ឥទ្ធិបាទ​ ៤​ យ៉ាង

ឥន្ទ្រិយ​ ៥​ យ៉ាង🙏

ពោជ្ឈង្គ​ ៧​ យ៉ាង​ 🙏

អរិយមគ្គ​ មានអង្គ​ ៨​ 🙏

«ករិយាចិត្ត​» គឺជា​ចិត្ត​ ដែលគ្រាន់តែប្រព្រឹត្តទៅ ឬកិរិយាដែលធ្វើទៅដោយមិនមានវិបាក (ផល) និងមិនមានហេតុ (កុសល ឬ អកុសល) ជាប់តាមក្រោយឡើយ។

កិរិយាចិត្តកើតឡើងចំពោះតែ ព្រះអរហន្ត ប៉ុណ្ណោះ។ នៅពេលព្រះអរហន្តធ្វើកិច្ចការងារអ្វីមួយ ឬប្រព្រឹត្តធម៌អ្វីមួយ ចិត្តរបស់លោកមិនសន្សំកុសល ឬអកុសលទៀតទេ ព្រោះលោកបានកាត់ផ្តាច់ឫសគល់នៃកម្ម (អវិជ្ជា និងតណ្ហា) អស់ហើយ។

ក្នុងគម្ពីរអភិធម្ម កិរិយាចិត្តមានចំនួន ២០ ប្រភេទ ដែលចែកចេញជាក្រុម៖

កាមាវចរកិរិយាចិត្ត (១១ ប្រភេទ): ជាចិត្តដែលព្រះអរហន្តប្រើក្នុងជីវិតប្រចាំថ្ងៃ (ដូចជា ការញញឹម ការមើល ការស្ដាប់ ការពិចារណាជាដើម)។

រូបាវចរកិរិយាចិត្ត (៥ ប្រភេទ): ជាចិត្តដែលព្រះអរហន្តសម្រេចក្នុងជាន់រូបជ្ឈាន។

អរូបាវចរកិរិយាចិត្ត (៤ ប្រភេទ): ជាចិត្តដែលព្រះអរហន្តសម្រេចក្នុងជាន់អរូបជ្ឈាន។

👉ចិត្តរបស់បុថុជ្ជន និងព្រះសេក្ខបុគ្គល (អ្នកមិនទាន់ជាព្រះអរហន្ត): ធ្វើអ្វីក៏ដោយ តែងតែមានកុសល ឬអកុសលចូលទៅប្រកប ដែលនឹងផ្តល់ផលទៅថ្ងៃមុខ។

👉ចិត្តរបស់ព្រះអរហន្ត (កិរិយាចិត្ត): គឺការប្រព្រឹត្តទៅដោយបរិសុទ្ធ គ្មានការជាប់ជំពាក់នឹងកម្មផល មិនមានការតាក់តែងតទៅទៀត។ ដូចជាការដែលលោកញញឹម (ហសិតុប្បាទ) ឬការពិចារណាលើរឿងអ្វីមួយ គឺលោកគ្រាន់តែធ្វើកិច្ចតាមតួនាទីដោយសេចក្តីស្ងប់សុទ្ធសាធ។

«បុថុជ្ជន» មានន័យថា "អ្នកដែលនៅមានកិលេសក្រាស់" ឬ "អ្នកដែលនៅជាប់ជំពាក់នឹងផ្លូវលោក"។

«ចិត្តរបស់បុថុជ្ជន» មានលក្ខណៈខុសប្លែកពីចិត្តរបស់អរិយបុគ្គល (ព្រះអរិយៈ) ដោយសារតែវានៅស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់កិលេស និងកម្ម។

👉​ ចិត្តដែលនៅជាប់ជំពាក់នឹងកិលេស
ចិត្តបុថុជ្ជនមិនទាន់ត្រូវបានសម្អាតដោយមគ្គញាណ (ការត្រាស់ដឹង) ឡើយ ដូច្នេះវាជាទីតាំងនៃ«កិលេស» ទាំង ៣ ប្រភេទ៖

លោភៈ (សេចក្តីលោភ): ការចង់បាន ការជាប់ជំពាក់ ការស្រឡាញ់ពេញចិត្តក្នុងរូប សំឡេង ក្លិន រស និងសម្ផស្ស។

ទោសៈ (សេចក្តីខឹង): ការមិនពេញចិត្ត ការប្រកាន់ ការខឹងក្រោធ ការអាក់អន់ចិត្ត។

មោហៈ (សេចក្តីវង្វេង): ការមិនដឹងច្បាស់ពីសេចក្តីពិតនៃជីវិត (អវិជ្ជា) ការយល់ខុសថាជារបស់ខ្លួន យល់ថាជាសុខជានិច្ច។

👉ចិត្តដែលសន្សំកម្ម (កម្មវិបាក)
ខុសពីកិរិយាចិត្តរបស់ព្រះអរហន្ត ចិត្តរបស់បុថុជ្ជននៅពេលដែលធ្វើកុសល ឬអកុសល គឺតែងតែមាន "វិបាក" ជាប់តាមក្រោយជានិច្ច៖

កុសលចិត្ត: នៅពេលធ្វើបុណ្យ ចិត្តនឹងសន្សំកុសលវិបាក ដែលនឹងនាំមកនូវផលល្អក្នុងអនាគត។

អកុសលចិត្ត: នៅពេលធ្វើបាប ចិត្តនឹងសន្សំអកុសលវិបាក ដែលនឹងនាំមកនូវទុក្ខទោស។

សរុបមក: ចិត្តបុថុជ្ជនដូចជាអ្នកសន្សំដាក់កាបូប (សន្សមកម្ម) ដើម្បីទទួលផលវិបាកក្នុងជាតិមុខ ឬជាតិបច្ចុប្បន្ន។


👉លក្ខណៈនៃការវិលវល់ (សង្សារវដ្ត)

ចិត្តបុថុជ្ជនតែងតែវិលវល់មិនចេះចប់មិនចេះហើយនៅក្នុងភពទាំង ៣ (កាមភព រូបភព អរូបភព)។ វាប្រៀបដូចជាកង់រទេះដែលរត់តាមស្នាមជើងគោ (កម្ម)៖

⭕មិនអាចគ្រប់គ្រងចិត្តបាន ១០០%។

⭕តែងតែរងឥទ្ធិពលពីអារម្មណ៍ខាងក្រៅយ៉ាងខ្លាំងក្លា។

⭕មានការប្រែប្រួលរហ័ស តាមស្ថានភាពដែលជួបប្រទះ។

«កាមាវចរចិត្ត​» គឺជាចិត្តដែលជាប់ជំពាក់ជាមួយ អារម្មណ៍នៃកាមគុណទាំង ៥។

កាមាវចរចិត្ត​ គឺជាប្រភេទចិត្ត​ របស់មនុស្សទូទៅ (បុថុជ្ជន និងសេក្ខបុគ្គល) ប្រើប្រាស់ក្នុងជីវិតប្រចាំថ្ងៃ។

កាមាវចរចិត្ត​ គឺជាប្រភេទចិត្ត​ ដែលមានកម្លាំងខ្លាំង​ ក្នុងការទទួលអារម្មណ៍តាមទ្វារទាំង ៦ (ភ្នែក ត្រចៀក ច្រមុះ អណ្ដាត កាយ និងចិត្ត)។

វាជាចិត្តដែលតែងតែវិលវល់ជាមួយ៖

👉រូប: ការមើលឃើញ។
👉សទ្ទៈ: ការស្ដាប់ឮ។
👉គន្ធៈ: ការធុំក្លិន។
👉រសៈ: ការភ្លក់រសជាតិ។
👉ផោដ្ឋព្វៈ: ការប៉ះពាល់។
👉ធម្មារម្មណ៍: ការគិតនឹកឃើញផ្សេងៗ។

កាមាវចរចិត្ត​ គឺជាចិត្ត​ ដែលតែងតែមានការប្រែប្រួលជានិច្ចតាមរយៈ «អារម្មណ៍» ដែលហូរចូលមក។

«រូបាវចរចិត្ត» គឺជាចិត្ត​ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងរូបភព ឬហៅម្យ៉ាងទៀតថា "ចិត្តដែលសម្រេចដោយ«ឈាន»។

ចិត្តប្រភេទនេះ មិនជាប់ជំពាក់នឹងកាមគុណ ៥ (រូប សំឡេង ក្លិន រស និងសម្ផស្ស) ដូចកាមាវចរចិត្តទេ ប៉ុន្តែវាជាចិត្តដែល«ស្ងប់ស្ងាត់ និងផ្ដោតទៅលើអារម្មណ៍តែមួយ» (អរុប្ប ឬវត្ថុដែលយកជាអារម្មណ៍ នៃសមាធិ)។

👉​ លក្ខណៈពិសេសនៃ«រូបាវចរចិត្ត»

💎មិនជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងកាម៖
អ្នកដែលបានរូបាវចរចិត្ត គឺអាចរម្ងាប់នូវសេចក្តីត្រូវការផ្នែកកាមគុណ (លោភៈក្នុងរូប សំឡេង ក្លិន រស និងសម្ផស្ស) បានជាបណ្ដោះអាសន្ន។

💎មានសមាធិខ្លាំងក្លា៖
ជាចិត្តដែលនឹងធឹង មានឯកគ្គតា (ភាពស្ងប់ស្ងាត់) ខ្ពស់បំផុត។

💎ការកើតក្នុងរូបភព៖
អ្នកដែលស្លាប់ទៅដោយមានរូបាវចរចិត្ត (ឈាន) នឹងទៅកើតក្នុង "រូបព្រហ្មលោក" ដែលជាឋានដែលចម្រើនជាងកាមភព។

ការប្រៀបធៀបរវាង«កាមាវចរចិត្ត​»​និង«រូបាវចរចិត្ត» ដើម្បីឱ្យងាយយល់៖

👉កាមាវចរចិត្ត: ប្រៀបដូចជាការរស់នៅតាមចរន្តទឹកដែលហូរខ្លាំង (មានរឿងរ៉ាវ មានការប៉ះទង្គិច មានអារម្មណ៍ប្រែប្រួល)។

👉រូបាវចរចិត្ត: ប្រៀបដូចជាការនៅស្ងៀមក្នុងអាងទឹកដែលគ្មានរលក (ស្ងប់ស្ងាត់ ផ្ដោតអារម្មណ៍បានល្អបំផុត)។

«អរូបាវចរចិត្ត» គឺជាប្រភេទចិត្តដែលខ្ពស់ជាង«រូបាវចរចិត្ត»ទៅទៀត។
ពាក្យថា "អរូបាវចរ" មានន័យថា «ចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអរូបភព» ឬជាចិត្ត ដែលមិនជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹង«រូប»(រាងកាយ ឬវត្ថុដែលមើលឃើញ) ទាល់តែសោះ។

«រូបាវចរចិត្ត» គឺជាចិត្តដែលស្ងប់ក្នុងសមាធិដោយយក«រូប»(ដូចជា កម្សិលខ្យល់ រូបពណ៌)ជាអារម្មណ៍ ។ ចំណែកឯ​ «អរូបាវចរចិត្ត» គឺជាចិត្តដែលស្ងប់ដោយយក«ភាពគ្មានរូប»ជាអារម្មណ៍។

អរូបាវចរចិត្តមានទាំងអស់ ១២ ប្រភេទ ដែលចែកចេញជា ៤ កម្រិត (អរូបជ្ឈាន ៤)៖

កម្រិតនៃ«អរូបាវចរចិត្ត» (៤ ជាន់)
ចិត្តប្រភេទនេះកើតឡើងដោយការចម្រើន«សមាធិ» ដល់កម្រិតខ្ពស់បំផុត ដែលរំលងផុតពីការកំណត់យក«រូប»មកធ្វើជាអារម្មណ៍៖

👉អាកាសានញ្ចាយតនជ្ឈាន:
ចិត្តដែលផ្ដោតលើ «លំហ» ឬ «ទីទំនេរគ្មានទីបំផុត» (អាកាស) ជាអារម្មណ៍។

👉វិញ្ញាណញ្ចាយតនជ្ឈាន:
ចិត្តដែលផ្ដោតលើ «វិញ្ញាណ» ឬ«ការដឹងរបស់ចិត្ត» (ដែលឃើញថាអាកាសនោះមិនចេះចប់មិនចេះហើយ)។

👉អាកិញ្ចញ្ញាយតនជ្ឈាន:
ចិត្តដែលផ្ដោតលើ «សេចក្តីមិនមានអ្វីសោះ» ឬ«ភាពទទេស្អាត»។

👉នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនជ្ឈាន:
ចិត្តដែលផ្ដោតលើ «សេចក្តីដឹងដ៏ល្អិតបំផុត» ដែលស្ទើរតែមិនមែនជាការដឹង (ដឹងក៏មិនមែន មិនដឹងក៏មិនមែន)។

សុគតិភពទាំង ៧ ជាន់៖

👉មនុស្សភូមិ៖ ឋានមនុស្សលោកយើងនេះ (ចាត់ជាសុគតិភពព្រោះអាចសាងបុណ្យបារមីបាន)។

👉ចាតុម្មហារាជិកា៖ ឋានសួគ៌ជាន់ទី១

👉តាវតឹង្ស៖ ឋានសួគ៌ជាន់ទី២

👉យាមា៖ ឋានសួគ៌ជាន់ទី៣

👉តុសិត៖ ឋានសួគ៌ជាន់ទី៤

👉និម្មានរតី៖ ឋានសួគ៌ជាន់ទី៥

👉បរនិម្មិតវសវត្តី៖ ឋានសួគ៌ជាន់ទី៦។

ទ្វារនៃព្រះនិព្វាន គឺជា អរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨ ប្រការ។

អរិយមគ្គអង្គ ៨ ត្រូវបានបែងចែកជា ៣ ក្រុមធំៗ ដើម្បីប្រតិបត្តិគឺ បញ្ញា សីល និងសមាធិ ៖

១. ប្រាជ្ញា
សម្មាទិដ្ឋិ (ការយល់ត្រូវ / ការយល់ឃើញត្រូវ)

សម្មាសង្កប្បៈ (ការគិតត្រូវ / សេចក្តីត្រិះរិះត្រូវ)

២. សីល
សម្មាវាចា (ការនិយាយត្រូវ / ពោលពាក្យត្រឹមត្រូវ)

សម្មាកម្មន្តៈ (ការធ្វើអំពើត្រូវ)
សម្មាអាជីវៈ (ការចិញ្ចឹមជីវិតត្រូវ)

៣. សមាធិ
សម្មាវាយាមៈ (ការប្រឹងប្រែងត្រូវ / ព្យាយាមត្រូវ)

សម្មាសតិ (ការរឭកត្រូវ / មានស្មារតីដឹងខ្លួនត្រូវ)

សម្មាសមាធិ (ការតាំងចិត្តត្រូវ / តាំងចិត្តមាំក្នុងសេចក្តីល្អ)

ទុគតិភព គឺជា កន្លែងកើត ឬស្ថានដែលពោរពេញទៅដោយសេចក្តីទុក្ខវេទនា សម្រាប់សត្វលោកដែលមានដំណើរទៅមិនល្អ ដោយសារតែការធ្វើនូវអំពើបាប ឬអកុសលកម្មកាលពីដងខ្លួននៅរស់។

ទុគតិភព គឺជា «អបាយភូមិ ៤»៖
១. នារក
២. ប្រេត
៣. អសុរកាយ
៤. តិរច្ឆាន