमस्टालच्या खाणी एकूण रेडियमच्या उत्पादनापैकी ८०% उत्पादन करत होत्या. या तुटवड्यामुळे रेडियमच्या किमती नेहमी गगनाला भिडलेल्या असत.
रेडियमचा हा तुटवडा कमी व्हावा म्हणून सतत दुसरा स्त्रोत शोधण्याचा प्रयत्न सुरू होता. लवकरच कोलोरॅडोमधे कार्नोटाईट खनिजाचा शोध लागला. १९११ मधे स्टॅन्डर्ड केमिकल कंपनीने या खाणी विकत घेतल्या आणि यातून १९१३ मधे रेडियमचा पुरवठा सुरू झाला. या कंपनीच्या मालकाने म्हणजे जोसेफ फ्लॅनरीने रेडियमच्या वापरासाठी आणि विक्रीसाठी बरेच प्रयत्न केले. त्यासाठी त्याने एक मासिकही चालू केले होते ज्यात रेडियमची उपलब्धता आणि उपयोग याबद्दल माहिती दिली जायची.
१९१० अमेरिकेमधे नॅशनल रेडियम इन्स्टिट्युटची स्थापना झाली आणि त्यांनी ब्युरो ऑफ माईन्सच्या सहकार्याने डेनेव्हरमधे रेडियमच्या शुद्धीकरणाचा कारखाना सुरू केला. यातून उत्पादन सुरू झाल्यावर अमेरिकेत रेडियम कमी किमतीला आणि सहज उपलब्ध होऊ लागले. शेवटी रेडियमच्या जागतिक उत्पादनापैकी ८०% उत्पादन अमेरिकेत हो ऊ लागले. काही वर्षांनंतर बेल्जियम काँगोमधे काटांगा प्रांतात रेडियमचे उत्क़्रुष्ट खनिज सापडले आणि रेडियमच्या उत्पादनात क्रांतीच झाली. बेल्जियममधे या खनिजापासून इतके रेडियम आणि युरेनियम तयार होऊ लागले की युरोपमधील इतर देश आणि अमेरिकेतील रेडियमचे उत्पादन जवळजवळ बंद पडले. १८९९ ते १९४० पर्यंत पोलंडमधून १०० ग्रॅ,. रेडियम मिळाले. कोलोरॅडो, न्यु मेक्सिको आणि उताह खाणींमधून १९०० ते १९२६ पर्यंत २०० ग्रॅ. रेडियम मिळाले. कॅनडातील पोर्ट रेडियममधून १९३३ ते १९३७ पर्यंत ६० ग्रॅ. रेड्इयम मिळाले. पण या सगळ्यांच्या तुलनेत काटागाच्या खाणीतून १९२२ ते १९४० या काळात दरवर्षी ५ ते १०० ग्रॅ. रेडियम मिळाले. असा अंदाज आहे की १८०० ग्रॅम रेडियम मिळाले असावे. इतर देशांतूनही किरकोळ उत्पादन सुरू होतेच.
२०व्या शतकाच्या सुरुवातीस रेडियमची किंमत होती १८०००० डॉलर प्रति ग्रॅ. (आत्ताचे १८००००० युरो). मेरी क्यूरीला रेडियम भेट म्हणून द्यायचा निर्णय झाला तेव्हा त्यासाठी वर्गणी गोळा करण्यात आली. तेव्हा १ ग्रॅ रेडियमसाठी १००००० डॉलर्स जमा करण्यात आले. (आत्ताचे १० लाख युरो). हे रेडियम कोलोरॅडो आणि उताहच्या खाणीतून मिळविण्यात आले होते. काटांगाच्या खाणीतून जसे रेडियम बाजारात आले तशी त्याची किंमत घसरली आणि ७०००० डॉलर प्रति ग्रॅ झाली. दुसऱ्या महायुद्धानंतर रेडियमचा वापरही कमी झाला आणि उपलब्धता वाढल्यावर ही किंमत २५,००० प्रति ग्रॅ. डॉलरपर्यंत खाली घसरली.
त्याच काळात अत्यंत अल्प मात्रेत शरीरस्वास्थासाठी उपयुक्त आहे ही समजूत पसरल्यामुळे सामान्य प्रकृतीच्या माणसांसाठीही अनेक प्रकार बाजारात विकले जऊ लागले. उदा. सौंदर्य प्रसाधने, टुथपेस्ट, एवढेच काय पोटाच्या विकारांवर रेडियम असलेले पाणीही विकले जाऊ लागले. या वस्तू लोकांना कुठल्याही दुकानात उपलब्ध होत होत्या. शिवाय तुम्हाला आठवत असतील अंधारात चमकणारी रेडियमची घड्याळे, रंग आणि असे अनेक प्रकार. याशिवाय रेडियमचा विमानात आणि लष्करी वापरही होत होता.
हे सगळे उपयोग माहीत होत असताना रेडियमच्या वापराचे दुष्परिणामही शास्त्रज्ञांच्या नजरेस येऊ लागले होते. खुद्द मेरी क्यूरीला तिच्या प्रयोगशाळेतील उपकरणे आणि तिने प्रयोगशाळेत वापरलेले कपडे कसे रेडियमने दूषित होत होते हे कळले. रेडियम वापरताना तिने तिच्या विद्यार्थ्यांना आणि सहाय्यकांना काळजी घेण्याचा इशारा दिला. दुर्दैवाने जरी रेडियमवर बरेच संशोधन झाले असले तरी किरणोत्सर्गी पदार्थांपासून संरक्षण कसे करावे यावर म्हणावे तितके संशोधन झाले नव्हते. शेवटी ज्या रेडियमचा तिने शोध लावला त्याच रेडियमने तिचा घात केला.
नंतर किरणोत्सारी पदार्थापासून संरक्षणाबाबतीत लक्षवेधी संशोधन झाले आणि सुधारणाही झाल्या. आज जगभर त्याचे नियम पाळले जातात आणि आधुनिक पद्धती वापरल्या जातात. तसे असले तरी रेडियमच्या किर
रेडियम खाण उद्योग.
रेडियमच्या शोधानंतर त्याच्या झालेल्या संशोधनानंतर त्याचा वैद्यकीय उपचारातील उपयोग प्रचंड वाढला. १९१३ मधे रेडियमचा असा वापर युरोपमधे वाढलाहोता पण अमेरिकेत म्हणावा तसा वाढला नव्हता.अमेरिकेतील शास्त्रज्ञांचा, डॉक्टरांचा अजूनही क्ष किरणांवर जास्त विश्र्वास होता आणि ते त्याचाच रुग्णांवर वापर करत होते. यामागे अजून एक कारण होते ते म्हणजे जास्त शक्तीचे क्ष किरणांची यंत्रे आता उपलब्ध झाली होती आणि त्याच वेळी रेडियमचाही तुटवडा होता.
विसाव्या शतकात पहिल्या दोन दशकात जे रेडियम बाजारात मिळायचे ते मुख्यतः बेहेमियामधील जोचिमस्टालच्या खाणींतून. काही प्रमाणात रेडियम फ्रान्स,पोर्तुगाल येथेही मिळायचे. पण जोचिमस्टालच्या खाणी एकूण रेडियमच्या उत्पादनापैकी ८०% उत्पादन करत होत्या. या तुटवड्यामुळे रेडियमच्या किमती नेहमी गगनाला भिडलेल्या असत.
रेडियमचा हा तुटवडा कमी व्हावा म्हणून सतत दुसरा स्त्रोत शोधण्याचा प्रयत्न सुरू होता. लवकरच कोलोरॅडोमधे कार्नोटाईट खनिजाचा शोध लागला. १९११ मधे स्टॅन्डर्ड केमिकल कंपनीने या खाणी विकत घेतल्या आणि यातून १९१३ मधे रेडियमचा पुरवठा सुरू झाला. या कंपनीच्या मालकाने म्हणजे जोसेफ फ्लॅनरीने रेडियमच्या वापरासाठी आणि विक्रीसाठी बरेच प्रयत्न केले. त्यासाठी त्याने एक मासिकही चालू केले होते ज्यात रेडियमची उपलब्धता आणि उपयोग याबद्दल माहिती दिली जायची.
१९१० अमेरिकेमधे नॅशनल रेडियम इन्स्टिट्युटची स्थापना झाली आणि त्यांनी ब्युरो ऑफ माईन्सच्या सहकार्याने डेनेव्हरमधे रेडियमच्या शुद्धीकरणाचा कारखाना सुरू केला. यातून उत्पादन सुरू झाल्यावर अमेरिकेत रेडियम कमी किमतीला आणि सहज उपलब्ध होऊ लागले. शेवटी रेडियमच्या जागतिक उत्पादनापैकी ८०% उत्पादन अमेरिकेत हो ऊ लागले. काही वर्षांनंतर बेल्जियम काँगोमधे काटांगा प्रांतात रेडियमचे उत्क़्रुष्ट खनिज सापडले आणि रेडियमच्या उत्पादनात क्रांतीच झाली. बेल्जियममधे या खनिजापासून इतके रेडियम आणि युरेनियम तयार होऊ लागले की युरोपमधील इतर देश आणि अमेरिकेतील रेडियमचे उत्पादन जवळजवळ बंद पडले. १८९९ ते १९४० पर्यंत पोलंडमधून १०० ग्रॅ,. रेडियम मिळाले. कोलोरॅडो, न्यु मेक्सिको आणि उताह खाणींमधून १९०० ते १९२६ पर्यंत २०० ग्रॅ. रेडियम मिळाले. कॅनडातील पोर्ट रेडियममधून १९३३ ते १९३७ पर्यंत ६० ग्रॅ. रेड्इयम मिळाले. पण या सगळ्यांच्या तुलनेत काटागाच्या खाणीतून १९२२ ते १९४० या काळात दरवर्षी ५ ते १०० ग्रॅ. रेडियम मिळाले. असा अंदाज आहे की १८०० ग्रॅम रेडियम मिळाले असावे. इतर देशांतूनही किरकोळ उत्पादन सुरू होतेच.
२०व्या शतकाच्या सुरुवातीस रेडियमची किंमत होती १८०००० डॉलर प्रति ग्रॅ. (आत्ताचे १८००००० युरो). मेरी क्यूरीला रेडियम भेट म्हणून द्यायचा निर्णय झाला तेव्हा त्यासाठी वर्गणी गोळा करण्यात आली. तेव्हा १ ग्रॅ रेडियमसाठी १००००० डॉलर्स जमा करण्यात आले. (आत्ताचे १० लाख युरो). हे रेडियम कोलोरॅडो आणि उताहच्या खाणीतून मिळविण्यात आले होते. काटांगाच्या खाणीतून जसे रेडियम बाजारात आले तशी त्याची किंमत घसरली आणि ७०००० डॉलर प्रति ग्रॅ झाली. दुसऱ्या महायुद्धानंतर रेडियमचा वापरही कमी झाला आणि उपलब्धता वाढल्यावर ही किंमत २५,००० प्रति ग्रॅ. डॉलरपर्यंत खाली घसरली.
त्याच काळात अत्यंत अल्प मात्रेत शरीरस्वास्थासाठी उपयुक्त आहे ही समजूत पसरल्यामुळे सामान्य प्रकृतीच्या माणसांसाठीही अनेक प्रकार बाजारात विकले जऊ लागले. उदा. सौंदर्य प्रसाधने, टुथपेस्ट, एवढेच काय पोटाच्या विकारांवर रेडियम असलेले पाणीही विकले जाऊ लागले. या वस्तू लोकांना कुठल्याही दुकानात उपलब्ध होत होत्या. शिवाय तुम्हाला आठवत असतील अंधारात चमकणारी रेडियमची घड्याळे, रंग आणि असे अनेक प्रकार. याशिवाय रेडियमचा विमानात आणि लष्करी वापरही होत होता.
हे सगळे उपयोग माहीत होत असताना रेडियमच्या वापराचे दुष्परिणामही शास्त्रज्ञांच्या नजरेस येऊ लागले होते. खुद्द मेरी क्यूरीला तिच्या प्रयोगशाळेतील उपकरणे आणि तिने प्रयोगशाळेत वापरलेले कपडे कसे रेडियमने दूषित होत होते हे कळले. रेडियम वापरताना तिने तिच्या विद्यार्थ्यांना आणि सहाय्यकांना काळजी घेण्याचा इशारा दिला. दुर्दैवाने जरी रेडियमवर बरेच संशोधन झाले असले तरी किरणोत्सर्गी पदार्थांपासून संरक्षण कसे करावे यावर म्हणावे तितके संशोधन झाले नव्हते. शेवटी ज्या रेडियमचा तिने शोध लावला त्याच रेडियमने तिचा घात केला.
नंतर किरणोत्सारी पदार्थापासून संरक्षणाबाबतीत लक्षवेधी संशोधन झाले आणि सुधारणाही झाल्या. आज जगभर त्याचे नियम पाळले जातात आणि आधुनिक पद्धती वापरल्या जातात. तसे असले तरी रेडियमच्या किर
णांशी जास्त काळ संपर्कात येण्यामुळे कॅन्सरशी शक्यता वर्तवली गेल्यामुळे इतर उद्योगातून व सार्वजनिक आयुष्यातून रेडियम हद्दपार झाले. उदा. घड्याळाच्या काट्यात रेडियम वापरणे इ. इ. वैद्यकीय उपचारांमधेही कृत्रिम किरणोत्सारी पदार्थांचा (कोबाल्ट -६० आणि सेसियम-१३७) शोध लागल्यामुळे रेडियमचा वापर कमी कमी होत गेला. रेडियमच्या सुयांचा वापर त्रासदायक होता कारण या वाकू शकत नव्हत्या. त्याची जागा लवचिक इरिडियम - १९२च्या तारांनी घेतली. या तार कुठल्याही स्नायुत सहजपणे बसवता येत व त्या लवचिक असल्यामुळे वाकतही असत. त्यामुळे रेडियमचा वापरही अजूनच कमी झाला. शिवाय रेडियमच्या दुष्परिणामांची जाणीव झाल्यावर या सुया परत घेऊन त्या सुरक्षितपणे नष्ट करण्यात आल्या. असे होत होत १९७० मधे वैद्यकीय वापरासाठी होणारे रेडियमचे उत्पादन पूर्णपणे थांबले.
आयननकारी किरणोत्सारी पदार्थांचा (आयोनायझिंग रेडिएशन) अभ्यास झाल्यामुळे रेडियमच्या खाणीत काम करणाऱ्या कामगारांसाठीही योग्य सुरक्षित वातावरण निर्माण करण्यात आले तसेच रेडियमच्या उत्पादनातील कचऱ्याचीही विल्हेवाट लावण्याच्या तंत्रज्ञानाचा उगम झाला. ज्या ठिकाणी रेडियमचा वापर होत असे किंवा उत्पादन होत असे ती जागा आणि वातावरण निर्धोक करण्याच्या तंत्रज्ञानावर संशोधनाला सुरुवात झाली.
अशारितीने रेडियमच्या वापराचे कालचक्र पूर्ण झाले.
रेडियमच्या वैद्यकीय वापराबद्दल संशोधन जवळ जवळ ७० वर्षे सुरूच होते. रेडियमच्या उपचारामुळे कित्येकजणांचे प्राण वाचले, कित्येकजण रोगमुक्त झाले आणि कित्येकांचे आयुष्य वाढले. त्याच काळात रेडियमबरोबर इतर अनेक तंत्रज्ञान आणि शास्त्रांचा उगम झाला आणि त्यांनी रेडियमची जागा घेतली. किरणोत्सारी उपचार आणि न्युक्लियर औषधशास्त्रांवर आजही संशोधन सुरू आहे. हे कृत्रिम किरणोत्सारी पदार्थांच्या शोधातही क्यूरींचा भाग होता आणि त्या साठी फ्रेडरिक आणि जोलियट क्यूरी यांना १९३५ साली नोबेल पारितोषिक जाहीर करण्यात आले.
विसाव्या शतकात रेडियमचा वापर अनेक तंत्रज्ञानात झाला पण आज रेडियमचा म्हणावा तसा उपयोग होत नाही पण त्यासाठी आणि इतर धातूंसाठी उत्खनन चालूच आहे. मुख्य म्हणजे रेडियममुळे एक नवीन उपचारपद्धती लोकप्रिय झाली ज्याला क्यूरीथेरपी असे नाव पडले आणि त्याचा वापर आजही कॅन्सरच्या ट्युमरवर उपचार करण्यासाठी करण्यात येतो. सध्यातरी माणसाने रेडियमला विश्रांती देण्याचे ठरवलेले दिसते. पण भविष्यात रेडियमचे आयसोटोप्स जर मिळाले तर परत त्याचा उपयोग सुरू होईल यात शंका नाही.
जयंत कुलकर्णी,
संदर्भ : कारव्हालो यांचा लेख.
मला खात्री आहे करोनावरही कोणीतरी संशोधन करत असेल आणि त्यालाही करोनावर आज ना उद्या औषध सापडेल. तो दिवस फार दूर नाही.
आयननकारी किरणोत्सारी पदार्थांचा (आयोनायझिंग रेडिएशन) अभ्यास झाल्यामुळे रेडियमच्या खाणीत काम करणाऱ्या कामगारांसाठीही योग्य सुरक्षित वातावरण निर्माण करण्यात आले तसेच रेडियमच्या उत्पादनातील कचऱ्याचीही विल्हेवाट लावण्याच्या तंत्रज्ञानाचा उगम झाला. ज्या ठिकाणी रेडियमचा वापर होत असे किंवा उत्पादन होत असे ती जागा आणि वातावरण निर्धोक करण्याच्या तंत्रज्ञानावर संशोधनाला सुरुवात झाली.
अशारितीने रेडियमच्या वापराचे कालचक्र पूर्ण झाले.
रेडियमच्या वैद्यकीय वापराबद्दल संशोधन जवळ जवळ ७० वर्षे सुरूच होते. रेडियमच्या उपचारामुळे कित्येकजणांचे प्राण वाचले, कित्येकजण रोगमुक्त झाले आणि कित्येकांचे आयुष्य वाढले. त्याच काळात रेडियमबरोबर इतर अनेक तंत्रज्ञान आणि शास्त्रांचा उगम झाला आणि त्यांनी रेडियमची जागा घेतली. किरणोत्सारी उपचार आणि न्युक्लियर औषधशास्त्रांवर आजही संशोधन सुरू आहे. हे कृत्रिम किरणोत्सारी पदार्थांच्या शोधातही क्यूरींचा भाग होता आणि त्या साठी फ्रेडरिक आणि जोलियट क्यूरी यांना १९३५ साली नोबेल पारितोषिक जाहीर करण्यात आले.
विसाव्या शतकात रेडियमचा वापर अनेक तंत्रज्ञानात झाला पण आज रेडियमचा म्हणावा तसा उपयोग होत नाही पण त्यासाठी आणि इतर धातूंसाठी उत्खनन चालूच आहे. मुख्य म्हणजे रेडियममुळे एक नवीन उपचारपद्धती लोकप्रिय झाली ज्याला क्यूरीथेरपी असे नाव पडले आणि त्याचा वापर आजही कॅन्सरच्या ट्युमरवर उपचार करण्यासाठी करण्यात येतो. सध्यातरी माणसाने रेडियमला विश्रांती देण्याचे ठरवलेले दिसते. पण भविष्यात रेडियमचे आयसोटोप्स जर मिळाले तर परत त्याचा उपयोग सुरू होईल यात शंका नाही.
जयंत कुलकर्णी,
संदर्भ : कारव्हालो यांचा लेख.
मला खात्री आहे करोनावरही कोणीतरी संशोधन करत असेल आणि त्यालाही करोनावर आज ना उद्या औषध सापडेल. तो दिवस फार दूर नाही.
जोनाथन (१८९ वर्षे) हे कासव म्हणजे जगातील सर्वात वयस्कर प्राणी आहे. या कासवाला १८८० साली सेशेल्सवरून सेंट हेलेना बेटांवर आणले गेले आणि तेंव्हापासून ते इथेच आहे.
सध्या जोनाथनच्या दोन्ही डोळ्यांना मोतीबिंदू झाल्याने त्याला दिसत नाही. तसंच त्याला आता वासही येत नाही. पण जोनाथनचे आयुष्य वाढण्यासाठी तज्ञांनी नुकताच त्याचा आहार बदललाय. आशा करूया की जोनाथन आयुष्याची किमान २०० वर्षे पूर्ण करेल !!
सध्या जोनाथनच्या दोन्ही डोळ्यांना मोतीबिंदू झाल्याने त्याला दिसत नाही. तसंच त्याला आता वासही येत नाही. पण जोनाथनचे आयुष्य वाढण्यासाठी तज्ञांनी नुकताच त्याचा आहार बदललाय. आशा करूया की जोनाथन आयुष्याची किमान २०० वर्षे पूर्ण करेल !!
Forwarded from Books katta
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020
👉 मराठी माध्यम
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
pdf book telegram channel
👉 t.me/bookskatta
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
⬇️ डाऊनलोड Pdf ⬇️
👉 मराठी माध्यम
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
pdf book telegram channel
👉 t.me/bookskatta
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
⬇️ डाऊनलोड Pdf ⬇️
शाहूंची प्राथमिक शिक्षण सक्ती
विजय चोरमारे
२१ सप्टेंबर १९१७ रोजी राजर्षी शाहू महाराजांनी सक्तीच्या शिक्षणाचा कायदा केला होता. त्या कायद्याचे स्वरुप पाहिले तर शाहू महाराज शिक्षणासाठी किती आग्रही होते, हे दिसून येते. त्या तुलनेत यशवंतराव चव्हाण आणि बाळासाहेब देसाई यांनी महाराष्ट्राच्या स्थापनेनंतरच्या प्रारंभीच्या काळात केलेल्या प्रयत्नांचा अपवाद वगळता नंतरच्या काळात आपल्या राज्यकर्त्यांनी त्यादृष्टीने ठोस काही केल्याचे दिसत नाही. आजसुद्धा घोळ घालत घालत शिक्षणाच्या परिघाबाहेरच्या मुलांना बाहेरच ठेवण्याचे षड्.यंत्र रचले जात असल्याचे चित्र दिसते.
बडोदा संस्थानात सयाजीराव गायकवाड यांनी सक्तीच्या प्राथमिक शिक्षणाचा कायदा केला होता. त्यानंतर त्यादृष्टीने पावले टाकणारे राज्यकर्ते म्हणून शाहू महाराजांचा उल्लेख करावा लागतो. शाळेत मुले न पाठवणा-या मुलांच्या पालकांना दंडाच्या शिक्षणाची तरतूत शाहू महाराजांच्या कायद्यात होती.
शिक्षणास योग्य वयाची मुले म्हणजे 'वयाच्या सातव्या वर्षापासून चवदा वर्षापर्यंतची मुले', असे शाहू महाराजांच्या कायद्यात म्हटले होते. सर्व आईबापांनी आपली शिक्षणास योग्य वयाची मुले शाळेत पाठविली पाहिजेत, असे त्यात म्हटले होते. परंतु त्याला काही अपवादही केले होते.
म्हातारपणामुळे अगर दुखण्यामुळे अशक्त झालेल्या आईबापांची शुश्रूषा करण्यास अशा मुलास जेव्हा घरी राहणे भाग असेल तर. किंवा मुलामध्ये शारीरिक किंवा मानसिक वैगुण्य असेल तर किंवा मुलाच्या राहण्याच्या ठिकाणापासून शाळा एक मैलाच्या आत नसेल तेव्हा.
कायद्यात ज्या तरतुदी केल्या होत्या त्यामागेही दूरदृष्टी होती आणि खूप बारकावे होते. ज्या ठिकाणी हा कायदा लागू करण्याचे ठरेल त्यातील शिक्षणास योग्य वयाच्या मुलांची यादी मामलेदाराने, पाटील कुलकर्णी यांच्या मदतीने व जरुर तर शाळा खात्यातील नोकरांच्या किंवा त्या ठिकाणच्या सभ्य गृहस्थांच्या मदतीने तयार करावी व नंतर प्रत्येक वर्षी जुलै महिन्यात तयार करावी. त्या यादीची एक प्रत मामलेदाराने त्या ठिकाणच्या शाळांच्या हेडमास्तरास द्यावी व दुसरी प्रत चावडीवर किंवा अन्य प्रमुख स्थळी चिकटवावी. यादी प्रसिद्ध केल्यानंतर त्याठिकाणी त्याच सालांत नवी मुलें राहण्यास येत असतील तर पाटील कुलकर्णी यांनी किंवा शाळा मास्तरांनी मामलेदारास यादी द्यावी. मामलेदारास ती नावे यादीत घालावी वाटल्यास पाटलामार्फत त्या मुलांच्या आईबापांस सदर मुलांस शाळेत पाठविण्याबद्दल हुकूम करावा.
शिक्षणास योग्य वयाच्या मुलांच्या यादीची प्रसिद्धी झाल्यापासून तीस दिवसांच्या आत मुलांच्या आईबापांनी आपली मुले शाळेत पाठविली पाहिजेत, शाळेत येण्याच्या ठरविलेल्या तारखेपासून सांत दिवसांचे आत जर ती मुले शाळेत न येतील तर सदर शाळेच्या हेडमास्तरांनी अशा मुलांची नावे व त्यांच्या पालकांची नावे मामलेदारांस कळवावी. व ती मुले शाळेस येऊ लागेपर्यंत त्यांची नावे प्रत्येक महिन्यास मामलेदारास कळवत राहावे, असेही कायद्यात म्हटले आहे.
मुलांची नावे यादीवर आल्यानंतर त्यांचे पालकांस मामलेदाराने समन्स काढावे, आणि त्यांचे म्हणणे ऐकून घ्यावे व संयुक्तिक न दिसल्यास प्रत्येक मुलाबद्दल एक रुपयापर्यंत दंड करावा. हा दंड प्रत्येक महिन्यास मुले शाळेत जाईपर्यंत करावा. ज्या आईबापांना वरीलप्रमाणे दंड झाला असेल त्यांना दंड भरण्यास ते हजर असल्यास त्यांना समक्ष तोंडी सांगावे. अगर जे गैरहजर असतील त्यांना दंड भरण्याबद्दल लेखी नोटिस देण्यात यावी. मामलेदार यांजकडे नोटीस पोहोचल्यापासून तीस दिवसांच्या आत दंड न भरल्यास लँड रेव्हिन्यूचे नियमाप्रमाणे जंगम जिंदगी जप्त करून दंडाचा वसूल करावा, असेही म्हटले होते.
मुले परवानगीखेरीज सहा दिवस गैरहजर राहिली अगर एका महिन्यात निरनिराळ्या वेळी मिळून पंधरा दिवस गैरहजर राहिली तर हेडमास्तरांनी चौकशी करावी व चौकशीअंती पालकाचा दोष आढळल्यास हेडमास्तरांनी तसे पाटलास कळवावे. पाटलाने योग्य ती चौकशी करून आईबापांचा दोष असेल तर पहिल्या प्रसंगी ४२ आणेपर्यंत दंड करावा व पुढील प्रत्येक प्रसंगी एक रुपयांपर्यंत दंड करावा. शिक्षा झाल्यानंतरही आईबाप आपली मुले शाळेत पाठवीत नाहीत व त्यांना मजुरीसाठी किंवा शेतात कामाला पाठवतात असे दिसून आल्यास शिक्षा करणा-या अधिका-यांनी एक रुपयापासून पाच रुपयापर्यंत आईबापास दंड करावा.
राजर्षी शाहू महाराज किती द्रष्टे राजे होते आणि शिक्षणाच्या बाबतीत किती आग्रही होते हे त्यांच्या या कायद्यावरून स्पष्ट होते.
सक्तीच्या प्राथमिक शिक्षणाच्या कायद्याला २०१७ मध्ये शंभर वर्षे पूर्ण झाली तेव्हा महाराष्ट्र सरकारने त्याचा मोठा उत्सव साजरा करायला हवा होता. परंतु त्या काळात फडणवीस सरकारचे शिक्षण खाते शाळा बंद करून दुर्गम भागातील विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाच्या वाटा बंद करण्याच्या मार्गावर होते. नंतर आलेले महाविकास आघाडी सरकारही त्याच मार्गाचे अनुकरण करताना दिसतेय
विजय चोरमारे
२१ सप्टेंबर १९१७ रोजी राजर्षी शाहू महाराजांनी सक्तीच्या शिक्षणाचा कायदा केला होता. त्या कायद्याचे स्वरुप पाहिले तर शाहू महाराज शिक्षणासाठी किती आग्रही होते, हे दिसून येते. त्या तुलनेत यशवंतराव चव्हाण आणि बाळासाहेब देसाई यांनी महाराष्ट्राच्या स्थापनेनंतरच्या प्रारंभीच्या काळात केलेल्या प्रयत्नांचा अपवाद वगळता नंतरच्या काळात आपल्या राज्यकर्त्यांनी त्यादृष्टीने ठोस काही केल्याचे दिसत नाही. आजसुद्धा घोळ घालत घालत शिक्षणाच्या परिघाबाहेरच्या मुलांना बाहेरच ठेवण्याचे षड्.यंत्र रचले जात असल्याचे चित्र दिसते.
बडोदा संस्थानात सयाजीराव गायकवाड यांनी सक्तीच्या प्राथमिक शिक्षणाचा कायदा केला होता. त्यानंतर त्यादृष्टीने पावले टाकणारे राज्यकर्ते म्हणून शाहू महाराजांचा उल्लेख करावा लागतो. शाळेत मुले न पाठवणा-या मुलांच्या पालकांना दंडाच्या शिक्षणाची तरतूत शाहू महाराजांच्या कायद्यात होती.
शिक्षणास योग्य वयाची मुले म्हणजे 'वयाच्या सातव्या वर्षापासून चवदा वर्षापर्यंतची मुले', असे शाहू महाराजांच्या कायद्यात म्हटले होते. सर्व आईबापांनी आपली शिक्षणास योग्य वयाची मुले शाळेत पाठविली पाहिजेत, असे त्यात म्हटले होते. परंतु त्याला काही अपवादही केले होते.
म्हातारपणामुळे अगर दुखण्यामुळे अशक्त झालेल्या आईबापांची शुश्रूषा करण्यास अशा मुलास जेव्हा घरी राहणे भाग असेल तर. किंवा मुलामध्ये शारीरिक किंवा मानसिक वैगुण्य असेल तर किंवा मुलाच्या राहण्याच्या ठिकाणापासून शाळा एक मैलाच्या आत नसेल तेव्हा.
कायद्यात ज्या तरतुदी केल्या होत्या त्यामागेही दूरदृष्टी होती आणि खूप बारकावे होते. ज्या ठिकाणी हा कायदा लागू करण्याचे ठरेल त्यातील शिक्षणास योग्य वयाच्या मुलांची यादी मामलेदाराने, पाटील कुलकर्णी यांच्या मदतीने व जरुर तर शाळा खात्यातील नोकरांच्या किंवा त्या ठिकाणच्या सभ्य गृहस्थांच्या मदतीने तयार करावी व नंतर प्रत्येक वर्षी जुलै महिन्यात तयार करावी. त्या यादीची एक प्रत मामलेदाराने त्या ठिकाणच्या शाळांच्या हेडमास्तरास द्यावी व दुसरी प्रत चावडीवर किंवा अन्य प्रमुख स्थळी चिकटवावी. यादी प्रसिद्ध केल्यानंतर त्याठिकाणी त्याच सालांत नवी मुलें राहण्यास येत असतील तर पाटील कुलकर्णी यांनी किंवा शाळा मास्तरांनी मामलेदारास यादी द्यावी. मामलेदारास ती नावे यादीत घालावी वाटल्यास पाटलामार्फत त्या मुलांच्या आईबापांस सदर मुलांस शाळेत पाठविण्याबद्दल हुकूम करावा.
शिक्षणास योग्य वयाच्या मुलांच्या यादीची प्रसिद्धी झाल्यापासून तीस दिवसांच्या आत मुलांच्या आईबापांनी आपली मुले शाळेत पाठविली पाहिजेत, शाळेत येण्याच्या ठरविलेल्या तारखेपासून सांत दिवसांचे आत जर ती मुले शाळेत न येतील तर सदर शाळेच्या हेडमास्तरांनी अशा मुलांची नावे व त्यांच्या पालकांची नावे मामलेदारांस कळवावी. व ती मुले शाळेस येऊ लागेपर्यंत त्यांची नावे प्रत्येक महिन्यास मामलेदारास कळवत राहावे, असेही कायद्यात म्हटले आहे.
मुलांची नावे यादीवर आल्यानंतर त्यांचे पालकांस मामलेदाराने समन्स काढावे, आणि त्यांचे म्हणणे ऐकून घ्यावे व संयुक्तिक न दिसल्यास प्रत्येक मुलाबद्दल एक रुपयापर्यंत दंड करावा. हा दंड प्रत्येक महिन्यास मुले शाळेत जाईपर्यंत करावा. ज्या आईबापांना वरीलप्रमाणे दंड झाला असेल त्यांना दंड भरण्यास ते हजर असल्यास त्यांना समक्ष तोंडी सांगावे. अगर जे गैरहजर असतील त्यांना दंड भरण्याबद्दल लेखी नोटिस देण्यात यावी. मामलेदार यांजकडे नोटीस पोहोचल्यापासून तीस दिवसांच्या आत दंड न भरल्यास लँड रेव्हिन्यूचे नियमाप्रमाणे जंगम जिंदगी जप्त करून दंडाचा वसूल करावा, असेही म्हटले होते.
मुले परवानगीखेरीज सहा दिवस गैरहजर राहिली अगर एका महिन्यात निरनिराळ्या वेळी मिळून पंधरा दिवस गैरहजर राहिली तर हेडमास्तरांनी चौकशी करावी व चौकशीअंती पालकाचा दोष आढळल्यास हेडमास्तरांनी तसे पाटलास कळवावे. पाटलाने योग्य ती चौकशी करून आईबापांचा दोष असेल तर पहिल्या प्रसंगी ४२ आणेपर्यंत दंड करावा व पुढील प्रत्येक प्रसंगी एक रुपयांपर्यंत दंड करावा. शिक्षा झाल्यानंतरही आईबाप आपली मुले शाळेत पाठवीत नाहीत व त्यांना मजुरीसाठी किंवा शेतात कामाला पाठवतात असे दिसून आल्यास शिक्षा करणा-या अधिका-यांनी एक रुपयापासून पाच रुपयापर्यंत आईबापास दंड करावा.
राजर्षी शाहू महाराज किती द्रष्टे राजे होते आणि शिक्षणाच्या बाबतीत किती आग्रही होते हे त्यांच्या या कायद्यावरून स्पष्ट होते.
सक्तीच्या प्राथमिक शिक्षणाच्या कायद्याला २०१७ मध्ये शंभर वर्षे पूर्ण झाली तेव्हा महाराष्ट्र सरकारने त्याचा मोठा उत्सव साजरा करायला हवा होता. परंतु त्या काळात फडणवीस सरकारचे शिक्षण खाते शाळा बंद करून दुर्गम भागातील विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाच्या वाटा बंद करण्याच्या मार्गावर होते. नंतर आलेले महाविकास आघाडी सरकारही त्याच मार्गाचे अनुकरण करताना दिसतेय
*PET परीक्षा संशोधन पद्धती विषयाचे सर्वसाधारण स्वरूप व तयारी*
संशोधन पद्धती (Reserch Methodology) विषयाच्या पेपरमध्ये साधारणपणे संशोधनाचा अर्थ, संशोधनाचे प्रकार, वैज्ञानिक विचारपद्धती, ज्ञान मिळविण्याचे मार्ग व संशोधन, संशोधकांची गुणवैशिष्ट्ये, चांगल्या संशोधन प्रक्रियेचे निकष,संशोधनाचा प्रत्यक्षवादी, चिकित्सक दृष्टीकोन, संख्यात्मक व गुणात्मक संशोधन आणि त्यातील फरक,संशोधन पायऱ्या, संशोधन समस्या, संशोधन आराखडा, चांगल्या संशोधन अहवालाची वैशिष्ट्य, मूलभूत, उपयोजित व कृती संशोधन, संशोधन समस्येचे स्रोत, सम्बधित साहित्याचा आढावा कशा घ्यावा,परिकल्पना अर्थ व तिचे प्रकार, गृहीतके, परिकल्पना व गृहीतके, जनसंख्या व नमुना निवड व त्याचे स्वरूप, चांगल्या नमुन्यांची वैशिष्ट्य व प्रकार,पथदर्शक अभ्यास, ऐतिहासिक, प्रायोगिक, सर्वेक्षण, व्यक्ती अभ्यास,कार्योत्तर,वांशिक, सहसंबंध इत्यादी संशोधन पद्धती,संशोधन विकास पूरक परिषद, कार्यशाळा व इतर बाबी, शोधनिंबध, प्रबंध लेखनाची रूपरेखा, संशोधनाची विविध साधने, संशोधनात संख्याशास्त्र वापर, माहिती तंत्रज्ञानाचा संशोधनात उपयोग, संदर्भ लेखनाचा पद्धती, संशोधन अहवालातील संक्षिप्त रूपे इत्यादी मुद्यांवर प्रश्न विचारले जाऊ शकतात.
संशोधन पद्धती विषयाचा अभ्यास करतांना संशोधनातील संकल्पना बारकाईने समजावून घेणे आवश्यक आहे, तसेच संशोधन विषयावरील संदर्भ पुस्तकांचे वाचन करणे आवश्यक आहे.तसेच या विषयावरील वस्तुनिष्ठ प्रश्न सोडविण्याचा सराव आवश्यक आहे, संशोधनावरील प्रश्न सोडवण्यासाठी नेट सेट पेपर एक साठीची पुस्तके तसेच संशोधनाची बेसिक पुस्तके वापरता येऊ शकतात.संशोधनाचे प्रश्न सोडवण्यातून विद्यार्थी मित्रांनो तुमच्या अभ्यासात अचूकता येईल.
संशोधन पद्धती पेपरच्या तयारीसाठी पुढील पुस्तके उपयुक्त ठरतील.
1.NET/SET/PET परीक्षा संपूर्ण मार्गदर्शक - डॉ.शशिकांत अन्नदाते (चौथी आवृत्ती), के'सागर पब्लिकेशन्स, पुणे
2.सामाजिक संशोधन पद्धती - डॉ.प्रदीप आगलावे, विद्या प्रकाशन, नागपूर
3.संशोधन पद्धती - पीएच.डी प्रवेश परीक्षा परीक्षाभिमुख विवेचन व 500 वस्तुनिष्ठ प्रश्न - डॉ.शशिकांत अन्नदाते, के'सागर पब्लिकेशन्स
4.शोधनिबंधाची लेखनपद्धधती - मिलिंद मालशे, लोकवाड्मय गृह
5.सामाजिक अनुसंधान - राम आहुजा
6.साहित्यसंशोधन वाटा व वळणे -डॉ.सुधाकर शेलार, अक्षरवाड्मय प्रकाशन, पुणे
7.Research Methodology - C R Kothari
8.Research in Education - John Best
9.Designs of Social Research - Das & D K Lal
अधिक माहितीसाठी आजच पुढील टेलिग्राम चॅनेल जॉइन करा. https://t.me/phd07
संशोधन पद्धती (Reserch Methodology) विषयाच्या पेपरमध्ये साधारणपणे संशोधनाचा अर्थ, संशोधनाचे प्रकार, वैज्ञानिक विचारपद्धती, ज्ञान मिळविण्याचे मार्ग व संशोधन, संशोधकांची गुणवैशिष्ट्ये, चांगल्या संशोधन प्रक्रियेचे निकष,संशोधनाचा प्रत्यक्षवादी, चिकित्सक दृष्टीकोन, संख्यात्मक व गुणात्मक संशोधन आणि त्यातील फरक,संशोधन पायऱ्या, संशोधन समस्या, संशोधन आराखडा, चांगल्या संशोधन अहवालाची वैशिष्ट्य, मूलभूत, उपयोजित व कृती संशोधन, संशोधन समस्येचे स्रोत, सम्बधित साहित्याचा आढावा कशा घ्यावा,परिकल्पना अर्थ व तिचे प्रकार, गृहीतके, परिकल्पना व गृहीतके, जनसंख्या व नमुना निवड व त्याचे स्वरूप, चांगल्या नमुन्यांची वैशिष्ट्य व प्रकार,पथदर्शक अभ्यास, ऐतिहासिक, प्रायोगिक, सर्वेक्षण, व्यक्ती अभ्यास,कार्योत्तर,वांशिक, सहसंबंध इत्यादी संशोधन पद्धती,संशोधन विकास पूरक परिषद, कार्यशाळा व इतर बाबी, शोधनिंबध, प्रबंध लेखनाची रूपरेखा, संशोधनाची विविध साधने, संशोधनात संख्याशास्त्र वापर, माहिती तंत्रज्ञानाचा संशोधनात उपयोग, संदर्भ लेखनाचा पद्धती, संशोधन अहवालातील संक्षिप्त रूपे इत्यादी मुद्यांवर प्रश्न विचारले जाऊ शकतात.
संशोधन पद्धती विषयाचा अभ्यास करतांना संशोधनातील संकल्पना बारकाईने समजावून घेणे आवश्यक आहे, तसेच संशोधन विषयावरील संदर्भ पुस्तकांचे वाचन करणे आवश्यक आहे.तसेच या विषयावरील वस्तुनिष्ठ प्रश्न सोडविण्याचा सराव आवश्यक आहे, संशोधनावरील प्रश्न सोडवण्यासाठी नेट सेट पेपर एक साठीची पुस्तके तसेच संशोधनाची बेसिक पुस्तके वापरता येऊ शकतात.संशोधनाचे प्रश्न सोडवण्यातून विद्यार्थी मित्रांनो तुमच्या अभ्यासात अचूकता येईल.
संशोधन पद्धती पेपरच्या तयारीसाठी पुढील पुस्तके उपयुक्त ठरतील.
1.NET/SET/PET परीक्षा संपूर्ण मार्गदर्शक - डॉ.शशिकांत अन्नदाते (चौथी आवृत्ती), के'सागर पब्लिकेशन्स, पुणे
2.सामाजिक संशोधन पद्धती - डॉ.प्रदीप आगलावे, विद्या प्रकाशन, नागपूर
3.संशोधन पद्धती - पीएच.डी प्रवेश परीक्षा परीक्षाभिमुख विवेचन व 500 वस्तुनिष्ठ प्रश्न - डॉ.शशिकांत अन्नदाते, के'सागर पब्लिकेशन्स
4.शोधनिबंधाची लेखनपद्धधती - मिलिंद मालशे, लोकवाड्मय गृह
5.सामाजिक अनुसंधान - राम आहुजा
6.साहित्यसंशोधन वाटा व वळणे -डॉ.सुधाकर शेलार, अक्षरवाड्मय प्रकाशन, पुणे
7.Research Methodology - C R Kothari
8.Research in Education - John Best
9.Designs of Social Research - Das & D K Lal
अधिक माहितीसाठी आजच पुढील टेलिग्राम चॅनेल जॉइन करा. https://t.me/phd07
Telegram
SET/NET/TAIT 2026
महाराष्ट्रातील विविध विद्यापीठातील पीएच.डी प्रवेश परीक्षा(PET), NET-SET परीक्षा, CTET ,TET व TAIT परीक्षा तयारी करण्यासाठी अद्ययावत माहिती व मार्गदर्शन